Stowarzyszenie Autorów ZAiKS

Stowarzyszenie Autorów ZAiKS

Państwo	Polska
Siedziba	Warszawa
Data założenia	18 marca 1918
Rodzaj stowarzyszenia	stowarzyszenie
Profil działalności	organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi
Zasięg	Polska
Przewodniczący Zarządu	Miłosz Bembinow
Nr KRS	0000037327
Data rejestracji	6 grudnia 2001
brak współrzędnych
Strona internetowa

Siedziba ZAiKS-u – zabytkowy pałacyk znany pod nazwą „Dom pod Królami”, dawn. Biblioteka Załuskich przy ul. Hipotecznej 2 (róg Daniłowiczowskiej w Warszawie odbudowany przez ZAiKS z ruin w latach 60.)

Stowarzyszenie Autorów ZAiKS – polska organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi twórców. Zajmuje się zbieraniem dla twórców wynagrodzeń autorskich od podmiotów, które wykorzystują utwory. Do założycieli ZAiKS-u należeli Stanisław Ossorya-Brochocki, Julian Tuwim, Jan Brzechwa, Antoni Słonimski, Anda Kitschman oraz kilkunastu innych autorów teatralnych i kabaretowych. Członkami ZAiKS-u są przedstawiciele wielu dziedzin twórczości, takich jak muzyka poważna i rozrywkowa, poezja, proza, dramat, teksty piosenek i scenariuszy, choreografia, fotografia, grafika, inne sztuki plastyczne, a także nauka, publicystyka i architektura. ZAiKS wykonuje zbiorowe zarządzanie autorskimi prawami majątkowymi w odniesieniu do utworów członków Stowarzyszenia oraz innych uprawnionych, których prawami zarządza na podstawie umowy o zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi (powierzenia praw) lub na innych podstawach przewidzianych w statucie i przepisach prawa. ZAiKS jest członkiem i współzałożycielem Międzynarodowej Konfederacji Stowarzyszeń Autorów i Kompozytorów (CISAC) oraz Europejskiego Zrzeszenia Stowarzyszeń Autorów i Kompozytorów (GESAC).

Status prawny

ZAiKS jest zrzeszeniem osób fizycznych, twórców, których twórczość jest przedmiotem prawa autorskiego. Od początku swojej działalności, tj. od 1918 roku, ma formę prawną stowarzyszenia i posiada osobowość prawną. Działa m.in. na podstawie ustawy – Prawo o stowarzyszeniach oraz ustawy z dnia 15 czerwca 2018 r. o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi. Nie prowadzi działalności zarobkowej, może jednak prowadzić działalność gospodarczą służącą realizacji celów statutowych, w zakresie ustalonym przez Zjazd Delegatów. Stowarzyszeni w ZAiKS-ie twórcy samodzielnie określają swoje cele, programy działania oraz struktury organizacyjne.

Stowarzyszenie Autorów ZAiKS jest zarazem organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi. Funkcjonowanie ZAiKS-u reguluje statut uchwalony przez jego członków. Obszarem działania Stowarzyszenia Autorów ZAiKS jest Rzeczpospolita Polska i terytoria innych państw, a jego siedzibą – Warszawa. ZAiKS jest zarejestrowany w Krajowym Rejestrze Sądowym pod numerem KRS 0000037327. Członkowie ZAiKS-u wybierają spośród siebie władze Stowarzyszenia: radę, zarząd i jego prezydium, komisję rewizyjną i sąd koleżeński. W początkowym okresie stowarzyszenie to nosiło nazwę Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych, skąd pochodzi skrót ZAiKS.

Cele i zadania statutowe

Głównymi celami statutowymi ZAiKS-u są: ochrona praw autorskich, w szczególności zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi, działanie na rzecz rozwoju twórczości, doskonalenie jej ochrony, zwłaszcza w związku z rozwojem nowych technologii, a także działalność socjalna na rzecz jego członków.

Ochrona praw autorskich sprawowana przez ZAiKS obejmuje różnorodne formy pomocy autorom zrzeszonym w Stowarzyszeniu i ich następcom prawnym w realizowaniu przysługujących im praw, jak również autorom w nim niezrzeszonym i zagranicznym – w zakresie zawartych umów. Do podstawowych zadań Stowarzyszenia należy w związku z tym zawieranie umów i dochodzenie odpowiedzialności z tego tytułu, a w szczególności dochodzenie wynagrodzeń autorskich i opłat należnych twórcom, inkasowanie, dzielenie i wypłata autorom należnych im wynagrodzeń autorskich i opłat.

Do zadań statutowych Stowarzyszenia, o szerokiej i długookresowej perspektywie należy zwłaszcza:

• podejmowanie i prowadzenie wszelkich działań zmierzających do doskonalenia prawa autorskiego i różnorodnych form promowania działalności twórczej;
• występowanie przez Stowarzyszenie z wszelkiego rodzaju inicjatywami zmierzającymi do podniesienia efektywności ochrony autorskich praw majątkowych we współpracy z organami państwowymi, rządowymi i samorządowymi, z organizacjami twórców i innymi stowarzyszeniami sprawującymi zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi (prawami pokrewnymi), związkami zawodowymi twórców, jak również z wydawcami powierzającymi Stowarzyszeniu zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi;
• udział w międzynarodowych organizacjach ochrony praw autorskich;
• tworzenie funduszów celowych przeznaczonych na rozwój twórczości, jej ochronę i popularyzację.

Działalność o charakterze socjalnym na rzecz członków Stowarzyszenia przejawia się w podejmowaniu różnych form samopomocy koleżeńskiej, w szczególności w prowadzeniu Domów Pracy Twórczej.

Zgodnie ze statutem Stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą, a dochód z tej działalności służy realizacji celów statutowych. Stowarzyszenie, gospodarując majątkiem, działa głównie na zasadach samofinansowania, pokrywając koszty działalności i zobowiązania z posiadanych środków i uzyskiwanych przychodów. Źródłami środków finansowych są m.in. składki i inne świadczenia członkowskie oraz potrącenia na pokrycie kosztów zbiorowego zarządzania, a także potrącenia na działalność o charakterze socjalnym, kulturalnym i edukacyjnym. Zasady dokonywania potrąceń od przychodów z praw oraz zasady repartycji określają regulaminy uchwalane przez Zebranie Delegatów.

