Koziorożec (ssaki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Capra)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Koziorożec
Capra[1]
Linnaeus, 1758[2]
Ilustracja
Przedstawiciel rodzaju – markur śruborogi (C. falconeri)
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd Cetartiodactyla
Podrząd przeżuwacze
Infrarząd Pecora
Rodzina wołowate
Podrodzina antylopy
Plemię koziorożce
Rodzaj koziorożec
Typ nomenklatoryczny

Capra hircus Linnaeus, 1758

Synonimy
Gatunki

zobacz opis w tekście

Koziorożec[14] (Capra) – rodzaj ssaka z podrodziny antylop (Antilopinae) w obrębie rodziny wołowatych (Bovidae).

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w górach Eurazji od Półwyspu Pirenejskiego po Syberię oraz w Arabii, Egipcie i Etiopii[15][16][17]. Koza domowa została udomowiona ok. 10 tys. lat temu.

Cechy charakterystyczne[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała samic 55–164 cm, samców 108–196 cm, długość ogona 6–29 cm, wysokość w kłębie 55–110 cm; masa ciała samic 25–71 kg, samców 45–155 kg[16]. Zwierzęta zaliczane do tego rodzaju charakteryzują się obecnością u samców brody i długich rogów, w różnym stopniu spłaszczonych, uniesionych wysoko ponad głową i odchylonych do tyłu. Broda i rogi występują czasem również u samic, ale są zdecydowanie krótsze niż u samców. Na spodniej stronie ogona występują gruczoły zapachowe. Samice mają jedną parę sutków. Samce nazywane są capami lub kozłami.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

  • Capra: łac. capra „koza”[18].
  • Ibex: łac. ibex „jakiś rodzaj kozy”[19]. Gatunek typowy: nie podany, jedynym opisanym gatunkiem był Ibex sibiricus Pallas, 1776.
  • Hircus: łac. hircus „cap, kozioł”[20]. Gatunek typowy: nie podany; młodszy homonim Hircus Brisson, 1762 (Bovidae).
  • Aries: łac. aries „baran”[21]. Gatunek typowy: nie podany; młodszy homonim Aries Brisson, 1762 (Bovidae).
  • Tragus: gr. τραγος tragos „kozioł”[22]. Gatunek typowy: Capra aegagrus Erxleben, 1777.
  • Aegoceros: gr. αιξ aix, αιγος aigos „koza, kozioł”; κερας keras, κερατος keratos „róg”[23]. Gatunek typowy: Capra hircus Linnaeus, 1758.
  • Orthaegoceros: gr ορθος orthos „prosty”[24]; αιξ aix, αιγος aigos „koza, kozioł”[25]; κερας keras, κερατος keratos „róg”[26]. Gatunek typowy: Capra falconeri Wagner, 1839.
  • Eucapra: gr. ευ eu „dobry, ładny, typowy”[27]; rodzaj Capra Linnaeus, 1758. Gatunek typowy: Capra sibirica Meyer, 1794 (= Capra (Ibex) sibirica Pallas, 1776).
  • Euibex: gr. ευ eu „dobry, ładny, typowy”[27]; rodzaj Ibex Pallas, 1776. Gatunek typowy: Capra ibex Linnaeus, 1758.
  • Turus: zlatynizowana, niemiecka nazwa „die Ture” dla koziorożca kaukaskiego[11]. Gatunek typowy: Capra caucasica Güldenstädt & Pallas, 1783.
  • Turocapra: zbitka wyrazowa nazw rodzajów Turus Hilzheimer, 1916 oraz Capra Linnaeus, 1758[12]. Gatunek typowy: Capra pyrenaica Schinz, 1838.
  • Hilzheimeria: Max Hilzheimer (1877–1946), niemiecki zoolog[13]. Nazwa zastępcza dla Turus Hilzheimer, 1916.

Podział systematyczny[edytuj | edytuj kod]

Wśród naukowców zajmujących się badaniem relacji pokrewieństwa koziorożców (Caprinae) nie ma zgody co do liczby gatunków i podgatunków zaliczanych do Capra. Systematyka rodzaju opierała się na podobieństwie cech morfologicznych zwierząt, zwłaszcza w budowie rogów.

