Antropologia kulturowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Antropologia kulturowa (antropologia społeczna) – dyscyplina nauk społecznych badająca organizację kultury, rządzące nią prawa, historyczną zmienność i etniczną różnorodność kultur w celu skonstruowania ogólnej teorii kultury. Jest to jeden z głównych działów szeroko rozumianej antropologii, zajmuje się badaniem kultury we wszystkich jej przejawach.

Antropologia kulturowa to dziedzina antropologii zajmująca się człowiekiem traktowanym jako indywiduum, jednostka ukształtowana przez społeczeństwo i twórca kultury[1]. Zajmuje się zatem ludzkimi kulturami, wierzeniami, praktykami, wartościami, ideami, technologiami, ekonomiami, życiem społecznym i organizacją poznania[2]. Antropolodzy kulturowi korzystają przeważnie z jakościowych metod obserwacji uczestniczącej czy wywiadu etnograficznego.

W Wielkiej Brytanii określa się ją mianem antropologii społecznej (social anthropology), w Europie i Stanach Zjednoczonych etnografią, etnologią lub antropologią kulturową[3]. Regionalne nurty różnią się rodzajami podejmowanej tematyki, tendencjami metodologicznymi i ideologicznym zabarwieniem.

Charakterystyka dyscypliny[edytuj | edytuj kod]

Antropologia kulturowa akcentuje w badaniach różnorodność kultur i bada odniesienie zachowań ludzkich do ogólnego kształtu kultury danej społeczności. Ten dział nauki sięga korzeniami epoki wielkich odkryć geograficznych.

Antropologia kulturowa ukierunkowana jest tradycyjnie na zrozumienie kultury innego - innymi słowy obcego, dzikiego (a więc zwraca się ku temu co egzotyczne czy ludowe). Stąd podstawowe subdyscypliny antropologii kulturowej to:

  • antropologia społeczności pierwotnych (np. plemion) czyli społeczności przedpiśmienniczych, przedpaństwowych, bezklasowych, żyjących do niedawna w znacznej izolacji od innych zbiorowości ludzkich (termin społeczeństwa pierwotne, lub co gorsza prymitywne, jest niezbyt fortunny gdyż w świetle antropologii kulturowej takie społeczności nie są ani pierwotne ani prymitywne choć takie potoczne spojrzenie występuje często we współczesnych społeczeństwach Zachodu).
  • antropologia społeczności chłopskich (w obrębie tej poddyscypliny mieści się też folklorystyka) - bada nie tylko obyczaje i materialne formy życia ludowego ale też inne przejawy kultury ludowej: literaturę, sztukę, muzykę ludową, obrzędowość, wzorce współżycia, mechanizmy społecznej kontroli i struktury wzajemnej zależności. Podobne badania antropologowie kulturowi prowadzą też czasami w odniesieniu do społeczności miejskich koncentrując się między innymi na mniejszościach etnicznych (np. ich adaptacji do warunków życia w mieście), mniejszościach religijnych lub zbiorowościach ludzi najuboższych, żyjących w nędzy (np. w slumsach dużych metropolii).

Ponadto kolejną poddyscypliną, powstałą względnie niedawno, jest

W wyżej wymienionych społeczeństwach przedmiotem uwagi antropologii kulturowej stają się między innymi:

Terminologia i podziały[edytuj | edytuj kod]

Terminy etnologia, etnografia, antropologia kulturowa i antropologia społeczna często używane są wymiennie. Rozróżnienie terminologiczne ma charakter historyczny, powstało z uwagi na tradycję i nie jest jednoznaczne.

Przyjmuje się, że etnografia to czysty opis kultury, etnologia - ogólniejszy opis wraz z wnioskami, a antropologia kulturowa to nauka zajmująca się teoriami dotyczącymi kultury. Rozdział między nimi jest trudny do przeprowadzenia.

Jednocześnie istniały też różne tradycje odnośnie do tych nazw. Termin "etnografia" używany był na terenach będących pod wpływem myśli rosyjskiej, "etnologia" francuskiej, a "antropologia kulturowa" w kręgu anglosaskim. Wszystkie te terminy dotyczyły nauki o kulturach.

Antropologię kulturową jako dyscyplinę naukową możemy podzielić (co najmniej) na trzy tradycje.

