Czarodziejski flet (KV 620)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Czarodziejski flet (KV 620)
Die Zauberflöte
Plakat prapremiery, 1791
Plakat prapremiery, 1791
Rodzaj singspiel
Muzyka Wolfgang A. Mozart
Libretto Emanuel Schikaneder
Liczba aktów 2
Język oryginału niemiecki
Źródło literackie baśń Lulu oder die Zauberflöte Wielanda, romans rycerski Iwajn Chrétiena de Troyes, opera Oberon Wranitzky’ego z librettem Gieseckego, powieść Sethos Terrassona, Sekrety masonerii von Borna[1]
Czas trwania ok. 180 min
Data powstania 1791
Premiera 30 września 1791, Theater im Freihaus auf der Wieden
Premiera polska 1793
poprzednia
Così fan tutte
następna
Łaskawość Tytusa

Czarodziejski flet (Die Zauberflöte, KV 620) – dwuaktowa opera w języku niemieckim (ściślej singspiel) z librettem Emanuela Schikanedera i muzyką Wolfganga Amadeusa Mozarta. Prapremiera odbyła się 30 września 1791 w Theater im Freihaus auf der Wieden zwanym teatrem Schikanedera.

Zgodnie z chronologią wystawień Czarodziejski flet jest ostatnią operą Mozarta (Łaskawość Tytusa nosi kolejny numer KV, natomiast premiera odbyła się wcześniej). Libretto, wykorzystujące wolnomularską symbolikę, ukazuje pełną fantastycznych przygód historię wędrówki i miłości młodego księcia, który pragnie zdobyć rękę ukochanej dziewczyny. Razem przechodzą przez wielorakie próby, by poznać prawdę i dostąpić wtajemniczenia. Tytułowy instrument ma chronić bohatera przed czyhającymi nań niebezpieczeństwami. Ostatecznie w finale zło zostaje pokonane, a wiedza i dobro zwyciężają. Czarodziejski flet od dnia prapremiery cieszył się u publiczności wielkim powodzeniem i do dzisiaj uchodzi za jedną z najpopularniejszych oper Mozarta.

Osoby[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Królowa Nocy (postać).
 Osobny artykuł: Sarastro.
Rola Prapremierowi wykonawcy
(dyrygent Wolfgang Amadeus Mozart)[1]
Tamino (tenor) Benedikt Schack
Papageno (baryton) Emanuel Schikaneder
Pamina (sopran) Anna Gottlieb
Królowa Nocy (sopran koloraturowy) Josefa Hofer
Sarastro (bas) Franz Xaver Gerl
Trzy Damy (dwa soprany i alt) panna Klöpfer, panna Hofmann, panna Elisabeth Schack
Monostatos (tenor/baryton) Johann Joseph Nouseul
Trzej Chłopcy (dwa soprany i alt) Anna Schikaneder; Anselm Handlgruber; Matthias Tuscher
Mówca (rola mówiona) pan Winter
Kapłani (tenor, bas, rola mówiona) Johann Michael Kistler, Urban Schikaneder, pan Moll
Papagena (sopran) Barbara Gerl
Zbrojni (tenor i bas) Johann Michael Kistler, pan Moll

Treść[a][b][edytuj | edytuj kod]

Scena z Czarodziejskiego fletu w foyer drezdeńskiej Semperoper
Siam Philharmonic Orchestra (dyr. Trisdee na Patalung): uwertura

Wstęp (historia państwa Królowej Nocy)[edytuj | edytuj kod]

Kraina rządzona przez potężną Królową Nocy wyglądała niegdyś – w czasach panowania jej męża – inaczej niż podczas akcji opery. Król tych stron posiadł wielką moc zawartą w amulecie Siedmiokrotnego Kręgu Słonecznego, stworzył także niezwykłe instrumenty – czarodziejski flet i cudowne srebrne dzwoneczki. By uchronić kraj przed żądzą władzy, którą odkrył w sercu żony, przekazał amulet swojemu przyjacielowi, arcykapłanowi Sarastrowi, przewodzącemu kapłanom w Świątyni Mądrości. Sarastro, chcąc uchronić córkę przyjaciela, księżniczkę Paminę, przed złym wpływem matki, uprowadził ją i otoczył kuratelą. Strażnikiem Paminy uczynił Maura, Monostatosa. Kapłan zdecydował się na to porwanie, by rękę księżniczki oddać mężczyźnie, który podczas specjalnych prób okaże się godnym jej człowiekiem[1].

Krainy te, na ogół niedostępne śmiertelnikom, odwiedził też pewien monarcha, który dawniej zapuścił się w te rejony[1].

