Denar

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy dawnej monety. Zobacz też: denar macedoński.

Denar (łac. denarius, l. mn. denarii) – dawna moneta srebrna. Pierwszy raz wybita w Rzymie ok. 215/214 roku p.n.e.[a] Nazwa pochodzi z łac. deni – po dziesięć, gdyż wówczas miała wartość dziesięciu brązowych asów[1].

W okresie Republiki[edytuj | edytuj kod]

Denar z czasów Republiki

Denar jako monetę obiegową zaczęto bić w okresie II wojny punickiej (218–201 p.n.e.). Pierwotnie jego normatywna waga wynosiła 4,55 g, tj. 1/72 rzymskiej libry, czyli funta. Pierwsze denary miały na awersie głowę bogini Romy i znak wartości "X", tj. 10 asów, zaś na rewersie konne postacie Dioskurów (Kastora i Polluksa) oraz napis "ROMA". Za bezpośredni poprzednik denara uważany jest kwadrygat z pokrewnymi wyobrażeniami symbolicznymi awersu i rewersu. Natomiast bigat był jedynie rodzajem republikańskiej monety denarowej z charakterystycznym przedstawieniem rewersowym.

Pod koniec II wieku p.n.e., w czasach Gajusza Grakcha (ok. 123 roku p.n.e.) zmieniono relacje denara, którego wartość wynosiła teraz 16 asów. W Rzymie republikańskim emitowano również techniczną odmianę tej monety, jaką był tzw. serratus, czyli denar nacinany na obrzeżu. Inną odmianą był denar suberatus, czyli jedynie pokrywany srebrem, a będący produktem fałszowania obiegowego pieniądza.

W okresie Cesarstwa[edytuj | edytuj kod]

Denar Septymiusza Sewera z 204 r.

Za rządów Oktawiana Augusta (27 p.n.e.–14.n.e) denar ważył 3,89 g i odpowiadał 4 sestercjuszom, 8 dupondiusom (dwuasom), 16 asom i 64 kwadransom (ćwierćasom). Cesarz Neron (54–68 n.e.) w wyniku reformy z 64 r. obniżył jego wagę z 3,89 do 3,43 grama, czyli do 1/96 funta. Poważną dewaluację w latach 193–196 n.e. trzykrotnie przeprowadził cesarz Septymiusz Sewer, obniżając ilość srebra w monecie z 81% do 54%. Reformy te spowodowały, że denar odtąd stał się właściwie pieniądzem kredytowym ; jedynie moneta złota miała charakter pełnowartościowy.

W III stuleciu pogłębiający się kryzys polityczny i ekonomiczny imperium odbił się mocno na systemie monetarnym, doprowadzając go do ruiny. W połowie III w. denar zawierał jedynie ok. 2–3% srebra, stając się właściwie monetą miedzianą. Emisji jego praktycznie zaniechali następcy cesarza Gordiana III (238–244). Na krótko przywrócono go za Aureliana (270–275), ale tylko jako drobną rozmienną monetę z brązu o wadze ok. 2,6 g, w której zawartość srebra wynosiła teoretycznie 2,5 proc.[2]. Mimo to, jako pieniądz obrachunkowy (denarius communis) stosowany był aż do reform Dioklecjana w końcu III stulecia. Nieudaną próbą odnowienia wartościowego denara było wprowadzenie wówczas srebrnego argenteusa.

