Władcy Litwy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pogoń Litewska Książęca

Lista władców Litwy obejmuje imiona i lata panowania potwierdzonych przez źródła pisane monarchów litewskich. Osobny rozdział zawiera wykaz legendarnych książąt litewskich, których imiona zostały odnotowane przez XVI-wiecznych kronikarzy litewskich, a których historyczność nie została potwierdzona naukowo.

Numery władców są podane w nawiasach, gdyż w odniesieniu do książąt Litwy bywają rzadko stosowane.

Ostatnim wielkim księciem litewskim był Zygmunt II August (1520–1572) wyniesiony na tron Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1529[1]. Od zawarcia unii lubelskiej (1569) każdy nowo koronowany król Polski zostawał władcą Litwy z urzędu i nigdy nie był podnoszony na Wielkie Księstwo Litewskie[2].

Kształtowanie się państwowości Litwy[edytuj | edytuj kod]

Rozwój państwowości litewskiej przybrał na sile na przełomie XII i XIII wieku. Sprzyjała temu korzystna sytuacja na arenie międzynarodowej. Na Rusi pogłębiało się rozbicie dzielnicowe. Od strony zachodniej nie było zagrożenia, tereny pomiędzy Litwą a Polską zajęte były przez plemiona jaćwieskie. Od końca XII wieku na ziemiach północnych rozpoczęła się ekspansja niemiecka, jednak jak na razie nie przybierała ona na sile. W tych warunkach Litwa mogła prowadzić na większą skalę ekspansję militarną i działalność dyplomatyczną. W pierwszej połowie XIII wieku zostało zorganizowanych około 40 wypraw łupieskich we wszystkich kierunkach, w których brały udział wojska, zwołane z całego obszaru ówczesnej Litwy.

Poszczególnymi szczepami dowodzili możni, nazywani wieszpacami, nazywani także kunigasami. Kunigasi zawierali ze sobą umowy mające na celu opracowanie jednego stanowiska w kwestiach polityki zewnętrznej. Następstwem tego zjawiska było stopniowe przekształcenie się organizacji plemiennej w związek plemienny. Związkiem plemiennym przewodziło pięciu tzw. książąt starszych, wymienianych w latopisie halickim pod rokiem 1219 w następującej kolejności: Żywinbud, Dowiat, Dowsprunk, Mendog, Wilikaił. Za książętami starszymi zostało wymienionych szesnastu tzw. książąt młodszych, tj. zależnych: dwóch żmudzkich, siedmiu Ruszkowiczów, trzech Bulewiczów, czterech z Dziawołtwy.

Potężniejsi książęta starali się rozszerzyć swoje terytoria kosztem słabszych. Na przełomie XII i XIII wieku na plan pierwszy wybił się ród Ryngolda, a jego synowie, Dowsprunk i Mendog, drogą zawierania układów i małżeństw politycznych, uchodzili za najpotężniejszych kunigasów litewskich. W 1238 roku Dowsprunk prawdopodobnie już nie żył. Zwierzchnim kunigasem był Mendog. Jego bratankowie, następcy Dowsprunka, uznali zwierzchnictwo stryja. Szwagier Mendoga, Wykint żmudzki, choć miał sposobność – po rozbiciu w 1236 roku Krzyżaków pod Szawlami – utworzyć własne niezależne państwo, nie skorzystał z tej okazji i podporządkował się Mendogowi. W 1238 roku władzę Mendoga nad sobą uznali nalszczańscy Ruszkowicze. W 1246 roku Mendog uzależnił od siebie Bulewiczów, władających prawdopodobnie w Auksztocie.

W następnych latach Mendog, aby umocnić swoje panowanie, wygnał z Litwy Dowsprunkowiczów i Wykinta, którzy w odwecie sprzymierzyli się z Danielem halickim. Przy pomocy Krzyżaków koalicja ta została rozbita w 1251 roku, a Mendog dwa lata później koronował się na króla Litwy[3].

Legendarni władcy Litwy[edytuj | edytuj kod]

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Kiernus Kierinus No image.png XI wiek Wspomniani w Kronice Bychowca[4].
Kukowoyt Kugoviytas No image.png XI wiek
Steksys Steksidas No image.png 1214
Ryngold Rimgaudas No image.png 1214-1219 Domniemany ojciec Mendoga i Dowsprunka, wymyślony przez kronikarzy litewskich w XVI wieku[5].

„Starsi” książęta[edytuj | edytuj kod]

Starsi książęta przewodzili litewskiemu związkowi plemiennemu i zostali wymienieni równocześnie w traktacie litewsko-halickim z 1219 roku[6].

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Żywinbud Živinbudas No image.png ok. 1219
Dowiat Daujotas No image.png ok. 1219
Dowsprunk Dausprungas No image.png 1219-między 1219 a 1238
Mendog Mindaugas No image.png 1219-1253 W 1253 roku został koronowany na króla Litwy.
Wilkaił Viligaila No image.png ok. 1219-ok. 1245 Kunigas na Żmudzi, wygnany przez Mendoga.