Akcja opery[edytuj | edytuj kod]

Akt I[edytuj | edytuj kod]

Salzburger Festspiele 2012, Markus Werba jako Papageno
  • Nr 1, inc. Zu Hülfe! Zu Hülfe! Sonst bin ich verlohren! (według I wydania, incipit nieujęty w autografie)

Podczas łowów książę Tamino stracił z oczu swoich towarzyszy i, błąkając się wśród skał i lasów, trafił aż do państwa Królowej Nocy, gdzie napadł go ogromny wąż (introdukcja: Zu Hülfe! Zu Hülfe!). Młodzieniec nie ma już ani jednej strzały, więc rzuca się do ucieczki, ale wkrótce pada zemdlony. Ratuje go przybycie Trzech Dam, wysłannic Królowej Nocy, które, zbrojne w srebrne oszczepy, zabijają potwora (Stirb, Ungeheuer! durch uns’re Macht!). Kobiety, urzeczone urodą księcia, sprzeczają się, która z nich ma o przybyciu gościa powiadomić władczynię (Ein holder Jüngling sanft und schön). Wreszcie, nie mogąc nic ustalić i widząc, że niebezpieczeństwo zostało zażegnane, udają się do niej w trójkę[1][2].

  • Nr 2, inc. Der Vogelfänger bin ich ja (według I wydania, incipit nieujęty w autografie)
  • Nr 3, inc. Dies Bildnis ist bezaubernd schön (według autografu, w I wydaniu So reizend hold, so zaubrisch schön)

Po chwili Tamino odzyskuje przytomność i słyszy przyjemne dźwięki fletni Pana. To nadchodzi odziany w pierzasty strój nadworny ptasznik Papageno, którego młody książę bierze za swojego wybawiciela (arietta: Der Vogelfänger bin ich ja). Papageno, chłopak tchórzliwy, choć rezolutny, utwierdza Tamina w przekonaniu, że uratował mu życie. Tymczasem wracają Trzy Damy. Chcąc ukarać Papagena za kłamliwe przechwałki, zakładają mu na usta wielką kłódkę, a zamiast spodziewanych smakołyków dają chleb i wodę. Tamino natomiast otrzymuje od nich portret pięknej córki królowej, Paminy, w której zakochuje się od pierwszego wejrzenia (Dies Bildnis ist bezaubernd schön). Kobiety przekonują go, że Pamina została porwana przez nikczemnego czarnoksiężnika imieniem Sarastro[1][3].

  • Nr 4, inc. O zittre nicht, mein lieber Sohn (w I wydaniu O zitt’re, edler Jüngling! nicht!)
  • Nr 5, inc. Hm, hm, hm, hm, hm, hm! (według I wydania incipit nieujęty w autografie)

Pośród gromów i błyskawic zjawia się również sama Królowa Nocy. Błaga Tamina o pomoc (O zittre nicht, mein lieber Sohn), uważa bowiem, że tylko nieustraszony książę zdoła uratować jej córkę. Królowa wraz z Trzema Damami przestrzega Tamina przed Sarastrem, twierdząc, że będzie miał do czynienia z okrutnym demonem (kwintet: Hm, hm, hm!). Książę, zakochany w Paminie i bezgranicznie ufający słowom jej matki, postanawia natychmiast wyruszyć na wyprawę. Królowa Nocy, obiecawszy mu rękę córki, znika, a młodzieńcy otrzymują w darze zaczarowane instrumenty stworzone niegdyś przez ojca Paminy – Tamino czarodziejski flet, a Papageno magiczne dzwoneczki. Instrumenty te odmieniają ludzi smutnych, złych i nieprzychylnych w pogodnych i pomocnych, a drapieżne zwierzęta w istoty łagodne i potulne. Ptasznik boi się Sarastra i nie chce uczestniczyć w wyprawie, ale zostaje do tego przymuszony przez Trzy Damy, które zdejmują mu kłódkę z ust. Przewodnikami i obrońcami śmiałków mają być Trzej Chłopcy[1].

  • Nr 6, inc. Du feines Täubchen, nur herein (według I wydania incipit nieujęty w autografie)
  • Nr 7, inc. Bey Männern, welche Liebe fühlen (w I wydaniu Der Liebe holdes Glück empfinden)

Po długiej wędrówce Tamino i Papageno stają przed okazałym pałacem. Tutaj więziona jest Pamina, która właśnie próbowała uciec natrętnemu i lubieżnemu Maurowi Monostatosowi, pilnującemu jej z polecenia Sarastra (tercet: Du feines Täubchen, nur herein). Ścigając dziewczynę, Maur natyka się na Papagena. Obaj truchleją przerażeni swoim wyglądem. Opierzony ptasznik tłumaczy sobie czarny kolor skóry Monostatosa tym, że i ptaki w naturze mają różne barwy. Rozdzielił się niedawno z Taminem i to on pierwszy spotyka Paminę, znaną mu dotychczas tylko z portretu. Księżniczka dowiaduje się od niego o zakochanym w niej księciu i pociesza ptasznika, że on także kiedyś znajdzie miłość, swoją Papagenę (duet: Bey Männern, welche Liebe fühlen). Wkrótce udaje im się niepostrzeżenie wymknąć z pałacu[1][4].