ZAiKS jako organizacja zbiorowego zarządzania

Podstawę funkcjonowania ZAiKS-u jako organizacji zbiorowego zarządzania stanowią: 1) Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych (zwłaszcza art.104) i akty wykonawcze, a w szczególności zezwolenie właściwego ministra 2) umowy cywilne z autorami i ich następcami prawnymi i 3) umowy z zagranicznymi organizacjami ochrony praw autorskich o wzajemnej reprezentacji.

Stowarzyszenie Autorów ZAiKS jako organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i ich ochrony spełnia szczególne ustawowe funkcje. Należy do nich zwłaszcza udzielanie zezwoleń użytkownikom na korzystanie z utworów z repertuaru członków ZAiKS-u, a w niektórych przypadkach – z utworów wszystkich twórców z całego świata bez względu na ich przynależność do Stowarzyszenia. ZAiKS zajmuje się także inkasowaniem należnych wynagrodzeń autorskich (tzw. tantiem).

Zezwolenia udzielane przez ZAiKS na korzystanie z utworów przybierają formę umów licencyjnych, w których określono dozwolone pola eksploatacji i stawki wynagrodzeń. Stawki te wynikają z tabeli wynagrodzeń autorskich, jednolitej dla wszystkich użytkowników utworów w skali ogólnopolskiej. Stowarzyszenie Autorów ZAiKS, wykonując funkcje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, zajmuje się na ujednoliconych zasadach inkasem, dzieleniem i wypłatą wynagrodzeń autorskich – zarówno twórcom zrzeszonym w Stowarzyszeniu, twórcom, którzy powierzyli swoje prawa pod ochronę, oraz ich następcom prawnym, jak i twórcom zagranicznym. W ostatnim wymienionym przypadku podstawą działania ZAiKS-u są umowy z zagranicznymi organizacjami zbiorowego zarządzania. Analogiczne funkcje spełnia ZAiKS także wobec twórców, którzy nie powierzyli ZAiKS-owi ochrony swoich praw autorskich, lecz wobec których ZAiKS występuje jako ustawowy reprezentant, albo na zasadzie negotiorum gestio.

W związku z dochodzeniem praw autorskich ZAiKS-owi, jako organizacji zbiorowego zarządzania, przysługują szczególne uprawnienia i przywileje takie, jak:

• legitymacja procesowa, czyli prawo występowania do sądów w imieniu twórców;
• roszczenie informacyjne, czyli prawo żądania udzielenia przez użytkownika twórczości określonych informacji i wglądu do dokumentów;
• domniemanie zarządu (brak konieczności udowadniania reprezentacji konkretnego twórcy);
• prawo składania wniosków o ściganie karne podmiotów naruszających prawa autorskie.

ZAiKS zapewnia więc ochronę utworów zarówno własnych członków stowarzyszenia, jak i autorów, którzy powierzyli swe utwory pod ochronę. Prawami twórców zagranicznych zarządza na podstawie umów o wzajemnej reprezentacji. Stowarzyszenie spełnia istotne funkcje nie tylko w stosunku do twórców, lecz i do użytkowników utworów. ZAiKS zwalnia bowiem użytkowników z obowiązku poszukiwania autora każdego utworu, a tym samym – także z ustawowej odpowiedzialności za naruszenie prawa autorskiego. Tak więc na realizowane bieżąco funkcje ZAiKS-u (podobnie, jak organizacji zbiorowego zarządzania w innych krajach) składają się: udzielanie użytkownikom utworów zgody na ich eksploatację w imieniu autorów, których liczba sięga tysięcy; inkasowanie od użytkowników wynagrodzeń dla autorów; podział zainkasowanych od użytkowników wynagrodzeń i ich przekazywanie autorom.

Współpraca międzynarodowa

Na początku 2015 r. ZAiKS wiązało około 130 umów z zagranicznymi organizacjami reprezentującymi prawa twórców na całym świecie. ZAiKS na terytorium Polski reprezentuje prawa autorów z krajów takich jak Surinam, Azory, Burkina Faso i obszar Antarktydy. Według ZAiKS-u, stowarzyszenie to reprezentuje na terytorium RP niemal 98% światowego repertuaru.

ZAiKS jest członkiem Europejskiego Zrzeszenia GESAC (Europejskie Zrzeszenie Stowarzyszeń Autorów i Kompozytorów z siedzibą w Brukseli). Zrzesza ono 36 – w tym 3 mają status obserwatora – europejskich stowarzyszeń autorskich z krajów Unii Europejskiej, Norwegii i Szwajcarii, reprezentujących blisko 800 tys. autorów lub posiadaczy praw w dziedzinie muzyki, sztuk graficznych i plastycznych, dzieł literackich, dramatycznych i audiowizualnych oraz wydawców muzycznych. Jego celem jest wspieranie i rozwój działalności prawnej, ekonomicznej i kulturowej członków – zwłaszcza wobec instytucji Unii Europejskiej. W skali świata GESAC reprezentuje 43 334 organizacje członkowskie ze 178 państw (co stanowi 97% ogółu), chroniących prawa ogółem 1 027 644 posiadaczy praw autorskich (ponad 2,7 mln udzielonych w skali świata licencji o wartości ponad 5,1 mld euro – według danych z 2013 roku).

ZAiKS jest też członkiem międzynarodowej organizacji BIEM, powołanej do doskonalenia zarządzania prawami w zakresie nagrań i reprodukcji mechanicznej. Skalę działalności Stowarzyszenia wyraża liczba chronionych ponad 350 tys. utworów odtwarzanych średnio w ciągu dnia i zasób 22 milionów chronionego repertuaru należącego do ponad dwu i pół miliona twórców z kraju i z zagranicy.