W tradycji europejskiej (tutaj najsilniejszy wpływ ma antropologia francuska i niemiecka) w skład antropologii kulturowej wchodzą:

W tradycji anglosaskiej (brytyjskiej) w skład antropologii kulturowej wchodzą:

W tradycji amerykańskiej w skład antropologii kulturowej wchodzą:

Dyscypliny splatajace się z antropologią kulturową[edytuj | edytuj kod]

Do dziedzin splatających się z antropologią kulturową należą:

Rozwój teorii, główne nurty i historia antropologii kulturowej[edytuj | edytuj kod]

Ewolucjonizm[edytuj | edytuj kod]

W XVIII wieku Monteskiusz wymieniał kolejne stopnie rozwoju społeczeństw: polowanie lub dzikość, hodowla lub barbarzyństwo, cywilizacja[4]. Myśląc podobnie początkowo antropolodzy wychodzili z założenia, że kultury rozwijają się w czasie. Kultury miały ewoluować ku coraz większemu skomplikowaniu. Przyjmowano, że kultury pokonują kolejne stopnie rozwoju, docierając w końcu do tego samego stadium najwyższego rozwoju (zob. ewolucjonizm w naukach społecznych - nurt który pojawił się w 2. połowie XIX wieku).

Lewis Henry Morgan

Do znanych przedstawicieli tego nurtu należy Lewis Henry Morgan, który wprowadził do antropologii komparatystyczne badania relacji pokrewieństwa[5].

Znani przedstawiciele[edytuj | edytuj kod]

Szkoła amerykańska[edytuj | edytuj kod]

Początki antropologii kulturowej w Stanach Zjednoczonych związane są z Franzem Boasem. Zobacz też historyzm Boasowski.

Dyfuzjonizm[edytuj | edytuj kod]

Dyfuzjonizm pojawił się na przełomie XIX i XX wieku. Znani przedstawiciele to m. in.:

Funkcjonalizm[edytuj | edytuj kod]

Bronisław Malinowski wśród Trobriandczyków

Przedstawiciele funkcjonalizmu w antropologii analizowali społeczności ludzkie jako analogiczne do żywych organizmów, w których każdy element ma swoją funkcję w podtrzymywaniu całego systemu[6]. W tej koncepcji poszczególne instytucje kultury, jak religia, małżeństwo czy ekonomia miały przypisane określone zadania do wykonania, choć często ich rola była nieuświadamiana przez członków konkretnej kultury. Funkcjonalizm powstał w kontrze do ewolucjonizmu. Wynikało to z przekonania, że badania kulturowe należy prowadzić we współczesności, a więc nie opierać się na zapisach historycznych czy podaniach z drugiej ręki, ale na obserwacji tego, jak kultura manifestuje się dziś.

Za ojców dyscypliny uważa się często Polaka Bronisława Malinowskiego i brytyjczyka Alfreda Radcliffe-Browna, choć obaj różnili się nieco podejściem do roli instytucji. Zdaniem Malinowskiego instytucje kultury służyły zaspokajaniu biologicznych potrzeb jednostek. Radcliffe-Brown z kolei koncentrował się na roli struktury społecznej i relacji pomiędzy jej częściami jako składową stabilności systemu[6] (zob. też funkcjonalizm strukturalny).

Znani przedstawiciele[edytuj | edytuj kod]

szkoła brytyjska (lata 20. i 30. XX wieku)

szkoła francuska

Konfiguracjonizm[edytuj | edytuj kod]

Konfiguracjonizm to nurt, który pojawił się w latach 40. i 50. XX wieku. Do znanych przedstawicieli należą:

Psychokulturalizm[edytuj | edytuj kod]

Psychokulturalizm powstał jako amerykańska szkoła kultury i osobowości w latach 40-60. XX wieku. Do znanych przedstawicieli należą:

Strukturalizm[edytuj | edytuj kod]

Strukturalizm (zob. też strukturalizm) jako podejście badawcze pojawił się najwcześniej w językoznawstwie - zob. strukturalizm (językoznawstwo). Strukturalizm znajdował się więc pod znaczącym wpływem dokonań językoznawstwa i fonologii, zwłaszcza Ferdinanda de Saussure'a. Na grunt antropologii kulturowej strukturalizm wprowadził Claude'a Levi-Strauss (najpierw pojawił się on więc we Francji). Levi-Strauss zapoznał się z językoznawstwem strukturalistycznym podczas wykładów Romana Jakobsona[7]. Szkoła antropologii kulturowej rozwinięta przez Claude'a Levi-Straussa w latach czterdziestych XX wieku (do dziś ma swoich przedstawicieli), która wywarła znaczący wpływ na humanistyce drugiej połowy XX wieku. Zdaniem Chrisa Barkera zakorzeniona w socjologii Durkheima[8].

Przedstawiciele tego nurtu traktowali kultury jako systemy i analizowali je pod kątem strukturalnych relacji pomiędzy ich elementami. Zgodnie z teorią Levi-Straussa, stałe elementy kultur wynikają z nieróżnorodności struktur ludzkich umysłów[9].