Deprecjacja wartości denara w stosunku do złota[3]
Okres Jednostka odniesienia Liczba denarów
ok. 100 n.e. 1 funt złota 1000
301 n.e.[4] 1 funt złota 50 000
311 n.e. 1 funt złota 120 000
324 n.e. 1 funt złota 300 000
337 n.e. 1 funt złota 20 000 000
po 350 n.e. 1 funt złota 330 000 000

Denar w kontekście biblijnym[edytuj | edytuj kod]

Ewangeliczny denar "z obrazem i napisem Cezara" (Tyberiusza) do opłacania podatku

W Nowym Testamencie rzymski denar wymieniany jest niejednokrotnie jako dobrze znany miernik wartości. W Ewangelii św. Mateusza stanowi on równowartość dziennej pracy robotnika (Mt 20,2.9–10.13); tyle wynosił w czasach Jezusa podatek na rzecz cesarza, zwany w literaturze "groszem czynszowym" (Mt 22,19–21 ; Mk 12,15 ; Łk 20,24), danina na rzecz świątyni zaś 2 denary (Mt 17,24–27). Opiekę nad rannym w gospodzie zapewniano za 2 denary (Łk 10,35 zob. miłosierny Samarytanin), ale flakon (bądź funt) wonnego olejku z nardu wart był aż trzysta (Mk 14,5 ; J 12,5). W denarach wyliczany jest też dług (Łk 7,41) oraz ilość chleba potrzebna dla ludzkiej gromady (Mk 6,37 ; J 6,7).

Pod koniec I w. n.e. św. Jan prorokował o czasie po wielkiej wojnie, kiedy za jednego denara można będzie nabyć kwartę (χοινιξ)[5] pszenicy lub 3 kwarty jęczmienia (Ap 6,6)[6]. Za życia Jezusa miał on w Palestynie wartość ok. 1 drachmy, co odpowiadało 1/4 szekla[7].

W mennictwie i tradycji europejskiej[edytuj | edytuj kod]

Denar Karola Wielkiego (1,36 g) z monogramem karolińskim na rewersie

W średniowieczu od X stulecia aż do ok. połowy XIII w. denarem nazywano niemal każdą monetą srebrną w wielu nowo powstałych chrześcijańskich państwach Europy, kierując się tradycją odziedziczoną po Rzymianach i nawiązując do prestiżu imperium rzymskiego. Do czasu zastąpienia go groszem[b] denar był podstawową srebrną jednostką monetarną w całej Europie zachodniej i środkowej. Przy tak ogromnym rozprzestrzenieniu zyskał swoiste nazwy miejscowe: pens (penny) w Anglii, pfennig (fenig) w Niemczech[c], a we Francji denier (łac. novus denarius).

Jako pierwszy bił go frankoński Pepin I Mały (751–68), ale szerzej wprowadził na zachodzie Europy pod koniec VIII wieku Karol Wielki. Jego funt (livra czyli libra) o wadze ok. 408 g, dzielił się na 20 solów (solidów), każdy po 12 denarów. W ten sposób zgodnie z karolińską stopą menniczą wybijano 240 denarów (wagi ok. 1,7 g i średnicy ok. 21 mm) z funta czystego srebra. Późniejsze srebrniki Karola (812–14 r.) nosiły na wzór rzymskich napis IMP[erator] AVG[ustus] i portret władcy w wieńcu laurowym. Waga ich potem obniżyła się do 1,5–1 g ; za Filipa I (pocz. XII w.) do monety dodawano trzecią część miedzi. Za rządów Ludwika VI Grubego (1108–37) była to już tylko w połowie moneta srebrna. Bito ją jednak (jako niewielki miedziak) do czasu panowania Ludwika XVI, kiedy to zaniechano ostatecznie[8].

W Anglii, naśladując denar karoliński, dość wcześnie wprowadzono pens za rządów króla Offy (757–794). W XII-XIV w. pensy znane były też pod nazwą sterlingów (easterlingów) – stąd późniejsze pojęcie funt szterling. W wiekach średnich była to główna angielska moneta obiegowa i przetrwała ona (choć jako niski nominał) do czasów Jerzego I (1714–27), ostatecznie zamieniona (1797) na miedziak. Do 1971 r. pens przez wieki oznaczano tradycyjnie symbolem "d" – od denarius[9]. Na wzór angielskich bito penningi w krajach skandynawskich ; zachowały się one dotąd tylko w walucie fińskiej (pennia = pens). W angielskim systemie monetarnym karolińska stopa mennicza przetrwała dłużej niż gdziekolwiek na świecie, bo aż do początku lat 70. XX wieku.