Struktura

Na strukturę organizacyjną Stowarzyszenia Autorów ZAiKS składają się: Władze Stowarzyszenia, Sekcje Stowarzyszenia oraz Biuro Stowarzyszenia (Dyrekcja Generalna i jednostki terenowe). Do władz Stowarzyszenia należą: Zebranie Delegatów, Zarząd Stowarzyszenia, Komisja Rewizyjna, Rada Stowarzyszenia oraz Sąd Koleżeński.

Biuro Stowarzyszenia kierowane jest przez Dyrektora Generalnego. Dyrektor Generalny uczestniczy – z głosem doradczym – w posiedzeniach Zarządu Stowarzyszenia i Rady Stowarzyszenia. Biuro działa na podstawie regulaminu uchwalanego przez Zarząd i odpowiada za bieżącą realizację celów Stowarzyszenia oraz nadzór nad działalnością operacyjną, w tym nad strukturami terenowymi i licencjonowaniem.

Władze Stowarzyszenia

Zebranie Delegatów

Zebranie Delegatów jest najwyższą władzą Stowarzyszenia. W jego skład wchodzą członkowie Zarządów Sekcji oraz delegaci wybrani przez wyborcze Walne Zebrania Członków Sekcji. Do jego wyłącznych kompetencji należy m.in.: przyjmowanie sprawozdań z działalności Stowarzyszenia i sprawozdania finansowego, udzielanie absolutorium Zarządowi Stowarzyszenia i Komisji Rewizyjnej, wybór Przewodniczącego Zarządu Stowarzyszenia oraz członków Zarządu i Komisji Rewizyjnej, uchwalanie zmian Statutu, powoływanie, łączenie i likwidacja sekcji, tworzenie funduszy specjalnych (w tym funduszy wspierających twórczość), zatwierdzanie regulaminu repartycji oraz określanie zasad gospodarowania majątkiem Stowarzyszenia.

Zarząd Stowarzyszenia

Zarząd Stowarzyszenia podejmuje działania zmierzające do realizacji celów Stowarzyszenia i wykonuje uchwały Zebrania Delegatów, zarządza funduszami i majątkiem Stowarzyszenia, podejmuje uchwały w sprawach członkostwa oraz zwołuje Zebranie Delegatów. Zarząd uchwala regulaminy wyborczych Walnych Zebrań Członków Sekcji oraz ustala liczbę mandatów delegatów w sekcjach zgodnie ze statutem. Zarząd powołuje i odwołuje Dyrektora Generalnego oraz sprawuje nadzór nad działalnością Biura Stowarzyszenia.

Skład Zarządu Stowarzyszenia (stan na lipiec 2025 r.):

• Przewodniczący Zarządu Stowarzyszenia – Miłosz Bembinow
• Zastępca Przewodniczącego – Michał Komar
• Zastępca Przewodniczącego – Ferid Lakhdar
• Sekretarz – Olga Krysiak
• Skarbnik – Wojciech Byrski
• Koordynator ds. Wydawców Muzycznych – Damian Słonina (Rebel Publishing)
• Elżbieta Banecka
• Ryszard Bańkowicz
• Zbigniew Benedyktowicz
• Michał Brutkowski
• Wojciech Gilewski
• Witold Krassowski
• Paweł Łukaszewski
• Filip Siejka
• Małgorzata Sikorska-Miszczuk
• Emil Wesołowski
• Marta Zgrzywa (Schubert Music Publishing)

Rada Stowarzyszenia

Rada Stowarzyszenia jest organem Stowarzyszenia, złożonym z przedstawicieli wszystkich Sekcji Stowarzyszenia, wybieranych na Walnych Zebraniach Członków Sekcji na czteroletnią kadencję. Rada wybiera ze swego grona przewodniczącego, jego zastępcę i sekretarza oraz składa Zebraniu Delegatów coroczne sprawozdanie ze swojej działalności. Do kompetencji Rady należy w szczególności: rozpatrywanie odwołań od uchwał Zarządu Stowarzyszenia w sprawach członkostwa oraz od orzeczeń Sądu Koleżeńskiego, wydawanie opinii w sprawach określonych w statucie, a także nadawanie tytułu członka honorowego i przyznawanie nagród Stowarzyszenia.

Skład Rady Stowarzyszenia (stan na lipiec 2025 r.):

• Przewodniczący – Janusz Fogler
• Zastępca Przewodniczącego – Jacek Cygan
• Sekretarz – Rafał Skąpski
• Czesław Bielecki
• Danuta Danek
• Wojciech Antoni Dróżdż
• Grażyna Dyksińska-Rogalska
• Mieczysław Jurecki
• Janusz Kapusta
• Ilona Łepkowska
• Maciej Małecki
• Eustachy Rylski
• Maciej Stadnik (Universal Music Publishing Sp. z o.o.)
• Ewa Wycichowska

Komisja Rewizyjna

Komisja Rewizyjna sprawuje stały nadzór nad działalnością Stowarzyszenia, w tym nadzoruje zgodność wykonywania obowiązków przez Zarząd Stowarzyszenia i Radę Stowarzyszenia z przepisami prawa oraz aktami wewnętrznymi Stowarzyszenia, a także kontroluje wykonywanie uchwał władz Stowarzyszenia. Komisja przedstawia Zebraniu Delegatów wniosek o udzielenie absolutorium Zarządowi Stowarzyszenia oraz wniosek o zatwierdzenie sprawozdania z działalności Stowarzyszenia, w tym sprawozdania finansowego. W celu wykonywania swoich obowiązków może badać dokumenty Stowarzyszenia, żądać sprawozdań i wyjaśnień oraz dokonywać rewizji majątku, a także korzystać z pomocy biegłych i rzeczoznawców.

Skład Komisji Rewizyjnej (stan na lipiec 2025 r.):

• Przewodniczący – Ignacy Zalewski
• Zastępczyni Przewodniczącego – Katarzyna Stanny
• Sekretarz – Marcin Nowakowski
• Zastępczyni Sekretarza – Magdalena Cuprzyńska (ABKCO Music International Limited)
• Agnieszka Lubomira Piotrowska
• Zara Ejzenhart-Ismayilov

Sąd Koleżeński

Sąd Koleżeński rozpoznaje sprawy dyscyplinarne członków Stowarzyszenia, w tym sprawy wniesione przez Rzecznika Dyscyplinarnego dotyczące m.in. naruszenia postanowień Statutu lub uchwał władz Stowarzyszenia, prowadzenia działań sprzecznych z celami lub interesami Stowarzyszenia oraz rażącego naruszenia postanowień umowy o zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi, a także skargi członków dotyczące nieprzestrzegania norm etyki zawodowej lub zasad współżycia koleżeńskiego. Sąd Koleżeński może wymierzyć kary dyscyplinarne, w tym upomnienie, naganę, zawieszenie w prawach członkowskich lub wykluczenie.

