Szympans

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy rodzaju zwierząt. Zobacz też: Szympans zwyczajny, Szympans karłowaty.
Szympans
Pan
Oken, 1816
Okres istnienia: 6–0 mln lat temu
Głowa szympansa – rysunek z 1887
Głowa szympansa – rysunek z 1887
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd naczelne
Rodzina człowiekowate
Podplemię Panina
Rodzaj szympans
Zasięg występowania
Mapa występowania
czerwonyPan paniscus
pozostałe kolory – podgatunki Pan troglodytes
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło szympans w Wikisłowniku
Młody samiec P. troglodytes
Bonobo

Szympans (Pan) – rodzaj dużej, człekokształtnej małpy wąskonosej z rodziny człowiekowatych, obejmujący dwa odrębne gatunki: szympans zwyczajny (Pan troglodytes) i szympans karłowaty (Pan paniscus) zwany również bonobo. Obydwa gatunki są najbliżej spokrewnione z rodzajem Homo. Karol Linneusz w swojej pracy Systema Naturae (10th edition, 1758) zaklasyfikował szympansa w rodzaju Homo pod nazwą systematyczną Homo nocturnus – nocny człowiek. Dopiero w 1775 Blumenbach wprowadził nazwę Pan troglodytes.

Nazwą szympans określa się zarówno rodzaj Pan jak i każdego z przedstawicieli obydwu gatunków. W artykule przyjęto nazwę szympans dla Pan troglodytes oraz bonobo dla Pan paniscus.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Terenem naturalnego występowania obydwu gatunków jest zachodnia i środkowa Afryka równikowa – od Sierra Leone i Gwinei przez dorzecze Kongo do Jeziora Tanganika i Jeziora Wiktorii. Żyją w dżunglach, na sawannie oraz w górskich lasach.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Wzrost – samiec do 170 cm, samica do 130 cm
waga – w stanie dzikim: samiec do 40 kg, samica ok. 30 kg, w niewoli: samiec do 90 kg, samica do 80 kg[1].

Futro zwykle czarne, z wiekiem siwieje, a u starych osobników włosy wypadają (łysieją). Twarz nieowłosiona[1].

Przeciętny bonobo jest nieco mniejszy, ma bardziej smukłe ciało, dłuższe kończyny i ciemniejszą sierść.

Ewolucja[edytuj | edytuj kod]

Oba te gatunki, według datowania genetycznego, rozdzieliły się około 1,5-3 mln lat temu. Badania kodu genetycznego prowadzone przez Mary-Claire King (1973) oraz Matthew Hahna i jego zespół (2006) wykazały, że DNA szympansów różni się od ludzkiego zaledwie o ok. 6% (wg Mary-Claire King nawet mniej). Pojawiły się nawet głosy, że obydwa gatunki powinny być zaliczone do rodzaju Homo, ponieważ w przypadku innych gatunków zwierząt systematycy podejmowali decyzje o przeklasyfikowaniu do wspólnego rodzaju zwierząt bardziej różniących się od siebie niż człowiek różni się od szympansów. Szympansy oddzieliły się od ewolucyjnej linii Homo ok. 6-4 mln lat temu (Groves, 2001).

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Typową cechą zachowania szympansów jest budowa gniazd, umieszczonych na drzewie od 5 do 40 m nad ziemią. Zbudowane są z powyginanych i połamanych gałęzi splecionych tak, że tworzą one platformę, pokrywaną następnie drobnymi gałązkami. W porze deszczowej wędrujące zazwyczaj szympansy budują dzienne gniazda, w których spędzają większość czasu. Resztę poświęcają na poszukiwanie rozmaitego pożywienia w pobliżu dolnego piętra lasu. Gromady szympansów mają skomplikowaną organizację społeczną. Rozpraszają się w poszukiwaniu pokarmu lub „zaopatrują się” na określonym, stałym obszarze. Potrafią zapamiętać dokładną lokalizację produkujących najwięcej owoców drzew, spośród ponad 12 000 innych. Mogą decydować się na dłuższe podróże, by dotrzeć do miejsc, w których znajdują się ich ulubione drzewa[2]. Szympans, uważany za najbardziej ekspresyjne ze zwierząt, okazuje uczucia wieloma gestami i minami. Wydęcie warg w odruchu zaciekawienia lub niesmaku można porównać do wyrażanych w podobny sposób przez człowieka sceptycyzmu lub wątpliwości. Uśmiech oznacza zadowolenie. Kiedy jest zamyślony lub zaniepokojony przybiera najmniej dramatyczną ze wszystkich min. Szympansowi, jakby uśmiechniętemu od ucha do ucha, wcale nie jest do śmiechu; przeciwnie, jest wtedy najprawdopodobniej strapiony lub nieszczęśliwy. Małe szympansy znajdują się w centrum uwagi stada. Często inne młode opiekują się nimi równie troskliwie jak matki. Szympansy zaczynają się wzajemnie pielęgnować w wieku około 10 miesięcy. Żyją do 40 lat.

Gatunki[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Dżungla. Warszawa: "Świat Książki", 1997, s. 78. ISBN 83-7129-804-8.
  2. Chimps mentally map fruit trees (ang.). BBC – Earth News, 2009-08-06. [dostęp 8 czerwca 2009].
  3. Hominidae (ang.). Mikko's Phylogeny Archive. [dostęp 2009-08-14].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Jane Goodall „Przez dziurkę od klucza. 30 lat obserwacji szympansów nad potokiem Gombe”, 1997, ISBN 83-86669-62-4
  2. Dżungla. Warszawa: "Świat Książki", 1997. ISBN 83-7129-804-8.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]