Niemieckie fenigi (ok. 1,2 g) wypuszczano od X w., też wedle stopy karolińskiej, jednakże waga i próba tej monety były niejednakowe w różnych częściach Niemiec. Ponadto z upływem czasu zawartość srebra w monecie wraz z jej wagą obniżała się (np. w kon. XV w. – tylko ok. 0,3 g). W XVII w. fenig bito już z miedzi. Nazwa przez stulecia przetrwała jednak w walucie niemieckiej nawet po wprowadzeniu srebrnej marki Rzeszy (1871), podzielnej na 100 fenigów, a także po wszystkich jej transformacjach w XX stuleciu – zarówno w okresie międzywojennym, jak i po II wojnie światowej.

W Hiszpanii ślad tej tradycyjnej nazwy zachował się dotąd w języku jako ogólna nazwa pieniędzy (dinero) ; podobnie w Portugalii (dinheiro) i we Włoszech (danaro albo denaro). W Europie XX wieku antyczna nazwa znalazła (jako dinar) odbicie w walucie Jugosławii (od 1920 r.) i ostatnio (1993) – Macedonii.

Poza Europą[edytuj | edytuj kod]

Dinar Umajjadów z pocz. VIII w.

Na arabskim Bliskim Wschodzie nazwę starożytnego denara przeniesiono na monetę złotą wagi 4,25 g, wartą początkowo 10 srebrnych dirhemów, a wprowadzoną za kalifa Abd el-Malika na wzór bizantyjskiego solida i zwaną dinarem. Miano to, mocno utrwalone w arabskiej tradycji, w czasach nowożytnych dało początek nazwom jednostek monetarnych wielu nowo powstałych muzułmańskich państw Bliskiego Wschodu i Maghrebu: Iraku (1932 r.), Jordanii (1950), Tunezji (1958), Algierii (1964), Libii (1971), Jemenu, Bahrajnu, Kuwejtu , a także Iranu[10].

Denar na ziemiach polskich[edytuj | edytuj kod]

Według badań St. Suchodolskiego[d], monety wiązane dotąd z osobą Mieszka I pochodziły od jego wnuka Mieszka II i są o około 30 lat późniejsze niż dotąd uważano. Mieszko II, syn Bolesława Chrobrego bił monetę jeszcze za życia ojca – jako następca tronu. Emisje te historycy łączyli przedtem z osobą jego dziadka noszącego to samo imię – Mieszka I[11].

Pierwszymi zatem monetami polskimi były nie denary Mieszka I, lecz jego następcy – Bolesława Chrobrego. Przy średnicy 16–21 mm ważyły około 1,5 grama i odpowiadały 1/240 grzywny (grzywna równała się ok. 400 g)[potrzebny przypis]. Denary Bolesława II Śmiałego (1058–79) wahały się wagą od ok. 0,4 do 1,1 g (według stopy menniczej – 0,9 g) przy bardzo zmiennej próbie srebra, mając też średnicę zmniejszoną do 11–15 mm. Podstawą ich był nie funt karoliński, lecz grzywna krakowska (ok. 210 g). Za Władysława Hermana (1079–1102) pojawiły się monety lekko wklęsłe, o kształcie miseczkowatym. Natomiast wypuszczane samowolnie przez wojewodę Sieciecha są pierwszą polską obiegową monetą prywatną kursującą na równi z książęcą.