Skład Sądu Koleżeńskiego (stan na lipiec 2025 r.):

• Przewodniczący – Wojciech Jędrkiewicz
• Zastępca Przewodniczącego – Jerzy Kornowicz
• Sekretarz – Ewa Małcużyńska-Wojna
• Biljana Bakić-Pawlak (Jazzboy Publishing Sp. z o.o.)
• Barbara Grzegorzewska
• Justyna Holm
• Andrzej Kijowski
• Krystyna Kofta
• Dorota Kołodyńska
• Tomasz Szarota
• Przemysław Śliwa
• Jacek Wciślak
• Wojciech Wróblewski

Biuro Stowarzyszenia i Dyrekcja Generalna

Biuro Stowarzyszenia kierowane jest przez Dyrektora Generalnego i obejmuje Dyrekcję Generalną oraz wyspecjalizowane komórki organizacyjne, w tym zespoły ds. licencjonowania odpowiedzialne za udzielanie licencji, inkaso wynagrodzeń autorskich i kontrolę wykorzystania repertuaru w terenie.

Dyrekcja Generalna (stan na lipiec 2025 r.):

• Dyrektor Generalny – Karol Kościński
• Dyrektor ds. Rozwoju – Paweł Michalik
• Dyrektor ds. Licencjonowania – Sławomir Kurek
• Dyrektor Finansowy – Iwona Sierzputowska
• Główna Księgowa – Karolina Zbytek

Sekcje Stowarzyszenia

ZAiKS działa w ramach czternastu sekcji, które grupują członków według rodzaju twórczości (np. muzycznej, literackiej, audiowizualnej, choreograficznej, plastycznej) lub profilu działalności wydawniczej (wydawcy muzyczni). Sekcje oznaczone są literami alfabetu i obejmują:

• Sekcja A – Autorów Dzieł Muzyki Poważnej
• Sekcja B – Autorów Utworów Muzyki Rozrywkowej i Tanecznej
• Sekcja C – Autorów Dzieł Dramatycznych
• Sekcja D – Autorów Utworów Literackich Małych Form
• Sekcja E – Wydawców Muzycznych
• Sekcja F – Autorów Dzieł Literackich
• Sekcja G – Autorów Dzieł Filmowych i Telewizyjnych
• Sekcja H – Autorów Dzieł Choreograficznych
• Sekcja I – Autorów Dzieł Naukowych
• Sekcja J – Autorów Dzieł Plastycznych
• Sekcja L – Autorów Prac Fotograficznych
• Sekcja M – Autorów Prac Publicystycznych
• Sekcja N – Autorów Dzieł Architektonicznych
• Sekcja O – Autorów Wersji Językowych do Filmów

Działalność socjalna, programy pomocowe i wspieranie twórczości

Dom Pracy Twórczej ZAiKS „Halama” w Zakopanem (maj 2009), w głębi widoczna wyodrębniona część pod nazwą „Orlik” (dla rodzin z dziećmi)

Fragment jadalni w Domu Pracy Twórczej ZAiKS „Halama” w Zakopanem (maj 2009)

ZAiKS prowadzi działalność socjalną obejmującą m.in. bezzwrotne zapomogi, jednorazowe wypłaty z funduszu pośmiertnego, dopłaty do świadczeń lekarskich w wybranych specjalistycznych przychodniach w Warszawie oraz możliwość korzystania z Domów Pracy Twórczej (m.in. Zakopane, Krynica-Zdrój, Sopot, Ustka, Konstancin-Zdrój).

W 2024 roku największą kwotowo formą wsparcia były zaliczki na poczet przyszłych wynagrodzeń autorskich – wypłaty wyniosły ponad 15,3 mln zł. W tym samym roku członkowie Stowarzyszenia mogli także korzystać z zapomóg w łącznej kwocie 400 tys. zł.

Do końca 2024 roku w strukturze Stowarzyszenia funkcjonowała także Kasa Pożyczkowa Członków ZAiKS-u, która została zlikwidowana z dniem 31 grudnia 2024 roku na mocy uchwały Zebrania Delegatów.

W 2024 roku z pobytu w Domach Pracy Twórczej skorzystało 7 057 osób (łącznie 37 252 noclegi).

Programy pomocowe

ZAiKS prowadził w 2024 roku programy pomocowe uruchamiane w sytuacjach nadzwyczajnych. W odpowiedzi na skutki powodzi uruchomiono program „ZAiKS dla powodzian” (dla autorek i autorów z terenów objętych stanem klęski żywiołowej) oraz uzupełnienie „ZAiKS dla powodzian – wsparcie dla instytucji kultury”. Na oba programy przeznaczono łącznie 1 mln zł. Według podsumowania programu, w pierwszym etapie wypłacono pół miliona złotych dla autorek i autorów oraz 327 tys. zł wsparcia dla instytucji kultury.

Ponadto ZAiKS realizował program wsparcia dla twórców ukraińskich i instytucji działających we współpracy z ukraińskim środowiskiem kreatywnym (Creators for Ukraine). Według informacji ZAiKS, od marca 2022 wypłacono w ramach tego funduszu 1 308 936 zł.

Fundusz Popierania Twórczości

W strukturze ZAiKS działa Fundusz Popierania Twórczości (FPT), który wspiera twórców oraz instytucje prowadzące działalność kulturalną poprzez stypendia i dotacje. W 2024 roku ZAiKS przyznał 238 stypendiów o łącznej wartości 1 190 000 zł oraz 264 dotacje na kwotę 2 551 145 zł; wsparcie obejmowało zarówno twórców zrzeszonych, jak i niezrzeszonych oraz projekty instytucji kultury. Nabory wniosków są ogłaszane cyklicznie, a wyniki publikowane na stronie ZAiKS-u.

