Wołowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wołowate
Bovidae[1]
J.E. Gray, 1821[2]
Ilustracja
Przedstawiciel rodziny – żubr europejski (Bos bonasus)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

Cetartiodactyla

Podrząd

przeżuwacze

Infrarząd

Pecora

Rodzina

wołowate

Typ nomenklatoryczny

Bos Linnaeus, 1758

Podrodziny

4 (w tym 2 wymarłe) – zobacz opis w tekście

Wołowate[3], krętorogie, pustorogie, pustorożce (Bovidae) – rodzina ssaków parzystokopytnych z podrzędu przeżuwaczy.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja biologiczna wołowatych ulegała znacznym zmianom na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci, głównie ze względu na wyniki prowadzonych badań genetycznych. Do rodziny wołowatych należą następujące występujące współcześnie podrodziny[4][3]:

Opisano również podrodziny wymarłe:

Opisano również szereg rodzajów wymarłych w czasach prehistorycznych nie sklasyfikowanych z żadnej z podrodzin:

Kladogram[edytuj | edytuj kod]

Drzewo filogenetyczne rodziny Bovidae[27]:


Sus scrofa



Cervidae


Muntiacus reevesi



Cervus elaphus





Capreolus capreolus




Rangifer tarandus



Odocoileus hemionus





Bovidae


Turcoceros grangeri



Tragelaphus sp.






Prostrepsiceros houtumschindleri




Gazella lydekkeri




Kobus subdolus



Aepyceros shungurae








Plesiaddax depereti



Pachytragus crassicornis




Bovinae
Boselaphini

Tetracerus quadricornis



Boselaphus tragocamelus




Tragelaphini

Ammelaphus imberbis




Nyala angasii





Tragelaphus scriptus




Tragelaphus spekii



Tragelaphus eurycerus







Strepsiceros strepsiceros



Tragelaphus buxtoni





Taurotragus oryx



Taurotragus derbianus







Bovini


Pseudoryx nghetinhensis



Miotragocerus amalthea






Syncerus caffer




Bubalus depressicornis



Bubalus bubalis






Ugandax gautieri





Bos bonasus




Bos indicus




Bos primigenius




Bos taurus



Bos javanicus








Bos gaurus





Bos mutus



Bos grunniens





Bos bison




Bos frontalis



Bos priscus












Antylopinae

Aepycerotini

Aepyceros melampus



Neotragini

Neotragus moschatus




Sivatragus bohlini




Neotragus pygmaeus



Neotragus batesi







Oreotragini

Oreotragus oreotragus



Cephalophini


Philantomba monticola



Philantomba maxwellii





Cephalophus zebra





Sylvicapra grimmia




Cephalophus dorsalis




Cephalophus jentinki




Cephalophus spadix



Cephalophus silvicultor








Cephalophus adersi





Cephalophus ogilbyi



Cephalophus callipygus





Cephalophus leucogaster




Cephalophus niger





Cephalophus natalensis



Cephalophus harveyi





Cephalophus rufilatus



Cephalophus nigrifrons













Antilopini



Raphicerus campestris




Raphicerus sharpei



Raphicerus campestris






Dorcatragus megalotis




Madoqua saltiana




Madoqua kirkii



Madoqua guentheri









Procapra przewalskii




Procapra picticaudata



Procapra gutturosa






Ourebia ourebi




Saiga tatarica





Antidorcas marsupialis




Litocranius walleri



Ammodorcas clarkei






Antilope cervicapra






Eudorcas thomsonii



Eudorcas rufifrons





Nanger granti




Nanger soemmerringii



Nanger dama








Gazella spekei




Gazella dorcas




Gazella gazella



Gazella erlangeri








Gazella leptoceros



Gazella cuvieri





Gazella marica




Gazella subgutturosa



Gazella bennettii














Reduncini

Pelea capreolus





Redunca fulvorufula




Redunca redunca



Redunca arundinum







Kobus vardonii



Kobus kob





Kobus ellipsiprymnus




Kobus leche




Sivacobus palaeindicus



Kobus megaceros










Alcelaphini


Connochaetes taurinus



Connochaetes gnou





Alcelaphus buselaphus




Beatragus hunteri




Damaliscus pygargus



Damaliscus lunatus






Hippotragini


Hippotragus niger



Hippotragus equinus





Damalacra acalla





Oryx dammah



Addax nasomaculatus





Oryx beisa




Oryx leucoryx



Oryx gazella








Caprini

Pantholops hodgsonii






Ovibos moschatus



Bootherium bombifrons






Capricornis crispus




Capricornis swinhoei




Capricornis sumatrensis




Capricornis thar



Capricornis milneedwardsii








Naemorhedus baileyi





Naemorhedus goral



Naemorhedus caudatus





Naemorhedus griseus



Naemorhedus goral









Budorcas taxicolor





Oreamnos americanus





Arabitragus jayakari



Ammotragus lervia





Rupicapra rupicapra



Rupicapra pyrenaica









Ovis nivicola



Ovis dalli






Ovis canadensis



Nilgiritagus hylocrius





Ovis ammon




Ovis vignei




Ovis orientalis



Ovis aries










Pseudois schaeferi



Pseudois nayaur





Hemitragus jemlahicus




Capra sibirica





Capra pyrenaica



Capra ibex





Capra nubiana




Capra caucasica




Capra falconeri




Capra hircus



Capra aegagrus
























Budowa ciała[edytuj | edytuj kod]

