Naczelne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Naczelne
Primates[1]
Linnaeus, 1758
Szkielety człowieka (z lewej) i goryla (z prawej)
Szkielety człowieka (z lewej) i goryla (z prawej)
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada łożyskowce
Nadrząd Euarchontoglires
Rząd naczelne
Podrzędy[2]
Zasięg występowania
Mapa występowania
Zasięg występowania naczelnych z wyjątkiem człowieka
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Kapucynka – małpa szerokonosa

Naczelne (Primates) – rząd ssaków łożyskowych charakteryzujących się najlepiej wśród wszystkich zwierząt rozwiniętym mózgiem. Tradycyjnie wśród naczelnych wyróżnia się małpiatki, wąskonose małpy ciepłych krajów Starego Świata, szerokonose małpy Nowego Świata żyjące w tropikach Ameryki i małpy człekokształtne. Dział zoologii zajmujący się badaniem ssaków naczelnych to prymatologia.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Większość gatunków zaliczanych do naczelnych występuje w strefie klimatu podzwrotnikowego, nieliczne w klimacie umiarkowanym, człowiek zamieszkuje całą Ziemię. Znane są również endemiczne gatunki naczelnych.

Cechy charakterystyczne[edytuj | edytuj kod]

Ssaki naczelne mają najlepiej wśród wszystkich zwierząt rozwinięty mózg, dużą pojemność czaszki, duże, dobrze rozwinięte półkule kresomózgowia i powierzchnie kory mózgowej. Ich kończyny są chwytne, tylne tzw. stopochodne, pięciopalczaste o przeciwstawnym pierwszym palcu, palce u większości gatunków są zakończone paznokciami, tylko u nielicznych pazurami, opuszki palców są bogato unerwione. Duża ruchliwość kości przedramienia ułatwia manipulowanie przedmiotami. U niższych naczelnych obecny jest dobrze rozwinięty, chwytny ogon wykorzystywany jako piąta kończyna. Ogon wyższych naczelnych nie jest chwytny, a u człekokształtnych nie występuje w ogóle.

Czaszka przyjmuje kształt kulisty, trzewioczaszka wykazuje tendencje do skracania się – u lemurów jest jeszcze wydłużona, a u form wyżej rozwiniętych wyraźnie krótsza. Naczelne mają dobrze rozwinięty wzrok. Rozbudowane oczodoły osadzone są z przodu głowy, umożliwiają widzenie stereoskopowe. Zmysły dotyku i słuchu są również dobrze rozwinięte, w przeciwieństwie do węchu. U samic występuje najczęściej jedna para sutków.

Z wyjątkiem człowieka ciało naczelnych pokryte jest gęstym owłosieniem. W większości są wszystkożerne z przewagą pokarmu roślinnego.

Specyficzne dla tej grupy ssaków są mięśnie mimiczne (u lemurów słabo wykształcone) pełniące ważną rolę w komunikacji niewerbalnej.

Naczelne żyją w stadach o strukturze hierarchicznej lub w grupach rodzinnych, rzadko samotnie. Niektóre gatunki są monogamiczne.

Ewolucja[edytuj | edytuj kod]

Małpiatki pojawiły się w paleocenie Eurazji i Ameryki Północnej, a najstarsze małpy znane są z eocenu (rodzaj Eosimias). Naczelne opanowały środowiska koron drzew i krzewów, gdzie kryły się i poszukiwały pożywienia. Sprzyjało temu wykształcenie dobrego wzroku i chwytnych kończyn, zwłaszcza przednich. Podział na małpy szerokonose i wąskonose nastąpił dość wcześnie. Wspólne cechy tych grup są prawdopodobnie wynikiem konwergencji, ponieważ nigdzie nie występowały obok siebie, brak również danych o formach pośrednich. Wśród małp wąskonosych zarysowało się kilka kierunków specjalizacji. Część z nich opuściła środowisko nadrzewne i przystosowała się do życia na ziemi. Już w miocenie istniały dwie niezależne linie rozwojowe: makakokształtne (Cercopithecoidea) i małpy człekokształtne (Hominoidea).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja filogenetyczna[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja kladystyczna dzieli naczelne na dwie grupy:

  • Strepsirrhini – obejmującą większość małpiatek, z wyłączeniem wyraków
  • Haplorrhini, do której zalicza się wyraki oraz małpy właściwe czyli szerokonose małpy Nowego Świata, wąskonose małpy Starego Świata i małpy człekokształtne.

Poniższy kladogram przedstawia wynik analizy filogenetycznej opartej na cechach molekularnych współczesnych taksonów naczelnych przeprowadzonej przez Perelman i współpracowników (2011)[3]

Primates 
 Haplorrhini 
 Tarsiiformes 

 Tarsiidae


Simiiformes
 Catarrhini 

 Cercopithecidae




 Hominidae



 Hylobatidae




 Platyrrhini 

 Pitheciidae




 Cebidae



 Atelidae






 Strepsirrhini 

 Chiromyiformes 

 Daubentoniidae


 Lemuriformes 

 Indriidae




 Lemuridae




 Cheirogaleidae



 Lepilemuridae






 Lorisiformes 

 Lorisidae



 Galagidae





Klasyfikacja tradycyjna[edytuj | edytuj kod]

W tradycyjnej klasyfikacji fenetycznej do rzędu naczelnych zaliczano dwa podrzędy i następujące rodziny:

Maki karłowaty zaliczany jest do małpiatek
Człekokształtne gibony białorękie

Zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

Większość gatunków naczelnych jest poławiana przez człowieka dla mięsa lub w celu odsprzedaży jako egzotyczne zwierzęta domowe lub laboratoryjne pomimo obowiązującego zakazu handlu tymi gatunkami zwierząt[4]. Niektóre są zabijane jako szkodniki. Wszystkie zagrożone są utratą środowisk spowodowaną masowym wycinaniem lasów. Organizacje zajmujące się ochroną naczelnych szacują, że poważnie zagrożona jest połowa gatunków lub podgatunków gerez i gibonowatych oraz wszystkie małpy człekokształtne (poza człowiekiem). Conservation International ocenia, że 10% naczelnych wyginie w ciągu najbliższych 20 lat.

Wszystkie gatunki naczelnych objęte są konwencją waszyngtońską CITES (załącznik I i II)[4].

Przypisy

  1. Primates w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Primates. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 2 sierpnia 2011]
  3. Perelman P, Johnson WE, Roos C, Seuánez HN, Horvath JE et al. A molecular phylogeny of living primates. „PLoS Genetics”. 7 (3): e1001342, 2011. doi:10.1371/journal.pgen.1001342 (ang.). 
  4. 4,0 4,1 CITES: Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora, Appendices I, II and III (ang.). 2008. [dostęp 2 sierpnia 2011]. Załączniki I, II i III w formacie pdf

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Richard D. Jurd, Biologia zwierząt. Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999.
  2. Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
  3. Dennis O'Neil: Primates, The Taxonomy and General Characteristics of Prosimians, Monkeys, Apes, and Humans (ang.). (On-line) Behavioral Sciences Department, Palomar College, San Marcos, California. [dostęp 2 sierpnia 2011].
  4. Henryk Szarski, Historia zwierząt kręgowych, PWN, 1998
  5. Mały słownik biologiczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1972.
  6. Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 98-121. ISBN 83-01-14344-4.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]