Działalność edukacyjna i warsztatowa

Stowarzyszenie Autorów ZAiKS prowadzi cykliczne warsztaty i programy rozwojowe dla twórczyń i twórców, obejmujące m.in. pisanie tekstów piosenek, songwriting, produkcję muzyczną oraz kompozycję muzyki współczesnej.

TekstMisja

TekstMisja to cykl warsztatów dla młodych autorek i autorów tekstów piosenek, obejmujący zajęcia z mentorkami i mentorami, pracę nad własnymi tekstami oraz wprowadzenie do realiów branży muzycznej. Kolejne edycje odbywają się m.in. w Domu Pracy Twórczej ZAiKS „Halama” w Zakopanem.

ZAiKS Music Camp

ZAiKS Music Camp to intensywny obóz songwritersko-producencki łączący współpracę autorek i autorów tekstów, kompozytorek i kompozytorów muzyki rozrywkowej oraz producentów muzycznych. W pierwszej edycji (6–13 kwietnia 2025) uczestnicy przeszli pełen proces – od pomysłów i linii melodycznych po nagrania – pod opieką doświadczonych artystów i producentów.

SCONTRI

SCONTRI to warsztaty kompozytorskie dla pełnoletnich studentek, studentów i absolwentów uczelni muzycznych, ukierunkowane na muzykę współczesną. Program obejmuje indywidualną pracę z mentorami (m.in. Pawłem Łukaszewskim i Arturem Zagajewskim), współpracę z Airis String Quartet oraz debaty, wykłady i sesje ''reading''. Pierwsza edycja odbyła się 7–13 września 2025 w Domu Pracy Twórczej ZAiKS w Sopocie.

ZAiKS Lab

W 2024 r. ZAiKS powołał inicjatywę badawczo-rozwojową ZAiKS Lab, ukierunkowaną na prace nad rozwiązaniami technologicznymi dla zarządzania repertuarem oraz nowymi polami eksploatacji (w tym obszarem online i narzędziami AI). ZAiKS Lab działa jako zaplecze B+R dla wdrożeń cyfrowych i projektów pilotażowych organizacji.

Historia ZAiKS-u

Julian Tuwim – jeden z „ojców założycieli” ZAiKS-u, sportretowany przez Stanisława Ignacego Witkiewicza

Jan Brzechwa, jeden z „ojców założycieli” ZAiKS-u

Antoni Słonimski, jeden z „ojców założycieli” ZAiKS-u

Członkowie-założyciele (publikacja z okazji 10-lecia ZAiKS-u, 1928)

Uczestnicy konferencji prasowej z okazji 15-lecia istnienia Związku Autorów i Kompozytorów Scenicznych, maj 1933, widoczni m.in.: prezes T. Kończyc, K. Wroczyński, J. Kossowski, S. Ossoria-Brochocki

II Rzeczpospolita

Historia ZAiKS sięga początków II Rzeczypospolitej. Pierwsza inicjatywa założycielska pojawiła się w marcu 1918. 18 marca 1918 zwolennicy i inicjatorzy procesów jednoczenia środowisk twórczych zaaranżowali spotkanie założycieli w kawiarni „Udziałowa” w Warszawie (przy rogu ul. Nowy Świat 15 i Al. Jerozolimskich 2) odwiedzanej przez osobistości świata literackiego i artystycznego (Reymont, Żeromski, K.Tetmajer, Jaracz i inni). Na czele grupy założycielskiej pierwszej w Polsce organizacji ochrony praw autorskich stanął Stanisław Ossorya-Brochocki. Wśród inicjatorów znaleźli się także: Julian Tuwim, Gustaw Beylin, Antoni Słonimski, Anda Kitschman oraz adwokat i dramaturg, Jan Brzechwa. Wyprzedziła ona utworzenie znanych później zrzeszeń autorów z dziedziny twórczości literackiej (Związek Literatów Polskich) czy muzycznej (Związek Kompozytorów Polskich). Wprawdzie od 1906 roku (do 1939) funkcjonowało Towarzystwo Literatów i Dziennikarzy Polskich, jednak w jego celach statutowych nie mieściły się funkcje związane ze zbiorową ochroną praw autorskich. W początkowym okresie swej działalności Stowarzyszenie skupiało autorów popularnych dzieł, adresowanych do szerokiego kręgu publiczności, dając początek nazwie Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych.

W początkowych latach funkcjonowania ZAiKS skupiał trzydziestu kilku członków. Podjęto inicjatywę nawiązania kontaktów międzynarodowych w skali europejskiej z pokrewnymi stowarzyszeniami, zwłaszcza z Association Litteraire et Artistique Internationale (ALAI) w Paryżu. Okres początkowych trudności – mimo stopniowego wzrostu liczby członków (ponad 100 osób w 1923) i przystąpienia Polski w 1920 roku do konwencji berneńskiej – trwał do 1926 roku. Przełomem był zorganizowany w tym roku w Warszawie XXXVI Kongres Stowarzyszenia ALAI, który okazał się wysokiej rangi wydarzeniem kulturalnym w skali ogólnokrajowej, dostrzeżonym przez prezydenta Ignacego Mościckiego, który przyjął na audiencji uczestników Zjazdu. Zjazd ten przyspieszył rozwój kontaktów międzynarodowych ZAiKS-u, zwłaszcza z takimi organizacjami jak francuskie stowarzyszenie autorskie SACEM, angielskie PRS oraz austriackie, z którymi zawarto umowy o wzajemnej reprezentacji. W następnych latach liczba tego rodzaju umów rosła i po upływie czterech lat było ich 27. W roku 1926 otwarto Polski Oddział Towarzystwa Ochrony Prawa Autorskiego. Istotne znaczenie miało zaproszenie polskich twórców na zwołany wówczas do Paryża międzynarodowy zjazd organizacji autorskich. Dzięki inicjatywie obecnych tam polskich uczestników stał się on kongresem założycielskim Międzynarodowej Konfederacji Związków Autorów i Kompozytorów – Confederation Internationale des Societes d’Auteurs et Compositeurs (CISAC). W wyniku intensyfikacji kontaktów międzynarodowych ZAiKS-u i wzrostu jego znaczenia w relacjach międzynarodowych wiele innych krajowych stowarzyszeń twórców powierzyło wówczas ZAiKS-owi reprezentowanie praw swych członków. Równie przełomowe znaczenie dla ochrony interesów autorów miało uchwalenie przez Sejm w czerwcu 1926 nowoczesnej ustawy o prawach autorskich, która znacznie poprawiła ich sytuację w stosunku do silniejszych od nich finansowo użytkowników ich twórczości. W ten sposób rok 1926 zapoczątkował okres rozwoju Stowarzyszenia, aż do wybuchu II wojny światowej.