Rogi pustorożców

Zwierzęta z rodziny wołowatych mają bardzo zróżnicowane wymiary i ubarwienie. Gaury mogą osiągać wysokość rzędu 210 cm w kłębie, przy masie ciała 1000−1500 kg, zaś antylopka karłowata osiąga tylko 25−30 cm wysokości w kłębie, przy masie ciała 2,5−3 kg. Kończyny wołowatych są paraksoniczne. Żołądki mają czterokomorowe. Rogi występują u przedstawicieli obu płci i są nierozwidlone, zazwyczaj skręcone spiralnie lub zagięte. Nie zrzucają pochwy rogowej. Uzębienie ma charakter hypsodontyczne. Zwierzęta te nie mają górnych siekaczy, ich górne kły są zredukowane lub nie występują. Górne siekacze zastępuje twarda tkanka zwana poduszką dentalną, która pomaga w chwytaniu roślin. Trzonowce od siekaczy oddziela diastema. Dymorfizm płciowy najczęściej obserwowany jest u gatunków średniej i dużej wielkości[28].

Rozród[edytuj | edytuj kod]

Ciąża u samic wołowatych może trwać 120−150 dni (djukery) do 300−330 dni (bawoły afrykańskie)[28].

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Większość gatunków wołowatych jest poligyniczna. Są terytorialne. Samce często walczą i bronią grup swoich samic[28].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkują wszystkie kontynenty poza Antarktydą i Australią[4][29]. Największą grupę stanowią gatunki afrykańskie, a następnie azjatyckie. W Polsce żyje żubr i kozica tatrzańska (kozica północna) (w naturalnym zasięgu występowania) oraz muflon (introdukowany). Wołowate preferują otwarte tereny trawiaste (stepy, tundry, sawanny) i pustynie. Żywią się pokarmem roślinnym. Tylko nieliczne uzupełniają dietę pokarmem zwierzęcym.

Najstarsze ślady kopalne pochodzą z dolnego miocenu[30].

Znaczącą grupę zwierząt wołowatych stanowią antylopy, do których zalicza się 2/3 gatunków w rodzinie. Do największych pustorożców zaliczane są gatunki z podrodziny Bovinae.

Siedliska[edytuj | edytuj kod]

Wołowate zamieszują zróżnicowane siedliska: łęgi i bagna (koby i ridboki), gęste lasy (bongo), wysokie pasma górskie (kozice górskie), pustynie (oryksy), czy nawet arktyczną tundrę (piżmowół arktyczny)[28].

Udomowienie[edytuj | edytuj kod]

