Władcy Litwy
Lista władców Litwy obejmuje imiona i lata panowania potwierdzonych przez źródła pisane monarchów litewskich. Osobny rozdział zawiera wykaz legendarnych książąt litewskich, których imiona zostały odnotowane przez XVI-wiecznych kronikarzy litewskich, a których historyczność nie został potwierdzona naukowo.
Od zawarcia unii lubelskiej (1569) każdy nowo koronowany król Polski automatycznie zostawał władcą Litwy i nigdy nie był podnoszony na Wielkie Księstwo Litewskie[1].
Kształtowanie się państwowości Litwy [edytuj]
Rozwój państwowości litewskiej przybrał na sile na przełomie XII i XIII wieku. Sprzyjało temu korzystna sytuacja na arenie międzynarodowej. Na Rusi pogłębiało się rozbicie dzielnicowe. Od strony zachodniej nie było zagrożenia, tereny pomiędzy Litwą a Polską zajęte były przez plemiona jaćwieskie. Od końca XII wieku na ziemiach północnych rozpoczęła się ekspansja niemiecka, jednak jak na razie nie przybierała ona na sile. W tych warunkach Litwa mogła prowadzić na większą skalę ekspansję militarną i działalność dyplomatyczną. W pierwszej połowie XIII wieku zostało zorganizowanych około 40 wypraw łupieskich we wszystkich kierunkach, w których brały udział wojska, zwołane z całego obszaru ówczesnej Litwy.
Poszczególnymi szczepami dowodzili możni, nazywani wieszpacami, nazywani także kunigasami. Kunigasi zawierali ze sobą umowy, mające na celu opracowanie jednego stanowiska w kwestiach polityki zewnętrznej. Następstwem tego zjawiska było stopniowe przekształcenie się organizacji plemiennej w związek plemienny. Związkiem plemiennym przewodziło pięciu tzw. książąt starszych, wymienianych w latopisie halickim pod rokiem 1219 w następującej kolejności: Żywinbud, Dowiat, Dowsprunk, Mendog, Wilikaił. Za książętami starszymi zostało wymienionych szesnastu tzw. książąt młodszych, tj. zależnych: dwóch żmudzkich, siedmiu Ruszkowiczów, trzech Bulewiczów, czterech z Dziawołtwy.
Potężniejsi książęta starali się rozszerzyć swoje terytoria kosztem słabszych. Na przełomie XII i XIII wieku na plan pierwszy wybił się ród Ryngolda, a jego synowie, Dowsprunk i Mendog, drogą zawierania układów i małżeństw politycznych, uchodzili za najpotężniejszych kunigasów litewskich. W 1238 roku Dowsprunk prawdopodobnie już nie żył. Zwierzchnim kunigasem był Mendog. Jego bratankowie, następcy Dowsprunka, uznali zwierzchnictwo stryja. Szwagier Mendoga, Wykint żmudzki, choć miał sposobność – po rozbiciu w 1236 roku Krzyżaków pod Szawlami – utworzyć własne niezależne państwo, nie skorzystał z tej okazji i podporządkował się Mendogowi. W 1238 roku władzę Mendoga nad sobą uznali nalszczańscy Ruszkowicze. W 1246 roku Mendog uzależnił od siebie Bulewiczów, władających prawdopodobnie w Auksztocie.
W następnych latach Mendog, aby umocnić swoje panowanie, wygnał z Litwy Dowsprunkowiczów i Wykinta, którzy w odwecie sprzymierzyli się z Danielem halickim. Przy pomocy Krzyżaków koalicja ta została rozbita w 1251 roku, a Mendog dwa lata później koronował się na króla Litwy[2].
Legendarni władcy Litwy [edytuj]
| Władca | Imię w języku litewskim | Portret władcy | Lata panowania | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| Kiernus | Kierinus | XI wiek | Wspomniani w Kronice Bychowca[3]. | |
| Kukowoyt | Kugoviytas | XI wiek | ||
| Steksys | Steksidas | 1214 | ||
| Ryngold | Rimgaudas | 1214-1219 | Domniemany ojciec Mendoga i Dowsprunka, wymyślony przez kronikarzy litewskich w XVI wieku[4]. |
"Starsi" książęta [edytuj]
Starsi książęta przewodzili litewskiemu związkowi plemiennemu i zostali wymienieni równocześnie w traktacie litewsko-halickim z 1219 roku[5].