  • Nr 8, inc. Zum Ziele führt dich diese Bahn (według I wydania, incipit nieujęty w autografie)

Tamino, choć pomaga mu Trzech Chłopców, nie może odnaleźć ani Paminy, ani Papagena. Staje wreszcie przed ogromnymi wrotami wiodącymi do trzech świątyń - Mądrości, Rozumu i Natury - do których zgromadzeni kapłani wzbraniają mu wstępu (Zum Ziele führt dich diese Bahn). Rozmawia z nim tylko stary kapłan, czyli najprawdopodobniej sam Sarastro, udzielając na wszystkie pytania wymijających odpowiedzi (Wo willst du kühner Fremdling hin?)[1]. Książę dowiaduje się jedynie, że do świątyni wprowadzić go może czyjaś "przyjazna dłoń" oraz że Pamina wciąż żyje. Gdy zostaje sam, zbliżają się do niego dzikie zwierzęta, jednak z pomocą czarodziejskiego fletu udaje mu się je obłaskawić (Wie stark ist nicht dein Zauberton!). Wtedy dobiega go z oddali dźwięk srebrnych dzwoneczków Papagena, który usłyszał grę Tamina. Do ptasznika i księżniczki zbliża się pościg prowadzony przez Monostatosa (Schnelle Füsse, rascher Mut). Uciekinierom udaje się jednak uniknąć schwytania, gdyż dźwięk dzwoneczków zmusza goniących ich Maurów do tańca (Das klinget so herrlich, das klinget so schön). Tymczasem pojawia się Sarastro ze swoją świtą. Okazuje się, że nie jest demonem – jak przedstawiła go księciu Królowa Nocy – lecz potężnym i dobrotliwym arcykapłanem (Es lebe Sarastro! Sarastro lebe!). Pamina błaga go, by przebaczył jej ucieczkę, do której zmusiła ją napastliwość Maura (Herr! ich bin zwar Verbrecherinn!). Wtedy właśnie wbiega Monostatos, który nie zdołał co prawda pojmać Paminy i Papagena, ale pochwycił za to zaskoczonego Tamina i właśnie doprowadza go przed oblicze arcykapłana. Za brutalność wobec księżniczki Maur, ku swojemu zdumieniu, zostaje ukarany. Tamino i Pamina witają się w uniesieniu, ale Sarastro zapowiada, że czekają ich teraz w świątyni ciężkie próby. Wszyscy zgromadzeni sławią sprawiedliwość swojego władcy (Wenn Tugend und Gerechtigkeit)[1][5].

Akt II[edytuj | edytuj kod]

Siam Philharmonic Orchestra (dyr. Trisdee na Patalung): Marsz kapłański
Moritz von Schwind, Królowa Nocy
  • Nr 9 – w tekście I wydania Marcia (Marsz kapłański)
  • Nr 10, inc. O Isis und Osiris schenket (dla II aktu brak tekstu incipitów w autografie)

Kapłani Siedmiokrotnego Kręgu Słonecznego zbierają się na naradę, która ma przesądzić o dalszych losach zakochanych. Obradom przewodniczy Sarastro. Podkreśla, że trzeba połączyć Tamina z Paminą, żeby obalić potęgę Królowej Nocy. Zgromadzeni zastanawiają się, czy Tamino jest godny podjęcia prób i czy im podoła. Wyrażają także przekonanie, że jako książę wyjdzie z nich zwycięsko. Arcykapłan natomiast zwraca uwagę nie tyle na na szlachetne pochodzenie Tamina, ile na jego człowieczeństwo. Prosi też bóstwa – Izydę i Ozyrysa – o wsparcie dla młodej pary (O Isis und Osiris schenket)[1].

  • Nr 11, inc. Bewahret euch vor Weiber=Tücken (Weibertücken, tak w tekście)
  • Nr 12, inc. Wie? Wie? Wie?