Owce, kozy i bydło zostało udomowione przez człowieka na Bliskim Wschodzie już ok. 10.000 lat temu[28].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Bovidae, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. J.E. Gray. On the Natural Arrangment of Vertebrose Animals. „The London Medical Repository”. 15, s. 308, 1821 (ang.). 
  3. a b Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 177–186. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  4. a b C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 322–378. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.)
  5. M. Köhler. Boviden des Türkischen Miozäns (Kanozoikum und Braunkohlen der Türkei). „Paleontologia i evolució”. 28, s. 133-246, 1987 (niem.). 
  6. Pilgrim 1939 ↓, s. 23.
  7. D. Geraads. A reassessment of the Bovidae (Mammalia) from the Nawata Formation of Lothagam, Kenya, and the late Miocene diversification of the family in Africa. „Journal of Systematic Palaeontology”. 17 (2), s. 175, 2017. DOI: 10.1080/14772019.2017.1403493 (ang.). 
  8. M.R. Palombo, A.M. Valli, M. Arca & C. Tuveri. A new bovid, Asoletragus gentryi n. gen. et sp., from Monte Tuttavista (Orosei, eastern Sardinia, Italy). „Rivista Italiana di Paleontologia e Stratigrafia”. 112 (3), s. 460, 2006. DOI: 10.13130/2039-4942/6353 (ang.). 
  9. Abbazzi i in. 2008 ↓, s. 441.
  10. 裴文中. 山西襄汾縣丁村發現大型哺乳動物化石. „古生物学报”. 6 (4), s. 359–374, 1958 (chiń.). 
  11. D.S. Kostopoulos, A. Sevim Erol, A.Y. Yavuz & S. Mayda. A new late Miocene bovid (Mammalia: Artiodactyla: Bovidae) from Çorakyerler (Turkey). „Fossil Record”. 24 (1), s. 10, 2021. DOI: 10.5194/fr-24-9-2021 (ang.). 
  12. Azanza i Morales 1994 ↓, s. 270.
  13. X. Huang. Fossil bovids from the Middle Oligocene of Ulantatal, Nei Mongol. „Vertebrata PalAsiatica”. 23 (2), s. 155, 1985 (ang.). 
  14. J. Morales, M.D. Soria Mayor, M. Pickford & M. Nieto. A new genus and species of Bovidae (Artiodactyla, Mammalia) from the early Middle Miocene of Arrisdrift, Namibia, and the origins of the family Bovidae. „Memoir of the Geological Survey of Namibia”. 19, s. 372, 2003 (ang.). 
  15. В.И. Громова. О новой ископаемой антилопе (Parabubalis capricornis n. gen. et n. sp.) из Забайкалья. „Труды Зоологического института РАН”. 22, s. 127–134, 1931 (ros.). 
  16. Н.К. Верещагин, Л.И. Алексеева, А. Давид & В.С. Байгушева: Род Pontoceros. W: К. Никифорова (red.): Плейстоцен Тирасполя. Кишинёв: Штиинца, 1971, s. 167. (ros.)
  17. И.П. Хоменко. Мэотическая фауна с. Тараклии Бендерского уезда. „Ежегодникъ по геологии и минералогии России”. 15 (4/6), s. 127, 1913 (ros.). 
  18. M. Schlosser. Die fossilen Cavicornia von Samos. „Beiträge zur Paläontologie und Geologie Österreich-Ungarns und des Orients: Mitteilungen des Geologischen und Paläontologischen Institutes der Universität Wien”. 17, s. 29, 1904 (niem.). 
  19. J. van der Made. The bovid Pseudoeotragus seegrabensis nov. gen. nov. sp. from the Aragonian (Miocene) of Seegraben near Leoben (Austria). „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen”. 92 (3), s. 218, 1989 (ang.). 
  20. D.S. Kostopoulos & J. Soubise. Palaeoreas, Majoreas, and Stryfnotherium gen. nov. (Mammalia: Artiodactyla: Bovidae) from the Late Miocene of Greece. „Annales de Paléontologie”. 104 (3), s. 243, 2018. DOI: 10.1016/j.annpal.2018.04.002 (ang.). 
  21. G. Bouvrain. Pliocene vertebrate locality of Çalta, Ankara, Turkey. 10. „Geodiversitas”. 20 (3), s. 473, 1998 (ang.). 
  22. Azanza i Morales 1994 ↓, s. 256.
  23. Е.Л. Дмитриева: Антилопы неогена Монголии и сопредельных территорий. Москва: Наука, 1977, s. 48. (ros.)
  24. D. Geraads. A reassessment of the Bovidae (Mammalia) from the Nawata Formation of Lothagam, Kenya, and the late Miocene diversification of the family in Africa. „Journal of Systematic Palaeontology”. 17 (2), s. 178, 2017. DOI: 10.1080/14772019.2017.1403493 (ang.). 
  25. Abbazzi i in. 2008 ↓, s. 442.
  26. Pilgrim 1939 ↓, s. 29.
  27. Z.T. Calamari. Total evidence phylogenetic analysis supports new morphological synapomorphies for Bovidae (Mammalia, Artiodactyla). „Bulletin of the American Museum of Natural History”. 3970, s. 1–38, 2021. DOI: 10.5531/sd.sp.49 (ang.). 
  28. a b c d e Zoologia. Ssaki. Red. naukowy: Czesław Błaszak. T. 3, cz. 3. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2020, s. 322−323. ISBN 978-83-01-21451-7.
  29. D.E. Wilson & D.M. Reeder (red. red.): Family Bovidae (ang.). W: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-04-10].
  30. krętorogie, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2022-06-09].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • G.E. Pilgrim. The fossil Bovidae of India. „Memoirs of the Geological Survey of India, Palaeontologia Indica”. 26, s. 1–356, 1939 (ang.). 
  • B. Azanza & J. Morales. Tethytragus nov. gen. et Gentrytagus nov. gen. Deaux nouveaux Bovidés (Artiodactyla, Mammalia) du Miocène moyen. „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen”. 97, s. 249–282, 1994 (fr.). 
  • L. Abbazzi, M. Delfino, G. Gallai, L. Trebini & L. Rook. New data on the vertebrate assemblage of Fiume Santo (North-West Sardinia, Italy), and overview on the Late Miocene Tusco-Sardinian palaeobioprovince. „Palaeontology”. 51 (2), s. 425–451, 2008. DOI: 10.1111/j.1475-4983.2008.00758.x (ang.).