Claude Lévi-Strauss w 2005 roku

Edmund Leach przekonuje, że strukturalizm to nie teoria ani metoda, ale raczej "sposób patrzenia na rzeczy" zaczerpnięty od ojca tego nurtu, Levi-Straussa[10]. Według Leachowskiego opisu antropologia strukturalna koncentruje się na dwóch poziomach zjawisk. Każda czynność ma element praktyczny i symboliczny. Ten pierwszy zmienia stan świata, drugi – mówi coś o sytuacji społecznej. Leach przytacza przykład: "kiedy jesz rano śniadanie, praktyczny aspekt uwalnia cię od głodu, ale natura jedzenia – czy to tosty i kawa, czy to bekon i jajka – mówi, że to śniadanie, nie lunch lub kolacja"[10]. Zdaniem Leacha strukturaliści traktowali kulturę jak język – sztywny system powiązań pomiędzy znaczącym a znaczonym[10]. Kontynuując wątek komentowania strukturalistycznych badań dotyczących jedzenia, Chris Barker akcentuje społeczne pochodzenie konwencji kulturowych: strukturalistyczna analiza Levi-Straussa polega na odnajdywaniu opozycji binarnych takich jak: surowe i gotowane, jadalne i niejadalne, natura i kultura[8].

Strukturaliści nie brali w swoich badaniach pod uwagę czynników fizjologicznych, wychodząc z założenia, że te są niezmienne i każdego człowieka kształtują w podobny sposób. W tym aspekcie antropologia strukturalistyczna oddaliła się od antropologii fizycznej[10].

Chris Barker przekonuje, że "zgodnie z koncepcjami strukturalizmu, mówi się (...) o praktykach znaczących i wytwarzaniu znaczenia dzięki istnieniu struktur lub przewidywalnych regularności, niezależnych od pojedynczego człowieka. Strukturalizm posiada zatem pewien wydźwięk antyhumanistyczny"[8].

Znani przedstawiciele[edytuj | edytuj kod]

Poststrukturalizm[edytuj | edytuj kod]

"Pojęcie poststrukturalizmu oznacza to, co po strukturalizmie"[8]. To nurt zarówno krytyczny, jak i przyswajający dokonania strukturalizmu. Najważniejsze założenie antropologii poststrukturalistyczne to odrzucenie przekonania o istnieniu ukrytej, trwałej struktury ustalającej znaczenia i sprzeciw wobec binarnych opozycji funkcjonujących w antropologii strukturalnej (czarny-biały, dobry-zły)[8]. Postrstrukturalizm nie jest jedną szkołą. To raczej określenie szerokiego zbioru myślicieli odnoszących się z dystansem do strukturalizmu. To też moment, w którym antropologia kulturowa rozmywa się jako dziedzina i klasycy myśli rzadko kiedy zajmują się antropologią uprawianą klasycznymi metodami etnograficznymi.

Szkoła manchesterska[edytuj | edytuj kod]

Szkoła manchesterska to nurt założony przez Maxa Gluckmana na Uniwersytecie w Manchesterze w 1947 roku. Skupiał grupę blisko związanych ze sobą badaczy, głównie wykształconych w Oksfordzie, którzy później przenieśli się do University Manchester i do Rhodes-Livingstone Institute (RLI) w Livingstone w Rodezji Północnej (dziś Zambia). W Manchesterze jej szczytowy okres trwał od lat pięćdziesiątych do wczesnych lat siedemdziesiątych XX wieku.

Antropologia marksistowska[edytuj | edytuj kod]

Antropologia marksistowska to perspektywa w antropologii społecznej, która korzysta z idei marksistowskich. Główne pojęcia stosowane w antropologii marksistowskiej takie jak sposób produkcji, baza i nadbudowa, podział na centrum i peryferie zostały zaczerpnięte z dzieł Karola Marksa[11].

Neoewolucjonizm[edytuj | edytuj kod]

Neoewolucjonizm pojawił się w 2. połowie XX wieku. Zobacz też ewolucjonizm (nauki społeczne). Główni przedstawiciele to:

Materializm kulturowy[edytuj | edytuj kod]

Materializm kulturowy to stanowisko zgodnie z którym to, jakie w danej kulturze występują wzory kulturowe, zależy w dużej mierze od czynników środowiska naturalnego. Do przedstawicieli nurtu należy Marvin Harris.

Antropologia refleksyjna[edytuj | edytuj kod]

Antropologia refleksyjna to nurt współczesnej antropologii powstały po przełomie postmodernistycznym i w istotny sposób zainspirowany postkolonializmem. Jego przedstawicielami są m.in. Clifford Geertz, James Clifford, George Marcus i (głównie ze względu na swoje prace na temat orientalizmu) Edward Said. Mianem antropologii refleksyjnej swoje koncepcje określał również Pierre Bourdieu. Zob. też antropologia interpretatywna.