Od 1927 roku datuje się systematyczna współpraca ZAiKS-u z Amerykańskim Stowarzyszeniem Kompozytorów, Autorów i Wydawców – American Society of Composers, Authors and Publishers (ASCAP). W roku 1929 znaczenie ZAiKS-u na arenie światowej wzrosło dzięki nawiązaniu współpracy z międzynarodową organizacją BIEM, wyspecjalizowaną w ochronie praw autorskich do utworów nagrywanych mechanicznie (zwłaszcza na płytach).

Pod koniec lat trzydziestych XX stulecia ZAiKS był stowarzyszeniem reprezentującym interesy autorów i ich różnorodną twórczość (literacką, teatralną, muzyczną itp.) z wielu krajów świata. Z powodu zapoczątkowanego w 1929 światowego kryzysu gospodarczego ZAiKS miał trudności o charakterze nie tylko ekonomicznym (w związku ze spadkiem kwot inkasa – spadek liczby wydań i nakładów, przedstawień, seansów kinowych, frekwencji itd.), lecz także na gruncie administracyjnym i prawnym. Wiązało się to z konfliktem z władzami Polskiego Radia, który w 1935 doprowadził do ustanowienia na ok. 6 miesięcy zarządu komisarycznego. Toczyły się w tym okresie spory sądowe o legitymację czynną ZAiKS-u do prowadzenia spraw zrzeszonych twórców. Wszystkie one zakończyły się dla ZAiKS-u pomyślnie orzeczeniami sądów apelacyjnych w Warszawie, Krakowie, Lwowie, Poznaniu i Sądu Najwyższego.

II wojna światowa

W okresie II wojny światowej i okupacji niemieckiej poniósł ZAiKS dotkliwe straty. Jego siedziba w Warszawie przy ul. Focha 2 spłonęła (z wyjątkiem piwnic) całkowicie 25 września 1939. Pozostał majątek na kontach bankowych w kwocie kilkunastu tysięcy złotych. Działalność, choć początkowo nie została przez władze okupacyjne zakazana, została zawieszona. Umowy z personelem ZAiKS-u zostały rozwiązane (na skutek działania siły wyższej), mimo że początkowo dyrektor generalny Walery Jastrzębiec-Rudnicki pełnił funkcję na zasadach honorowych, bez wynagrodzenia – podejmując próby organizowania pomocy koleżeńskiej. Po bezskutecznych próbach wciągnięcia części personelu do współpracy, władze okupacyjne podjęły decyzję o likwidacji Stowarzyszenia, zastępując je na obszarze Generalnego Gubernatorstwa niemiecką agencją wykorzystującą pozostałe polskie fundusze przechowywane na kontach bankowych i przypisującą sobie prawo do ściągania należności autorów polskich i zagranicznych. W wyniku opanowania funkcjonujących w okupowanych krajach europejskich agend Międzynarodowej Konfederacji Związków Autorów i Kompozytorów nastąpiło wykreślenie ZAiKS-u z rejestru organizacji członkowskich. Żaden ze zrzeszonych w tej organizacji związków (w tym także włoski) nie wykonał żądania władz niemieckich przekazania do Berlina należności przysługujących polskim autorom. Dzięki temu zostały one przechowane do zakończenia wojny. Żaden z nich nie zgodził się też z wykreśleniem ZAiKS-u. Tak więc reaktywowanie jego działalności po wojnie miało charakter jedynie formalny. Liczba członków zamordowanych lub poległych podczas okupacji wyniosła około 20% stanu sprzed wybuchu wojny.

Polska Rzeczpospolita Ludowa

Kontynuacja działalności Stowarzyszenia i odtworzenie jego struktur po wojnie była utrudniona przez ówczesną administrację państwową. Projektowano (w 1952) utworzenie w miejsce ZAiKS-u urzędu pod nazwą Państwowe Biuro Ochrony Praw Autorskich. Projekt ten wkrótce porzucono wobec „konieczności utrzymania poprawnych stosunków z organizacjami autorskimi za granicą”, jak również ze względów finansowych. W tym okresie przedwojenny dyrektor generalny Walery Jastrzębiec-Rudnicki tymczasowo udostępnił swoje prywatne mieszkanie (ul. Chmielna 25) na potrzeby ZAiKS-u. Później jego siedziba mieściła się we własnym lokalu pod adresem Śniadeckich 10. Był to już okres poprawy sytuacji finansowej i zwiększenia personelu, dzięki znacznemu wzrostowi inkasa. Lata reżimu komunistycznego to okres ograniczeń, zwłaszcza kontaktów zagranicznych, w tym finansowych (dewizowych), które były przeszkodą na przykład w zawieraniu umów z autorami zagranicznymi.