| Władca | Imię w języku litewskim | Portret władcy | Lata panowania | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| Żywinbud | ok. 1219 | |||
| Dowiat | ok. 1219 | |||
| Dowsprunk | Dausprungas | 1219-między 1219 a 1238 | ||
| Mendog | 1219-1253 | W 1253 roku został koronowany na króla Litwy. | ||
| Wilkaił | ok. 1219-ok. 1245 | Kunigas na Żmudzi, wygnany przez Mendoga. |
Wielcy książęta litewscy przed zawarciem unii lubelskiej [edytuj]
| Władca | Imię w języku litewskim | Portret władcy | Lata panowania | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| Mendog | Mindaugas |  |
1235-1263 | w latach 1253-1263 jako król Litwy |
| Treniota | Treniota | 1263-1264 | ||
| Wojsiełk | Vaišelga |  |
1264-1267 | |
| Szwarno | Švarnas | 1264-1269 | ||
| Trojden | Traidenis | 1269-1282 | ||
| Dowmunt | Daumantas | 1282-1285 | ||
| Butygejd | Butigeidis | 1285-1291 | ||
| Butywid | Butvydas | 1291-1295 | ||
| Witenes | Vytenis |  |
1295-1316 | |
| Giedymin | Gediminas | 1316-1341 | ||
| Jawnuta | Jaunutis | 1341-1345 | ||
| Olgierd Giedyminowic | Algirdas |  |
1345-1377 | |
| Jagiełło | Jogaila |  |
1377-1381 | Po przyjęciu chrztu w 1386 roku i koronacji na króla Polski przybrał imię Władysław. |
| Kiejstut Giedyminowicz | Kęstutis |  |
1381-1382 | |
| Władysław Jagiełło | Jogaila | |
1382-1401 | 1386-1392 unia personalna z Polską, ponownie |
| Skirgiełło | Skirgaila | 1387-1392 | namiestnik Jagiełły | |
| Witold Kiejstutowicz | Vytautas |  |
1392-1430 | |
| Świdrygiełło | Švitrigaila | 1430-1432 | ||
| Zygmunt Kiejstutowicz | Žygimantas I |  |
1432-1440 | |
| Władysław Warneńczyk | Vladislovas II |  |
1434-1444 najwyższy książę litewski oraz król Polski | |
| Kazimierz Jagiellończyk | Kazimieras |  |
1440-1492 | 1447-1492 unia personalna z Polską |
| Aleksander Jagiellończyk | Aleksandras |  |
1492-1506 | 1501-1506 unia personalna z Polską |
| Zygmunt Stary | Žygimantas Senasis |  |
1506-1548 | 1506-1544 unia personalna z Polską |
| Zygmunt August | Žygimantas Augustas |  |
1529-1569 | 1548-1569 unia personalna z Polską |
Wielcy książęta litewscy po zawarciu unii lubelskiej [edytuj]
| Władca | Imię w języku litewskim | Portret władcy | Lata panowania | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| Zygmunt August | Žygimantas III Augustas | |
1569-1572 | |
| Henryk Walezy | Henrikas I Valua |  |
1573-1574 | zdetronizowany |
| Stefan Batory | Steponas I Batoras |  |
1576-1586 | |
| Zygmunt Waza | Žygimantas IV Vaza |  |
1587-1632 | |
| Władysław Waza | Vladislovas III Vaza |  |
1632-1648 | |
| Jan Kazimierz Waza | Jonas I Kazimieras Vaza |  |
1648-1668 | |
| Michał Wiśniowiecki | Mykolas I Kaributas Višnioveckis |  |
1669-1673 | |
| Jan Sobieski | Jonas II Sobieskis |  |
1674-1696 | |
| August Mocny | Augustas I |  |
1697-1706 | ustąpił z tronu |
| Stanisław Leszczyński | Stanislovas I Leščinskis |  |
1704-1709 | ustąpił z tronu |
| August Mocny | Augustas I | |
1709-1733 | ponownie |
| Stanisław Leszczyński | Stanislovas I Leščinskis | |
1733-1736 | ustąpił z tronu, ponownie |
| August Sas | Augustas II | .jpg) |
1733-1763 | |
| Stanisław August Poniatowski | Stanislovas II Augustas Poniatovskis |  |
1764-1795 | abdykował po III rozbiorze |
Królestwo Litewskie w czasie I wojny światowej [edytuj]
| Władca | Imię w języku litewskim | Portret władcy | Lata panowania | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| król Mendog II | Mindaugas II |  |
1918 | właśc. Wilhelm Karol Florestyn Urach |
Pretendenci do tronu [edytuj]
| Władca | Imię w języku litewskim | Portret władcy | Lata panowania | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| król Mendog II | Mindaugas II | |
1918-1928 | |
| Karol Urach | 1928-1981 | |||
| Karol Anzelm Urach | 1981-1991 | |||
| Wilhelm Urach | od 1991 |
Zobacz też [edytuj]
Przypisy
- ↑ Jerzy Ochmański: Historia Litwy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 128. ISBN 83-04-03107-8.
- ↑ J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 44-48.
- ↑ Хроніка Биховця.
- ↑ J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46, 390.
- ↑ J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46-48.
Bibliografia [edytuj]
- Ochmański J., Historia Litwy, Warszawa 1982. ISBN 83-04-00886-6.