Antropologia kognitywna[edytuj | edytuj kod]

Antropologia kognitywna pojawiła się w latach 60-80. XX wieku. Do przedstawicieli nurtu należy Clifford Geertz.

Antropologia postmodernistyczna[edytuj | edytuj kod]

Antropologia postmodernistyczna to nurt, który narodził się w latach 80. XX wieku. Kolebką są Stany Zjednoczone, z których pochodzą główni prekursorzy tegoż kierunku: George Marcus, Michael M. J. Fischer, Stephen A. Tyler oraz James Clifford.

Antropologia kulturowa w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Polsce funkcjonuje kilka ośrodków zajmujących się tematyką antropologii kulturowej:

  • Na UMK wykłada Ludwik Stomma.
  • Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego (z siedzibą w Cieszynie)[12] – program badawczy oraz edukacyjny wynika z funkcjonowania ośrodka na pograniczu, kładzie nacisk na kształcenie kompetencji społecznych oraz umiejętności poruszania się w wielokulturowym, wielowyznaniowym i wielojęzykowym otoczeniu. Wykładają m.in. Halina Rusek, Jan Kajfosz, Maciej Kurcz.
  • Ośrodek śląski (Instytut Nauk o Kulturze Uniwersytetu Śląskiego[13]) – Zakład Teorii i Historii Kultury – Ewa Kosowska[14] studia magisterskie i doktoranckie w zakresie antropologii kulturowej.
  • Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego zajmuje się badaniami w Rumunii i na Litwie. Również na Żywiecczyźnie oraz Dolnym Śląsku są prowadzone badania w ramach praktyk studenckich. Katedra zajmuje się również tematyką gender studies, mniejszościami narodowymi, medycyną ludową, zwrotem retorycznym czy antropologią ciała (Adam Paluch[15] ).
  • Ośrodek łódzki (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego[16]) – realizowany w Instytucie program naukowo-badawczy dotyczy m.in. antropologii miasta i antropologii w mieście, metodologii badań nad kulturą, etnologii religii, antropologicznych badań wspólnotowości, pamięci, codzienności, antropologii doświadczenia oraz zmysłów, antropologii symbolicznej, wizualnej oraz współczesnego folkloru. Studia w ośrodku łódzkim obejmują wiedzę dotyczącą dawnych i współczesnych koncepcji antropologicznych, mechanizmów działania kultury i społeczeństwa, wiedzę z zakresu prowadzenia badań jakościowych oraz krytycznej analizy i interpretacji tekstów kultury.

Konferencje, sympozja, kongresy[edytuj | edytuj kod]

I Kongres Antropologiczny

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. What is Cultural Anthropology? (ang.). Duke University. [dostęp 2013-06-15].
  2. Cultural Anthropology (ang.). Wikipedia. [dostęp 2013-06-15].
  3. Antropologia kulturowa (pol.). Encyklopedia Onet.pl. [dostęp 2013-06-15].
  4. Social Evolutionism (ang.). University of Alabama. [dostęp 2013-06-15].
  5. Lewis Henry Morgan (ang.). W: Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition [on-line]. Britannica. [dostęp 2013-06-15].
  6. 6,0 6,1 6,2 Eric Porth, Neutzling Kimberley: Functionalism (ang.). University of Alabama. [dostęp 2013-12-20].
  7. R Stasch: Encyclopedia of Language and Linguistics, 2nd edution, vol. 12. Oxford: Elsevier Science Ltd., 2005, s. 167-170. ISBN 0-08-044299-4.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Chris Barker: Studia kulturowe. Teoria i praktyka. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2005, s. 16-17, seria: Seria Cultura. ISBN 83-233-2005-5.
  9. Structuralism (ang.). W: Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition [on-line]. Encyclopædia Britannica Inc.. [dostęp 2013-06-17].
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Edmund Leach: Structuralism in Social Anthropology. 2010. (ang.)
  11. A. Barnard, Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2006, s. 132-133.
  12. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej (Cieszyn) (pol.). W: Strona internetowa Instytutu [on-line]. www.weinoe.us.edu.pl. [dostęp 2014-02-28].
  13. Instytut Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych (pol.). W: Strona internetowa Instytutu [on-line]. inksi.us.edu.pl. [dostęp 2014-02-28].
  14. prof. dr hab. Ewa Kosowska (pol.). W: Bazy danych > Ludzie nauki [on-line]. Ośrodek Przetwarzania Informacji. [dostęp 2014-02-28].
  15. prof. dr hab. Adam Julian Paluch (pol.). W: Bazy danych > Ludzie nauki [on-line]. Ośrodek Przetwarzania Informacji. [dostęp 2014-02-28].
  16. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego (pol.). W: Strona internetowa Instytutu [on-line]. www.etnologia.uni.lodz.pl. [dostęp 2014-02-26].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Podręczniki polskojęzyczne:

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]