Postanowienia kapłanów zostają przekazane Taminowi, którego wspierać ma Papageno. Zostaną oni poddani wielu próbom, w których muszą zachować milczenie, zwłaszcza w kontaktach z kobietami (duet: Bewahret euch vor Weiber=Tücken). Nie wydaje się to specjalnie trudne, ale tchórzliwy i gadatliwy ptasznik mimo wszystko wolałby uniknąć podobnych doświadczeń. Przekonuje go jedynie możliwość poznania idealnej dla niego wybranki, Papageny, oraz autorytet Tamina. Tymczasem do świątyni wdarły się Trzy Damy, które raz jeszcze przestrzegają księcia i jego towarzysza przed kapłanami (kwintet: Wie? Wie? Wie?). Papageno próbuje wdać się z nimi w rozmowę, za co zostaje skarcony przez Tamina, a także nadchodzących kapłanów, których powrót płoszy niewiasty[1][6].

Der Hölle Rache, Opera w Bangkoku, Sandra Partridge
  • Nr 13, inc. Alles fühlt der Liebe Freuden
  • Nr 14, inc. Der Hölle Rache kocht in meinem Herzen

Monostatos, którego zaloty Pamina odrzuciła po raz kolejny, znów w pokraczny sposób próbuje się do niej zbliżyć (Alles fühlt der Liebe Freuden). Tym razem księżniczkę ratuje nagłe przybycie Królowej Nocy. Władczyni, rozwścieczona porozumieniem Tamina z Sarastrem, odkrywa swoje prawdziwe oblicze. To ona, pragnąc zemsty, okazuje się wcieleniem groźnych, złowieszczych potęg. Próbuje namówić córkę, by zabiła kapłana i odebrała mu symbol jego władzy – słoneczny krąg. Wręcza dziewczynie sztylet i przysięga, że jeśli ta nie będzie jej posłuszna, przeklnie ją i odtrąci (Der Hölle Rache kocht in meinem Herzen). Pamina, przerażona rozkazem matki, nawet przez chwilę nie dopuszcza do siebie myśli o tak ohydnej zbrodni. Jednak wzgardzony Monostatos, który podsłuchał dramatyczną rozmowę, nie szczędzi jej pogróżek[1].

  • Nr 15, inc. In diesen heil’gen Hallen
  • Nr 16, inc. Seyd uns zum zweitenmal willkommen

Sarastro, rozgniewany zachowaniem Maura, wypędza go ze świątyni, Paminę zaś zapewnia, że wie o planowanym zamachu na swoje życie, jednak wierzy w jej dobre intencje. Podkreśla zasadę szacunku wobec każdego człowieka i podkreśla, że nawet wobec Królowej Nocy nie żywi urazy (In diesen heil’gen Hallen)[1]. Poddany próbom Tamino stara się zrobić wszystko, by zyskać rękę swojej wybranki, natomiast towarzyski ptasznik, wbrew nakazom milczenia, nieustannie szuka okazji do pogaduszek. Wkrótce wdaje się w rozmowę z przybyłą właśnie dziwną i brzydką staruchą. Ta częstuje go wodą i znienacka oświadcza, że jest młodą dziewczyną, a jej ukochany ma na imię Papageno, po czym zapada się pod ziemię. Wtedy huk piorunów przypomina lekkomyślnemu ptasznikowi o podjętym zobowiązaniu. Na szczęście pojawiają się Trzej Chłopcy, którzy z woli Sarastra przynoszą wybrańcom suty posiłek (tercet: Seyd uns zum zweitenmal willkommen). Zwracają im także czarodziejski flet i magiczne dzwoneczki[1][7].

Czarodziejski flet na węgierskim znaczku pocztowym, 1967
  • Nr 17, inc. Ach ich fühl’s, es ist verschwunden
  • Nr 18, inc. O Isis! und Osiris! welche Wonne!
  • Nr 19, inc. Soll ich dich, Theurer! nicht mehr sehn?

Pamina pogrąża się w coraz głębszej rozterce, gdyż Tamino uparcie milczy, co ona uważa za oznakę obojętności. Zrozpaczona dziewczyna w żaden sposób nie potrafi sobie wytłumaczyć zachowania ukochanego (Ach ich fühl’s, es ist verschwunden). Sarastro tymczasem wzywa Tamina na kolejną trudną próbę, podczas gdy chór opiewa wschód słońca (O Isis! und Osiris! welche Wonne!). Książę musi teraz na zawsze pożegnać się z Paminą, sądząc, że ich rozłąka jest już ostateczna (tercet: Soll ich dich, Theurer! nicht mehr sehn?). I tę próbę Tamino przechodzi zwycięsko[1].