Mieszko III Stary (1173–1202) wprowadził do obiegu nowe cienkie denary o większej średnicy, ale mniejszej wadze (0,35–0,85 g). Z czasem ich wagę oraz próbę obniżano[e] tak, że na przełomie XIV/XV wieku ważyły zaledwie ok. 0,15–0,25 g. Służyło temu praktykowanie zapożyczonej z zachodu Europy tzw. renowacji monety (renovatio monetae), polegające na przymusowej okresowej wymianie całej krążącej masy monetarnej na nowy pieniądz. Przy stosowanym niekorzystnym kursie wymiennym (mniej otrzymanych monet z gorszego srebra za więcej zwróconych starych z lepszego kruszcu) oznaczało to ukrytą szybką dewaluację denara, który już wówczas nie był pełnowartościowy.

Denar z czasów Władysława Łokietka z napisami WLADISLAVS (awers) i R[ex] POLONIE (rewers)

W XIII w. większość denarów bitych przez polskich książąt miała postać cienkiej, łamliwej blaszki – brakteata (na Śląsku upowszechniła się forma brakteata guziczkowego[f]). Na Śląsku mającym większe zasoby srebra i lepsze możliwości rozwoju gospodarczego, ok. 1290 r. wprowadzono do obiegu kwartniki, tj. denary kwartnikowe (denarii quartenses) o wysokiej zawartości kruszcu (do 0,940) i zwiększonej wadze (1,8–2 g). "Reforma kwartnikowa była samodzielnym dziełem władców śląskich i miała charakter pionierski"[12]. Niską wartość miały denary emitowane w państwie krzyżackim (zwane też fenigami), gdzie z grzywny chełmińskiej (200 g) wybijano ich 720 o wadze ok. 0,28 g[g].

W okresie po reformie groszowej (przeprowadzonej na ziemiach polskich przez Wacława II Przemyślidę, 1300–1305) znaczenie denara – szczególnie w większych transakcjach – zmalało na rzecz grosza, tym niemniej wciąż wybijano go w dużych ilościach. Mimo że na przełomie XIV-XV wieku waga denara wynosiła już tylko 1/10 tego, co we wczesnym średniowieczu, nigdy nie zmieniono jego nazwy. Jedynie na Pomorzu Zachodnim oraz na Śląsku stosowano określenia Slavicales lub parvi na określenie monet odbiegających swą wartością od innych współczesnych denarów będących w obiegu. Na Śląsku od XIV w. denar zwano halerzem.

Za Kazimierza Wielkiego dodatkowo pojawiły się półdenary, czyli obole. Jagiellonowie emitowali denarki jako najmniejszą swoją monetę. Wiele ich wybijali zwłaszcza Władysław Jagiełło i Kazimierz Jagiellończyk.