W zależności od przyjętych kryteriów badacze zaliczają do Capra od dwóch do dziewięciu gatunków oraz liczne podgatunki. Poniższa klasyfikacja za Illustrated Checklist of the Mammals of the World (2020)[15][14]:

Inne ujęcia[edytuj | edytuj kod]

Gatunek lub podgatunek Inne nazwy Polska nazwa Występowanie
Capra aegagrus[28] C. hircus, C. hircus aegagrus[29] koza bezoarowa[28][29], koza dzika[28] Europa, Azja Mniejsza, Azja Środkowa i Bliski Wschód
Capra aegagrus cretica koza kreteńska[30] Kreta i pobliskie wyspy
Capra caucasica[31] koziorożec kaukaski[31] Kaukaz Zachodni
Capra falconeri[28][29] koza śruboroga[28], markur[28][29] Azja Środkowa
Capra hircus[28][29] Capra aegagrus f. hircus[28] koza domowa[28], koza[28] szeroko rozpowszechniona
Capra ibex[28][29] koziorożec alpejski[29], koziorożec[28], ibeks[28] Alpy
Capra ibex ibex koziorożec alpejski[28]
Capra cylindricornis koziorożec wschodniokaukaski[30] Kaukaz
Capra nubiana C. ibex nubiana[29] koziorożec nubijski od gór Synaju po Abisynię, Syrię i Arabię
Capra pyrenaica[28][29] koziorożec pirenejski[28][29] Półwysep Iberyjski
Capra sibirica C. ibex sibirica[29] koziorożec syberyjski[29] od Afganistanu po góry Mongolii i Syberii
Capra walie koziorożec abisyński Wyżyna Abisyńska

Badania materiałów kopalnych sugerują, że w plejstocenie wytworzyły się dwie linie ewolucyjne: jedna prowadząca do C. ibex i druga łącząca C. caucasica, C. cylindricornis i C. pyrenaica. Badania chromosomu Y wskazują na bliskie pokrewieństwo kozy bezoarowej z kozą domową i kozą śruborogą, które tworzą klad. Pozostałe gatunki Capra tworzą drugi klad[32].

C. aegagrus i C. hircus[edytuj | edytuj kod]

Koza domowa rasy Nigerian Dwarf

Koza domowa została opisana przez Linneusza w 1758 jako Capra hircus, natomiast koza dzika – przez Erxlebena w 1777 jako Capra aegagrus. Badania wykazały, że koza domowa jest udomowioną formą kozy dzikiej i zgodnie z zasadami nomenklatury zoologicznej powinna być opisywana pod nazwą Capra aegagrus f. hircus[28]. Ponieważ nazwa C. hircus została już powszechnie zaakceptowana Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej dopuściła w 2003 (BZN Volume 60, Part 1, 31 March 2003 OPINION 2027, Case 3010) stosowanie nazwy Capra hircus dla kozy domowej[33]. Obecnie w literaturze spotykane są obydwie nazwy C. hircus i C. aegagrus stosowane zamiennie zarówno dla kozy dzikiej jak i domowej.