W 1962 roku ZAiKS zdecydował o odbudowie zabytkowego obiektu przy ul. Hipotecznej 2 (róg Daniłowiczowskiej, znanego pod nazwą Biblioteka Załuskich lub Pałac Daniłowiczowski, albo „Dom pod Królami”, gdzie mieści się w Warszawie siedziba ZAiKS-u. Został on zniszczony w okresie wojny i okupacji niemieckiej. Jego odbudowa jest w całości dziełem ZAiKS-u i organizacji autorskich z krajów europejskich. W 1958 roku zarząd Warszawy przekazał ZAiKS-owi jego ruiny. Kosztowne i skomplikowane przedsięwzięcie odbudowy zabytkowego „Domu pod Królami” stało się możliwe dzięki wykorzystaniu przechowywanych na kontach ZAiKS-u środków należnych autorom i kompozytorom zagranicznym, których władze komunistyczne nie zezwalały przekazać za granicę (ograniczenia dewizowe). Zadecydowała solidarna postawa międzynarodowego środowiska twórców. W tej sytuacji CISAC zdecydował się – w imieniu autorów zagranicznych – przekazać je ZAiKS-owi na cele odbudowy. Wykup praw własności do tego obiektu nastąpił znacznie później – w 2008 roku.

W dziesięcioleciach powojennych utrzymywano względną autonomię i demokratyczną samorządność ZAiKS-u, pozwalającą skutecznie zażegnywać potencjalnie niebezpieczne epizody (jak na przykład konflikt: Jerzy Putrament – Stefan Kisielewski w marcu 1976). Mimo trudności materialnych, ograniczeń związanych z cenzurą, ograniczeń dewizowych, nacisków i represji władz komunistycznych , dziesięciolecia powojenne były dla ZAiKS-u okresem aktywnego udziału w życiu środowiska artystycznego. Było to możliwe dzięki staraniom wielce zasłużonego, wieloletniego dyrektora generalnego ZAiKS-u (1968–2011) Witolda Kołodziejskiego (1929–2024). W tym okresie członkami ZAiKS byli powszechnie znani autorzy ze wszystkich dziedzin twórczości, niekiedy nawet przebywający na emigracji, jak w przypadku Mariana Hemara, któremu okresowo przywrócono członkostwo (1956−1962). Prowadzono akcję pomocy materialnej członkom i ich rodzinom. Nabrała ona szczególnego znaczenia w pierwszej połowie lat 80., po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego. Wyrażała się ona we wspieraniu członków i innych osób represjonowanych, internowanych i ich rodzin. ZAiKS był jedynym stowarzyszeniem twórczym, które uniknęło zawieszenia działalności w stanie wojennym, dzięki temu, że był postrzegany przez ówczesne władze jako neutralny politycznie swojego rodzaju „bank autorski” zajmujący się jedynie inkasem i dystrybucją należnych twórcom środków finansowych.

III Rzeczpospolita

Transformacja ustrojowa po 1989 roku przyniosła ZAiKS-owi zniesienie wcześniejszych ograniczeń administracyjnych oraz nowe wyzwania wynikające z komercjalizacji i prywatyzacji rynku mediów. Stowarzyszenie brało udział w pracach nad krajowymi i unijnymi regulacjami prawa autorskiego, a na arenie międzynarodowej utrzymało silną pozycję, współpracując m.in. z GESAC, CISAC i BIEM.

W latach 2011–2019 ZAiKS prowadził w swojej siedzibie cykliczne, otwarte wykłady z prawa autorskiego pod nazwą „Poniedziałki pod Królami”. W 2019 r. wydarzenia te należały do stałych elementów programu edukacyjnego ZAiKS-u. Od 2020 r. spotkania zostały wstrzymane z powodu pandemii COVID-19, co odnotowano w sprawozdawczości Stowarzyszenia.

W kolejnych latach ZAiKS akcentował modernizację i cyfryzację usług (m.in. rozwój serwisu członkowskiego zaiks.online oraz udostępnianie wniosków licencyjnych online dla teatrów). W 2021 r. Stowarzyszenie ogłosiło odświeżoną identyfikację wizualną wraz z hasłem „Sprzyjamy wyobraźni”.

W 2024 r. ZAiKS przekazał autorom rekordową kwotę ponad 610 mln zł wynagrodzeń (m.in. radio i telewizja, streaming, wykonania na żywo, odtwarzanie muzyki, reemisja, teatr/wielkie prawa, wpływy z zagranicy, wyświetlanie w kinach).

W efekcie tych procesów wizerunek ZAiKS-u w III RP zaczął łączyć ponadstuletnią tradycję z działaniami rozwojowymi: edukacją prawną (m.in. „Poniedziałki pod Królami” w latach 2011–2019), cyfryzacją obsługi oraz interwencjami w sprawach nowych pól eksploatacji, takich jak platformy online, streaming i narzędzia AI.

Nowe umowy licencyjne i cyfryzacja usług

W 2024 r. zawarto lub rozszerzono umowy licencyjne m.in. z: TVP (VOD), Meta Platforms (Facebook, Instagram), Apple TV+, CANAL+ online, SkyShowtime, WFDiF (serwis 35mm.online) oraz z Fonoteką. Rozwijano też kanały online: uruchomiono narzędzia dla wydawców w zaiks.online (zgłaszanie utworów, potwierdzanie udziałów, śledzenie statusów), wdrożono nowy system pozwalający zawierać część umów licencyjnych przez internet oraz rozbudowano funkcję „Poszukiwani twórcy”.

Restrukturyzacja struktur terenowych

W 2024 r. dla zwiększenia efektywności inkasa i planowania działań ZAiKS uprościł i skonsolidował struktury terenowe, wyodrębniając pięć zespołów obejmujących spójne regiony kraju (Północ; Południowy Zachód; Centrum-Zachód; Południe; Centrum-Wschód).

Międzynarodowa współpraca i forum CISAC

Rozszerzono reprezentację repertuaru dzięki umowom z ekwadorską SAYCE (prawa publiczne i mechaniczne) oraz amerykańskim AllTrack – liczba umów wzajemnej reprezentacji wzrosła do 165 (102 organizacje). W Warszawie 16–17 października 2024 r. obradował Komitet Prawny i Polityczny CISAC, którego gospodarzem był ZAiKS. W dyskusjach podkreślano m.in. konieczność adekwatnych regulacji dot. AI.

Sztuczna inteligencja (AI) i opt-out eksploracji tekstów i danych

W 2024 r. polskie prawo autorskie zostało znowelizowane w kierunku implementacji unijnych regulacji dotyczących eksploracji tekstów i danych (text and data mining, TDM). Przewidziano m.in. wyjątki na potrzeby TDM oraz możliwość zgłoszenia przez uprawnionych zastrzeżenia (tzw. „opt-out”) wobec niektórych zastosowań TDM, co uniemożliwia legalne pozyskiwanie materiału do trenowania modeli przez podmioty komercyjne, o ile nie uzyskają licencji.