Denary wypuszczano jeszcze przez cały wiek XVI, już jako najdrobniejszą monetę wartości zaledwie 1/10 – 1/18 grosza. Z czasów Zygmunta III Wazy ostatnie emisje pochodzą z 1624–26 roku (na Litwie emitowano do 1582 r.). Jednak była to już faktycznie moneta miedziana o wadze 0,33 g i na jeden grosz przypadało 18 denarów. Za rządów Jana II Kazimierza, w latach 1652–1653 wybito w niewielkich ilościach denar o wadze 0,53 grama. Natomiast w obrachunkach pojęcie denara (zwanego u nas w późniejszych czasach pieniążkiem) zachowało się aż do początków XIX stulecia.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Według poglądu Andrzeja Kunisza (Vademecum..., t. I, s. 271), najpóźniej zaś w 211 p.n.e. – jak zresztą obecnie przyjmuje się najczęściej. Dokładniejsze datowanie wciąż sporne ; np. u Helmuta Kahnta – ok. 213 r. p.n.e. (Das grosse Münzlexikon von A bis Z, Regenstauf 2005).
  2. Nazwa ta (od denarius grossus – "gruby denar") jest w istocie tylko przetworzeniem dotychczasowego pojęcia.
  3. Zdaniem R. Kiersnowskiego fenig to nie fonetyczna wersja denara, ale odpowiadający mu synonim monety w krajach germańskich od ok. VIII w. ; pochodzenie tego określenia wciąż sporne: od łac. pondus (waga, ciężar) lub od germ. Pfanne (patelnia, panew) albo jeszcze in. pochodzenia (Moneta w kulturze wieków średnich, Warszawa 1988, s. 129).
  4. Możliwość taką dopuszczał już wcześniej (por. St. Suchodolski, Denar w kalecie. Trzy pierwsze stulecia monety polskiej. Wrocław 1981, s.8).
  5. Bulla papieża Innocentego III z 1207 r. zarzucała księciu polskiemu, że świętopietrze ("grosz [albo denar] św. Piotra") płaci jak najgorszą monetą (H. Cywiński, dz.cyt., s.24).
  6. O większej średnicy i wadze 0,55–0,85 g ; wprowadził go ok. 1230 r. książę Henryk Brodaty, okresowo podnosząc znaczenie lokalnego pieniądza (H. Cywiński, dz.cyt., s.29).
  7. Według krzyżackiego dokumentu z 1233 r. 5 denarów chełmińskich odpowiadało 1 kolońskiemu (H. Cywiński, jak wyżej, s. 27).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. denar. Słownik wyrazów obcych PWN. [dostęp 2013-04-01].
  2. A. Savio, Monete romane, Napoli 2001, s. 200.
  3. Paul Johnson: Historia Anglików. Gdańsk: Marabut, 1995. ISBN 83-85893-16-4.
  4. W wyniku finansowej reformy Dioklecjana.
  5. Konkordancja Stronga 5518: choinix, Dawne miary i wagi. Jeden chojniks zboża wystarczał żołnierzowi lub mężczyźnie pracującemu fizycznie na cały dzień Krates, Fragmenty
  6. Apokalipsa 6,6 (gr.). Tekt ten jest różnie interpretowany (przekład w Biblii Tysiąclecia).
  7. Bibel-Lexikon (pod red. H. Haaga), Leipzig 1971, kol. 325 ; 1185.
  8. Denier [w] C. C. Chamberlain, Guide to Numismatics, London 1965, s. 46.
  9. Penny [w] C. C. Chamberlain, dz. cyt., s. 121–122.
  10. W. W. Zwaricz, Numizmaticzeskij słowar, Lwow 1975, s. 51.
  11. Stanisław Suchodolski. Spór o początki mennictwa w Czechach i w Polsce. „Wiadomości Numizmatyczne”. XLII, 1998. 
  12. Cyt. za H. Cywiński, jak wyżej, s. 30

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • J. W. Betlyon: Pieniądze [w] Encyklopedia biblijna (pod red. P. J. Achtemeiera). Warszawa 1999
  • Biblia Tysiąclecia. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Poznań – Warszawa 1980
  • H. Cywiński: Dziesięć wieków pieniądza polskiego. Warszawa 1987
  • T. Kałkowski: Tysiąc lat monety polskiej. Kraków 1983 (wyd. 3)
  • R. Kiersnowski: Początki pieniądza polskiego. Warszawa 1962
  • R. Kiersnowski: Wstęp do numizmatyki polskiej wieków średnich. Warszawa 1964
  • R. Kiersnowski: Moneta w kulturze wieków średnich. Warszawa 1988
  • M. Kowalski: Vademecum kolekcjonera monet i banknotów. Wrocław – Warszawa 1988
  • A. Kunisz: Numizmatyka rzymska [w] Vademecum historyka starożytnej Grecji i Rzymu, t. I. Warszawa 1982, ss. 269–304
  • A. Kunisz: Denar i antoninian. Z problematyki obiegu monetarnego w Cesarstwie Rzymskim w III w.n.e. [w] Studia Historyczne, t. XVI (1973)
  • J. A. Szwagrzyk: Pieniądz na ziemiach polskich X–XX w. Wrocław 1988 (wyd. 2)
  • J. Szymański: Nauki pomocnicze historii. Warszawa 2001

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]