  • Nr 20, inc. Ein Mädchen oder Weibchen

Wyzwania, które nie złamały księcia, okazały się jednak zbyt wyczerpujące dla jego towarzysza. Papageno, błądząc w mroku, spotyka wreszcie jednego z kapłanów świątyni wiedzy, z którego ust dowiaduje się, że nie dostąpi wtajemniczenia. Prostolinijnemu chłopcu i tak jest to zupełnie obojętne. Żeby odetchnąć po przykrych przejściach, prosi tylko o szklanicę wina i pod wpływem napitku znów zaczyna marzyć o jakiejś ślicznej dziewczynie (Ein Mädchen oder Weibchen). Wtedy powraca starucha, która wcześniej częstowała go wodą. Ma dla niego pozornie złe wieści: Papageno musi albo przysiąc jej wierność, albo do końca swoich dni pozostać sam, żyjąc o chlebie i wodzie. Chłopak składa przysięgę, liczy jednak po cichu, że w przyszłości trafi mu się ładniejsza kobieta. Nagle czar przestaje działać i starucha okazuje się piękną Papageną, która idealnie pasuje do zaskoczonego ptasznika. Niestety, przewinienia Papagena są tak duże, że kapłani znów rozdzielają parę[1].

  • Nr 21, inc. Bald prangt den Morgen zu verkünden
Papageno w otoczeniu swoich dzieci, grupa figuralna nad głównym wejściem do Theater an der Wien

Pogrążona w bólu Pamina postanawia popełnić samobójstwo, zwracając przeciwko sobie sztylet, który dostała od matki. Od desperackiego kroku odwodzą ją Trzej Chłopcy, w samą porę nadlatujący czarodziejską machiną. Przekonują księżniczkę, że ukochany o niej nie zapomniał, ale czeka go jeszcze jedna próba, próba żywiołów (Bald prangt den Morgen zu verkünden)[8]. Zbrojni doprowadzają Tamina przed dwie straszne jakinie: w jednej grzmi wodospad, z drugiej wydobywają się płomienie (Der welcher wandert diese Strasse voll Beschwerden). Tamino pragnie przejść te próby razem z księżniczką i jego prośba zostaje spełniona (Tamino mein! o welch ein Glück!). Przy dźwiękach czarodziejskiego fletu, wśród głosów sławiących ich zwycięstwo, zakochani pokonują żywioły (Triumph! Triumph! du edles Paar!)[1]. W tym czasie przygnębiony ptasznik nadal bezskutecznie szuka swojej wybranki (Papagena, Papagena, Papagena). Pogodny zwykle chłopak ma dosyć niepowodzeń i postanawia się powiesić. Wtedy znów pojawiają się Trzej Chłopcy, którzy przypominają nieszczęśnikowi o srebrnych dzwoneczkach. Przywołana ich dźwiękiem nadchodzi Papagena, już piękna i młoda. Razem marzą o radosnej przyszłości w otoczeniu gromadki dzieci (Pa-Pa-Pa-Pa-Pa-Papagena, Pa-Pa-Pa-Pa-Pa-Papageno)[1]. Jeszcze tylko nieprzejednana Królowa Nocy wraz z Trzema Damami i zdradzieckim Monostatosem próbuje wedrzeć się do świątyni, żeby zabić Sarastra (Nur stille, stille, stille, stille). Potęga arcykapłana obraca jednak wniwecz zamysły spiskowców, a oni sami pogrążają się na wieki w świecie ciemności. Sarastro wprowadza teraz Paminę i Tamina do świątynnego kręgu wtajemniczonych. Światło, mądrość, piękno, dobro, a przede wszystkim miłość ostatecznie triumfują pokonując wszelkie zło (Die Strahlen der Sonne vertreiben die Nacht)[1].

Komentarz[edytuj | edytuj kod]

Zauberflötenhäuschen

Opera bywa odczytywana jako masońska przypowieść kryjąca w sobie również głębokie humanistyczne wartości. Zwraca się uwagę na dość wyraźne nawiązania do symboliki wolnomularskiej – Mozart i Schikaneder byli masonami i zasiadali w jednej loży. Mozarta wprowadził do niej znany mineralog i metalurg austriacki Ignaz von Born, wielki mistrz masonerii, na którym mogła być wzorowana postać Sarastra. Ze sceny pada pochwała braterstwa i deklaracja, że pozycję człowieka w społeczeństwie wyznaczać powinny zasługi, a nie urodzenie (takie hasła głosiła wówczas rewolucja francuska). Próby, przez które przechodzi Tamino, przypominają rytuały przyjmowania nowych członków loży. Trzy akordy rozpoczynające uwerturę i wyjątkowo ważna rola instrumentów dętych również mogły pierwszym widzom kojarzyć się z rytuałami wolnomularzy. Mozart zastosował różnorodne środki muzyczne: ludową piosenkę, wirtuozerię wokalną, arie, wzniosłe chóry[9].