Wielcy książęta litewscy przed zawarciem unii lubelskiej[edytuj | edytuj kod]

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Mendog Mindaugas Mindaugas.jpg 1236-1263 Król Litwy – 1253-1263
Treniota Treniota Treniota.jpg 1263-1264
Wojsiełk Vaišelga Vojshalk.png 1264-1267
Szwarno Švarnas Szwarn Yuri.jpg 1264-1269
Trojden Traidenis Trajdzień.Трайдзень.jpg 1269-1282
Dowmunt Daumantas No image.png 1282-1285
Butygejd Butigeidis No image.png 1285-1291
Butywid Butvydas No image.png 1291-1295
Witenes Vytenis Vytenis kunigaikštis.jpg 1295-1316
Giedymin Gediminas Giedymin.PNG 1316-1341
Jawnuta Jaunutis No image.png 1341-1345 chrzestne imię Iwan
Olgierd Algirdas Algirdas kunigaikštis.jpg 1345-1377
Jagiełło Jogaila Wladyslaw Jagiello.jpg 1377-1381
Kiejstut Kęstutis Kiejstut.JPG 1381-1382
Władysław Jagiełło

ponownie

Jogaila Wladyslaw Jagiello.jpg 1382-1392, 1386, 1386, 1392-1434 najwyższy książę litewski Po przyjęciu chrztu w 1386 roku i koronacji na króla Polski przybrał imię Władysław.

1386-1392 unia personalna z Polską,

Skirgiełło Skirgaila Skirgailo.jpg 1387-1392 namiestnik Jagiełły
Witold Vytautas Vytautas the great.jpg 1392-1430
Świdrygiełło Švitrigaila Lithuanian Grand Duke Švitrigaila.jpg 1430-1432
Zygmunt (I) Žygimantas I Seal of Sigismund Kestutis.PNG 1432-1440
Władysław (II) Warneńczyk Vladislovas II Wladyslaw Warnenczyk.jpg 1434-1444 najwyższy książę litewski oraz król Polski
Kazimierz Kazimieras Kazimierz Jagiellonczyk.jpg 1440-1492 1447-1492 unia personalna z Polską
Aleksander Aleksandras Aleksander Jagiellonczyk.jpg 1492-1506 1501-1506 unia personalna z Polską
Zygmunt (II) Stary Žygimantas II Senasis Zygmunt I Stary.jpg 1506-1548 1506-1544 unia personalna z Polską
Zygmunt (III) August Žygimantas III Augustas Zygmunt II August.jpg 1529-1569 1548-1569 unia personalna z Polską

Wielkie Księstwo Litewskie jako część Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1569-1795[edytuj | edytuj kod]

Od 1573 władca wybierany na wolnej elekcji

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Zygmunt (III) August Žygimantas III Augustas Zygmunt II August.jpg 1569-1572
Henryk Walezy Henrikas I Valua Henryk Walezy.jpg 1573-1574 zdetronizowany
Stefan Batory Steponas I Batoras Stefan Batory King.jpg 1576-1586
Zygmunt (IV) Waza Žygimantas IV Vaza Zygmunt III Waza.jpg 1587-1632
Władysław (III) Waza Vladislovas III Vaza Wladyslaw IV Waza.jpg 1632-1648
Jan (I) Kazimierz Waza Jonas I Kazimieras Vaza Jan II Kazimierz.jpg 1648-1668
Michał Wiśniowiecki Mykolas I Kaributas Višnioveckis Michał Korybut Wiśniowiecki.jpg 1669-1673
Jan (II) Sobieski Jonas II Sobieskis Jan Sobieski.jpg 1674-1696
August (II/I) Mocny Augustas II / I August II Mocny.jpg 1697-1706 ustąpił z tronu
Stanisław (I) Leszczyński Stanislovas I Leščinskis Stanisław Leszczyński.jpg 1704-1709 ustąpił z tronu
August (II/I) Mocny

ponownie

Augustas II / I August II Mocny.jpg 1709-1733
Stanisław (I) Leszczyński

ponownie

Stanislovas I Leščinskis Stanisław Leszczyński.jpg 1733-1736 ustąpił z tronu
August (II/I) Sas Augustas II / I August III (Poland).jpg 1733-1763
Stanisław (II) August Poniatowski Stanislovas II Augustas Poniatovskis Stanisław August Poniatowski.jpg 1764-1795 abdykował po III rozbiorze

1795 – włączenie większości ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego do Cesarstwa Rosyjskiego.

Królestwo Litwy w czasie I wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Mendog II Mindaugas II Mindaugas II.jpg 1918 właśc. Wilhelm Karol Florestyn Urach

Pretendenci do tronu królewskiego[edytuj | edytuj kod]

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata roszczeń Uwagi
Mendog II Mindaugas II Mindaugas II.jpg 1918-1928
Karol Urach No image.png 1928-1981
Karol Anzelm Urach No image.png 1981-1991
Wilhelm Urach No image.png od 1991

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Małgorzata Duczmal: Jagiellonowie. Leksykon biograficzny. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1990, s. 525. ISBN 83-08-02577-3.
  2. Jerzy Ochmański: Historia Litwy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 128. ISBN 83-04-03107-8.
  3. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 44-48.
  4. Хроніка Биховця.
  5. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46, 390.
  6. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46-48.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]