Mieszańce[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie gatunki Capra mogą się ze sobą krzyżować dając płodne potomstwo.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Niepoprawna późniejsza pisownia Aegoceros Pallas, 1811.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Capra, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. C. Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 68. (łac.)
  3. P.S. Pallas: Spicilegia zoologica: quibus novae imprimis et obscurae animalium species iconibus, descriptionibus atque commentariis illustrantur. Cz. 11. Berolini: Prostant apud Gottl. August. Lange, 1776, s. 31. (łac.)
  4. P. Boddaert: Elenchus animalium, volumen I: sistens quadrupedia huc usque nota, eorumque varietates: ad ductum naturae, quantum fieri potuit disposita. Roterodami: Apud C.R. Hake, 1784, s. 50. (łac.)
  5. F. de P. von Schrank: Fauna Boica: durchgedachte Geschichte der in Baiern einheimischen und zahmen Thiere. T. 1. Nürnberg: in der Stein’schen Buchhandlung, 1798, s. 78. (niem.)
  6. P.S. Pallas: Zoographia Rosso-Asiatica: sistens omnium animalium in extenso Imperio Rossico, et adjacentibus maribus observatorum recensionem, domicilia, mores et descriptiones, anatomen atque icones plurimorum. T. 1. Petropoli: Ex Officina caes. Academiae Scientiarum, 1811, s. 224. (łac.)
  7. Mammalia. W: L. Agassiz: Nomenclator zoologicus, continens nomina systematica generum animalium tam viventium quam fossilium, secundum ordinem alphabeticum disposita, adjectis auctoribus, libris, in quibus reperiuntur, anno editionis, etymologia et familiis, ad quas pertinent, in singulis classibus. Soloduri: Jent et Gassmann, 1842–1846, s. 1. (łac.)
  8. É.L. Trouessart: Catalogus mammalium tam viventium quam fossilium. Quinquennale supplementum. Wyd. 2. Berolini: Friedländer, 1904–105, s. 738. (łac.)
  9. a b L. Camerano. Della posizione dei “ fori palatini „ nella partizione del genere “ Capra „ Linn. „Atti della Reale Accademia delle scienze di Torino”. 51, s. 570, 1915–1916 (wł.). 
  10. a b M. Hilzheimer & L. Heck: Die Säugetiere. W: A. von Brehm: Brehms Tierleben. Allgemeine kunde des Tierreichs. Wyd. 4. Leipzig: Bibliographisches Institut, 1922, s. 273. (niem.)
  11. a b O. de Beaux. Separazione sottogenerica degli stambecchi iberici: Turocapra subg. nov.. „Atti della Società Italiana di Scienze Naturali e del Museo Civico di Storia Naturale in Milano”. 88, s. 17, 1949 (wł.). 
  12. a b M. Kretzoi & M. Kretzoi. Index generum et subgenerum mammalium. „Fossilium Catalogus I: Animalia”. 137 (1), s. 148, 2000 (łac.). 
  13. a b Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 181–182. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  14. a b C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 360. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.)
  15. a b C. Groves, D. Leslie, B. Huffman, R. Valdez, K. Habibi, P. Weinberg, J. Burton, P. Jarman & W. Robichaud: Family Bovidae (Hollow-horned Ruminants). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (red. red.): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 2: Hoofed Mammals. Barcelona: Lynx Edicions, 2011, s. 719–725. ISBN 978-84-96553-77-4. (ang.)
  16. D.E. Wilson & D.M. Reeder (red. red.): Genus Capra (ang.). W: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-05-02].
  17. Palmer 1904 ↓, s. 158.
  18. Palmer 1904 ↓, s. 346.
  19. Palmer 1904 ↓, s. 328.
  20. Palmer 1904 ↓, s. 121.
  21. Palmer 1904 ↓, s. 685.
  22. Palmer 1904 ↓, s. 81.
  23. Jaeger 1944 ↓, s. 156.
  24. Jaeger 1944 ↓, s. 8.
  25. Jaeger 1944 ↓, s. 44.
  26. a b Jaeger 1944 ↓, s. 86.
  27. a b c d e f g h i j k l m n o p q Komosińska i Podsiadło, 2002
  28. a b c d e f g h i j k l Kowalski, 1971
  29. a b Nazwa nieskodyfikowana
  30. a b Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005. ISBN 83-01-14344-4.
  31. Pidancier, N., S. Jordan, G. Luikart and P. Taberlet. 2006. Evolutionary history of the genus Capra (Mammalia, Artiodactyla): Discordance between mitochondrial DNA and Y-chromosome phylogenies. Molecular Phylogenetics and Evolution 40(3):739-749.
  32. Nazwa uznana decyzją Międzynarodowej Komisji Nomenklatury Zoologicznej, 2003 (zob. Zasady tworzenia nazw systematycznych)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]