Warstwa słowna[edytuj | edytuj kod]

Odczytywanie przesłania Czarodziejskiego fletu przede wszystkim w duchu masońskim jest jednak tylko jedną z możliwych interpretacji. Schikaneder bowiem oparł swoje libretto na wielu różnych źródłach, m.in.: baśni Lulu oder die Zauberflöte z Dschinnistanu Wielanda; romansie Yvain Chrétiena de Troyes; operze Oberon Wranitzky'ego z librettem Gieseckego; powieści Sethos Jeanna Terrasona, o tematyce egipskiej, przełożonej już wtedy na język niemiecki przez Matthiasa Claudiusa; Sekretach masonerii wspomnianego już von Borna oraz dość szeroko wtedy znanych utworach Carla Gozziego[1].

Emanuel Schikaneder

Jak zauważa Piotr Kamiński, trudno też dopatrywać się w czarnej skórze Monostatosa koloru sutann jezuitów – zaangażowanych przeciwników masonerii, jak czyniło to wielu badaczy tej opery (np. Jacques Chailley, Jean i Brigitte Massin, czy Joscelyn Godwin) chyba, że wszystko chce się tutaj sprowadzić do absurdu. Autor libretta pisał jednak dla mniej wymagającej publiczności – zwykłych, prostych wiedeńczyków, zaś jego teatr był przedsięwzięciem nastawionym na zysk, nie było zatem potrzeby wystawiania dzieła ezoterycznego, niezrozumiałego dla bywalców auf der Wieden[1].

Część wcześniejszych badaczy uważała też, że Mozart i Schikaneder początkowo planowali napisać zupełnie inną historię, a w wyniku wystawienia innej opery, dzieła Wenzela Müllera Kaspar der Fagottist oder die Zauberzither, zamienili charaktery złe z dobrymi, choć rzeczywiście często dochodziło do zmian tekstu. Hipoteza ta, dzisiaj zarzucona, miała tłumaczyć to, dlaczego (zła) Królowa Nocy obdarza bohaterów narzędziami dobra, cudownymi instrumentami i powierza opiece dobrych Trzech Chłopców, zaś zły Monostatos służy (dobrotliwemu) Sarastrowi. Niekonsekwencji i potknięć dramaturgicznych przy bliższym przyjrzeniu się tekstowi można zresztą znaleźć dużo więcej[1].

Tekst libretta jest dość powszechnie uznawany za słaby tak od strony dramaturgicznej, jak i poetyckiej, co nie przeszkodziło jednak Mozartowi w akceptacji libretta Schikanedera i skomponowaniu do niego dzieła uznawanego za niezwykłe przez wielu późniejszych największych krytyków muzycznych i muzyków, jak też miłośników opery[1].

Nieco inaczej pracę Schikanedera ocenił jednak Alfred Einstein w monografii „Mozart. Człowiek i dzieło”, który stronę dramaturgiczną libretta określił jako mistrzowską. Drugą część Czarodziejskiego fletu (nieukończoną) pisał nawet Johann Wolfgang von Goethe. Jak podaje Einstein, niektórzy krytycy odmawiali autorstwa libretta Schikanederowi i przypisywali je Carlowi Ludwigowi Gieseckemu (urodzonemu jako Johann Georg Metzler), który rzeczywiście miał do tego pretendować już po śmierci Schikanedera (zmarł on w roku 1812) podczas swojego pobytu w Wiedniu na przełomie 1818/1819, uznawali je bowiem za zbyt dobre. Sam Einstein temu ostatniemu jest skłonny przyznać autorstwo co najwyżej sceny spotkania Tamina z Mówcą. Podobnie jak Piotr Kamiński i inni, także Alfred Einstein twierdzi, że charakter każdej postaci (szczególnie Królowa Nocy i Sarastro) był zamierzony od początku prac i nie miało na niego wpływu wystawianie w tym czasie w Wiedniu podobnych utworów[10].

Warstwa muzyczna[edytuj | edytuj kod]

Mozart (Doris Stock, 1789)

O ogromnej wartości i niesłabnącym powodzeniu Czarodziejskiego fletu decyduje jednak warstwa muzyczna. Opera ta jest owocem dłuższej współpracy kompozytora ze sceną Schikanedera. Wcześniej Mozart przyłożył swoją rękę do kilku wystawianych tam dzieł zbiorowych, zatem dobrze znał zarówno trupę i publikę, dla których komponował ten singspiel. Jego pierwszy akt ukończył Mozart w lipcu 1791 przed wyjazdem do Pragi na uroczystości koronacyjne Leopolda II, a całość ukończył po powrocie do Wiednia. Kompozytor pracował nad uwerturą oraz Marszem kapłańskim do 28 września. Efekt był jednak imponujący. Antonio Salieri ocenił operę Mozarta i Schikanedera jako „dzieło godne największych monarchów”. Wcale zresztą nie jest to niczym dziwnym, jeśli weźmie się pod uwagę fakt, że dzieło to jest szczytowym osiągnięciem kompozytora i ostatnią wystawioną przez niego operą[1].