ZAiKS publicznie opowiada się za licencjonowaniem wykorzystania utworów do trenowania generatywnej AI i rekomenduje twórcom składanie oświadczeń opt-out. Organizacja podkreśla, że „bez licencji sztuczna inteligencja nie ma prawa się uczyć na utworach” i prowadzi działania informacyjne dla autorów dotyczące praktyk zastrzegania (m.in. w metadanych i publikacjach online). W materiałach ZAiKS zwraca się także o stosowanie przez instytucje kultury i wydawców rozwiązań technicznych ułatwiających respektowanie opt-out (np. zastrzeżeń maszynowo odczytywalnych) oraz o dialog rynkowy w sprawie licencji dla dostawców modeli.

Działania społeczne

W 2024 r. ZAiKS uruchomił program pomocowy ZAiKS dla powodzian (1 mln zł) dla twórców i instytucji kultury dotkniętych klęską żywiołową (powodzie).

Krytyka

Działalność ZAiKS jest przedmiotem krytyki. Przykładem tego rodzaju inicjatyw jest utworzenie strony „ZAiKS stop” prowadzonej pod hasłem:

Nie chcemy okradać artystów, ale nie chcemy, by, powołując się na nich, próbował okradać nas ZAiKS.

Innym przykładem takich działań jest tekst opublikowany w serwisie prawo.vagla.pl. Podaje on, że ZAiKS zaczął domagać się opłacania tantiem za publiczne wykonywanie utworów udostępnianych przez serwis Jamendo udostępnionych przez ich twórców na licencjach Creative Commons, zezwalających na bezpłatne ich wykorzystywanie (w wielu przypadkach także w celach komercyjnych). Z wyjaśnień przedstawicieli ZAiKS-u wynika, że był to wynik nieporozumienia i nadgorliwości pracownika jednego z jego lokalnych oddziałów i że Stowarzyszenie nie zamierza pobierać w imieniu twórców tantiem za dzieła udostępnione przez nich na wolnych licencjach. Ponieważ art. 108 pkt. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych utracił moc z dniem 1 września 2006 roku (dotyczył konieczności zatwierdzania tabeli stawek przez Komisję Prawa Autorskiego), ZAiKS pobiera wynagrodzenia za rozpowszechnianie utworów na podstawie tabel zatwierdzanych przez Komisję Prawa Autorskiego oraz tabel zatwierdzonych przez władze Stowarzyszenia, jednocześnie prowadząc postępowanie o zatwierdzenie tabel wynagrodzeń w trybie przepisów obowiązujących w 2015 (rozdział 12 art. 110 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych).

Następnym przykładem krytyki skierowanej przeciwko ZAiKS-owi jest zamieszczony w Dzienniku Internautów opis sytuacji Marcina Węgrzynowskiego, fryzjera z Wałbrzycha, któremu ZAiKS wytoczył proces sądowy z tytułu naruszenia praw autorskich, które miało nastąpić w wyniku nieopłacania przez niego należnych tantiem za publiczne odtwarzanie radia w jego salonie. Węgrzynowski proces wygrał poprzez oświadczenia swoich klientów, że muzyka puszczana w jego salonie nie miała dla nich znaczenia, co było istotne dla sytuacji, gdyż wedle ZAiKS-u sytuacja, w której klienci kierowaliby się faktem publicznego odtwarzania muzyki, miałaby być pozbawianiem twórców muzyki szansy na zarobek.

Kolejnym przykładem działań użytkowników twórczości artystycznej są opublikowane w mediach w 2014 roku informacje o dysproporcjach pomiędzy środkami pobieranymi przez ZAiKS – według których w 2013 roku Stowarzyszenie to miało ponad 1 mld PLN aktywów, a wypłaciło artystom jedynie 200 mln PLN. Kolejne 300 mln PLN może być wypłacone z opóźnieniem sięgającym 3 lat. Wątpliwości te znajdują wyjaśnienie w szczegółowej sprawozdawczości finansowej ZAiKS-u.

Zobacz też

polskie stowarzyszenia:

• Stowarzyszenie Polskich Artystów Muzyków
• Stowarzyszenie Artystów Wykonawców Utworów Muzycznych i Słowno-Muzycznych SAWP
• Związek Producentów Audio-Video

inne:

• CISAC
• Recording Industry Association of America
• Amerykańskie Stowarzyszenie Kompozytorów, Autorów i Wydawców

Bibliografia

• DOM POD KRÓLAMI, W 75 lecie ZAiKS-u, opr. Antoni Marianowicz, Warszawa 1993, Wydawnictwo „Gebethner i S-ka”.
• 95 lat ZAiKS-u – Tworzymy i chronimy – księga jubileuszowa, aut. tekstu: R. Marszałek, opr. graficzne: M. Buszewicz, dokumentacja: J. Kumaniecka i M. Marszałek, Warszawa 2013, Wydawnictwo „Arkady” i Stow. Autorów ZAiKS.
• Tadeusz Żeromski: ZAiKS lat międzywojennych (1918–1939), Warszawa 2009, wyd.ZAiKS.
• Stanisław Ossorya-Brochocki: Źródła dochodu i system obliczania tantiem i honorariow dla autorów i kompozytorów, Warszawa, 1928, wyd. ZAiKS.
• Jan Stanisław Mar: Książka pamiątkowa wydana z okazji dziesięciolecia Związku Autorów i Kompozytorów Scenicznych ZAiKS, 1918–1928, Warszawa, marzec 1929.
• Marian Woydyłło (red.): 50 lat działalności stowarzyszenia autorów – Biuletyn infromacyjny nr 15, Warszawa 1969.
• Joanna Siedlecka: Obława – Losy pisarzy represjonowanych, Warszawa 2005, wyd. Prószyński i S-ka.

Linki zewnętrzne

• Witryna ZAiKS-u
• Oficjalna strona CISAC (ang.)