Uwertura opery w swoim głównym temacie nawiązuje do Sonaty B-dur op. 24 nr 2 cz.1 Muzia Clementiego, kompozytor podkreślił tu także rolę instrumentów dętych. Następnie muzyka obrazuje spotkanie Tamina z potworem i interwencję Trzech Dam[1].

Papagenowi w jego pierwszym wejściu przypisana jest wesoła, skoczna piosenka, do której przygrywa on sobie na fletni Pana. Natomiast Tamino jest jednym z najsubtelniejszych tenorów nie tylko zresztą u Mozarta. Rolę tę śpiewali także wykonawcy podobnie wymagających partii w repertuarze chociażby Bacha i Wagnera. Przeznaczone dla niego arie, duety i inne sceny z jego udziałem mają charakter wzniosły, podczas gdy wywodzący się z niższych warstw społecznych Papageno, z którym miała poniekąd identyfikować się publiczność teatru Schikanedera, otrzymuje do zaśpiewania znacznie prostszy materiał, jak zbliżone do ludowych piosenki i przyśpiewki. Podobny muzycznie do Papagena charakter ma także partia złego, ale też nisko społecznie usytuowanego Monostatosa[1].

Mozart w ogóle użył tutaj całej możliwej gamy środków muzycznych kreśląc za ich pomocą całkowicie odrębny charakter każdej postaci. Szczególnie silny wydaje się kontrast między Sarastrem – jednym z najniższych u Mozarta basów i Królową Nocy – jedną z najwyższych w ogóle w całej twórczości operowej partii sopranowych. Można stąd wyciągnąć wniosek, że możliwości wokalne szwagierki kompozytora Josefy Hofer, były porównywalne do możliwości jej siostry Aloysii Lange. Zresztą równie uprawnionym wnioskiem wydaje się także ten, że teść Mozarta Frydolin Weber właściwie zadbał o edukację wokalną swoich córek. Toteż już podczas pierwszego swojego pojawienia się w pierwszym akcie władczyni śpiewa arię, w której po raz pierwszy osiąga górne F. W jej arii w akcie drugim takie dźwięki będą aż cztery[1].

Niemiecki blok filatelistyczny wydany na rocznice: premiery opery oraz śmierci Mozarta

Jednak oprócz kontrastów muzyka podkreśla także charaktery dopasowane jak Pamina i Tamino oraz Papagena i Papageno. Wbrew pozorom takimi dopasowanymi charakterami są także Pamina i Papageno, którzy przy swoim spotkaniu, nie będąc sobie przeznaczonymi, sławią nie miłość wzajemną, ale potęgę miłości w ogóle i pragnienia tkwiące w człowieku niezależnie od jego statusu społecznego. Zresztą tworzą oni zgrany duet aż do spotkania z Monostatosem i później Sarastrem. Czarodziejskie dzwonki są ozdobą nie tylko przy zatrzymaniu pościgu Maura. Użyje ich Mozart także w dwóch kluczowych dla Papagena momentach aktu drugiego[1].

Trzy Damy i Trzej Chłopcy będąc bohaterami zbiorowymi także są wyróżnionymi poprzez przypisaną im muzykę. Chłopców ilustruje muzyka określana jako uroczysta. Muzyką uroczystą można określić także fragmenty przeznaczone dla chóru[1].

Kunszt Mozarta widoczny jest przede wszystkim jednak w tym, że wykorzystując podobne środki, potrafił różnicować atmosferę. Sarastro mimo swoich zwrotkowych arii, jako postać prezentuje się bardzo podniośle. Wielość stylów i środków tworzy jednak w całej operze doskonałą harmonię podziwianą przez pokolenia nie tylko zwykłych słuchaczy, miłośników teatru operowego, ale również fachowców[1].

Czarodziejski flet jest jedną z oper istotniejszych dla całego gatunku, będąc nie tylko niemieckim singspielem, nawiązującym również do florentyńskiego parlar cantando, wyznaczył także drogę rozwoju takich mistrzów jak Giuseppe Verdi, Modest Musorgski i Richard Wagner[1].

Wagner zresztą o singspielu Mozarta wypowiadał się następująco[11]:

Do czasu powstania tego dzieła opera niemiecka prawie nie istniała... Jakaż boska magia tchnie z najpopularniejszej pieśni aż po najbardziej podniosły hymn w tym utworze. Jakaż wieloznaczność, jaka różnorodność... W rzeczy samej, Mozart tworząc operę niemiecką, stworzył jednocześnie najdoskonalszy majstersztyk...

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ilustracja do paryskiej premiery, 1865

Dzieło powstało w 1791 roku. W początkach panowania Leopolda II Habsburga Mozart nie mógł liczyć na zbytnią przychylność władcy, trwała też wojna z Turcją. Wtedy to przyjaciel kompozytora i brat z masońskiej loży Emanuel Schikaneder zaproponował Mozartowi napisanie opery; prace nad muzyką przerwało komponowanie Łaskawości Tytusa na zamówienie dworu cesarskiego (koronacja Leopolda II na króla Czech). Prapremiera odbyła się 30 września 1791 roku w Theater auf der Wieden (teatrze Schikanedera) w Wiedniu. Odtąd singspiel zaczął święcić sukcesy w całej Europie i świecie[1][9]. Sam Schikaneder wystawił go po raz setny już w roku 1792, natomiast w roku 1795 dzieło znalazło się po raz dwusetny na scenie teatru librecisty[12].

Ważniejsze premiery[1][edytuj | edytuj kod]

  • 1792 – Praga i kilkanaście innych miast
  • 1793 – Warszawa (oryginał)
  • 1801 – Paryż (Les Mystères d'Isis – pol. Tajemnice Izydy)
  • 1802 – Warszawa (Flet czarnoksięski, czyli Tajemnice Izys w przekładzie Wojciecha Bogusławskiego występującego często – podobnie jak Schikaneder – jako Papageno)
  • 1816 – Mediolan
  • 1833 – Nowy Jork
  • 1851 – Londyn, Covent Garden
  • 1865 – Paryż (oryginał)
  • 1900 – Nowy Jork, Metropolitan Opera
  • 1928 – Festiwal w Salzburgu
Fontanna

Fontanna Mozarta (Czarodziejskiego fletu)[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Fontanna Mozarta w Wiedniu.

Upamiętnieniem opery jest fontanna (studnia) na Mozartplatz w Wiedniu zwana Fontanną Mozarta lub Fontanną Czarodziejskiego fletu, przedstawiająca Paminę i Tamina[13].

Wybrane nagrania[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Zobacz też oryginalne libretto E. Schikanedera (linki zewn.)
  2. Podział na numery muzyczne przedstawiono na podstawie tekstu autografu oraz tekstu pierwszego wydania w opracowaniu Michaela Freyhana. W incipitach, a także w pozostałych odwołaniach do tekstu libretta, uwzględniono ortografię i interpukcję oryginałów. Za Freyhanem zachowano numerację powszechnie stosowaną współcześnie, w oryginale numeracja rozpoczyna się bowiem od uwertury (Michael Freyhan, The Authentic Magic Flute Libretto. Mozart's Autograph or the First Full-Score Edition?, The Scarecow Press, 2009)

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah Piotr Kamiński: Tysiąc i jedna opera. T. 1. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne (PWM), 2008, s. 1050-1056. ISBN 9788322409015.
  2. Karol Stromenger, Przewodnik operowy, Iskry, Warszawa 1964, s. 215.
  3. Józef Kański, Przewodnik operowy, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2014, s. 408.
  4. Józef Kański, Przewodnik operowy, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2014, s. 409.
  5. Józef Kański, Przewodnik operowy, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2014, s. 410.
  6. András Batta, Opera, Könemann, Köln 2001, s. 396.
  7. Józef Kański, Przewodnik operowy, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2014, s. 411.
  8. Karol Stromenger, Przewodnik operowy, Iskry, Warszawa 1964, s. 217.
  9. a b Karol Stromenger, Iskier przewodnik operowy str. 254, Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Iskry, 1976
  10. Alfred Einstein: Mozart. Człowiek i dzieło.. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1983, s. 462. ISBN 8322402260.
  11. Kobieta bez cienia - Opera Wrocławska (str. 9 folderu). www.e-teatr.pl. [dostęp 2015-09-17].
  12. Max Becker: Biografia ilustrowana – Wolfgang Amadeusz Mozart. Warszawa: Muza SA, 2006, s. 115. ISBN 83-7319-911-X.
  13. Max Becker: Biografia ilustrowana – Wolfgang Amadeusz Mozart. Warszawa: Muza SA, 2006, s. 129. ISBN 83-7319-911-X.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]