Forma czynności prawnej (prawo polskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Forma czynności prawnej – sposób, w jaki czynność prawna zostaje wyrażona na zewnątrz. Przykładowo umowę można zawrzeć w formie ustnej lub w formie pisemnej. Umowę w formie pisemnej można z kolei sporządzić np. w postaci własnoręcznie podpisanego dokumentu czy aktu notarialnego.

Poniżej opisano wszystkie formy czynności prawnej obowiązujące w prawie polskim.

Forma ustna i per facta concludentia[edytuj]

Większość czynności prawnych, w szczególności drobnych umów zawieranych w sklepie, kiosku, itp. dochodzi do skutku bez konieczności przestrzegania jakichkolwiek wymogów dotyczących ich formy. Czynność prawna może być dokonana w formie ustnej albo per facta concludentia (w sposób dorozumiany, bez użycia słów).

Formy szczególne (kwalifikowane)[edytuj]

Istnieje szereg czynności prawnych, które ze względu np. na ich dużą wartość ekonomiczną (m.in. sprzedaż nieruchomości, przedsiębiorstwa, rzeczy ruchomej większej wartości, ustanowienie zastawu) wymagają od ich stron szczególnej rozwagi, a w związku z tym odpowiedniego zabezpieczenia dowodowego stron na wypadek sporu, szczególnie gdy w jego ramach kwestionuje się sam fakt dokonania czynności. Temu celowi służą uregulowane w prawie formy kwalifikowane. Strony same – w ramach swobody kształtowania treści umów mogą ustalić, czy i jakie wymogi dotyczące formy mają między nimi obowiązywać. W wielu wypadkach ustanawiają je również ustawy. Rygor formy co do zasady dotyczy całej czynności prawnej, jednak niekiedy, w przypadku umów, może obejmować oświadczenie woli tylko jednej ze stron. Przykładem tego jest umowa darowizny, w której wymóg formy aktu notarialnego przewidziany jest tylko dla oświadczenia darczyńcy.

Forma pisemna[edytuj]

Spełnienie wymogu formy pisemnej w zakresie jednostronnej czynności prawnej polega na zamieszczeniu własnoręcznego podpisu przez osobę dokonującą czynności na dokumencie zawierającym jej oświadczenie woli. Nie jest konieczne sporządzanie własnoręcznym pismem całego dokumentu, wyjątek stanowi wymóg własnoręcznego sporządzenia testamentu.

Forma pisemna z urzędowo poświadczoną datą[edytuj]

Czynność prawna w formie dokumentu pisemnego z urzędowo poświadczoną datą polega na stwierdzeniu wiążącym, także osoby nieuczestniczące w czynności prawnej, że dana czynność została dokonana w określonym czasie.

Stwierdzenie to następuje poprzez:

  • urzędowe poświadczenie daty na okazanym dokumencie przez notariusza (notariusz stwierdza datę okazania mu dokumentu);
  • stwierdzenie dokonania czynności w jakimkolwiek dokumencie urzędowym – od daty dokumentu urzędowego;
  • wzmianka na dokumencie dokonana przez organ państwowy, organ samorządu terytorialnego albo notariusza – od daty wzmianki
  • śmierć jednej z osób podpisanych na dokumencie – od daty śmierci
  • znakowanie czasem dokumentu w postaci elektronicznej – od daty znakowania czasem.

Forma pisemna z podpisami notarialnie lub urzędowo poświadczonymi[edytuj]

Czynność prawna dokonana w formie dokumentu pisemnego z podpisem poświadczonym polega na umieszczeniu przez notariusza lub powołany organ klauzuli stwierdzającej własnoręczność wskazanej w tej klauzuli osoby.

Wymóg takiej formy jest stosowany np. przy zbywaniu przedsiębiorstwa, albo przy ustanawianiu na nim użytkowania. Zmniejsza ryzyko, że osoba, na którą wskazuje podpis zaprzeczy, ze go złożyła.

W przypadku, gdy w miejscowości nie ma siedziby kancelaria notarialna – Minister Sprawiedliwości może na podstawie Prawa o notariacie upoważnić do sporządzania poświadczeń organy jednostek samorządu terytorialnego oraz banki mające siedzibę w tej miejscowości.

Akt notarialny[edytuj]

 Osobny artykuł: akt notarialny.

Zgodnie z polskim prawem akt notarialny powinien być sporządzony w języku polskim przez notariusza i zawierać:

  • dzień, miesiąc i rok sporządzenia aktu, a w razie potrzeby lub na żądanie strony - godzinę i minutę rozpoczęcia i podpisania aktu;
  • miejsce sporządzenia aktu;
  • imię, nazwisko i siedzibę kancelarii notariusza, a jeżeli akt sporządził zastępca notariusza - nadto imię i nazwisko zastępcy;
  • imiona, nazwiska, imiona rodziców i miejsce zamieszkania osób fizycznych, nazwę i siedzibę osób prawnych lub innych podmiotów biorących udział w akcie, imiona, nazwiska i miejsce zamieszkania osób działających w imieniu osób prawnych, ich przedstawicieli lub pełnomocników, a także innych osób obecnych przy sporządzaniu aktu;
  • oświadczenia woli stron, z powołaniem się w razie potrzeby na okazane przy akcie dokumenty;
  • stwierdzenie, na żądanie stron, faktów i istotnych okoliczności, które zaszły przy spisywaniu aktu;
  • stwierdzenie, że akt został odczytany, przyjęty i podpisany;
  • podpisy biorących udział w akcie oraz osób obecnych przy sporządzaniu aktu;
  • podpis notariusza.

Forma zastępcza dla pisma[edytuj]

Przewidziana jest w celu ochrony osób niepiśmiennych i umożliwienia im składania oświadczeń woli na piśmie.

Osoba niepiśmienna może potwierdzić złożenie oświadczenia woli poprzez uczynienie na dokumencie tuszowego odcisku palca, a obok tego odcisku inna osoba wpisze jej imię i nazwisko oraz umieści swój podpis. Innym sposobem jest złożenie podpisu przez inną osobę i poświadczenie przez notariusza lub wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starostę lub marszałka województwa z zaznaczeniem, że został złożony na życzenie osoby niemogącej pisać.

Forma dokumentowa[edytuj]

Z dniem 8 września 2016 r. wprowadzona została forma dokumentowa czynności prawnej. Do jej zachowania wystarczy złożenie oświadczenia woli w postaci dokumentu, w sposób umożliwiający ustalenie osoby składającej oświadczenie. Dokumentem jest nośnik informacji umożliwiający zapoznanie się z jej treścią[1].

Forma (postać) elektroniczna[edytuj]

Upowszechnienie innych niż papier środków komunikacji skutkuje koniecznością rozróżnienia między formą dokumentu (pisemna, ustna) a jego postacią (papierowa, elektroniczna). Dokument może mieć więc formę pisemną w postaci elektronicznej (elektroniczny dokument tekstowy) lub pisemną w postaci papierowej. Część środowiska prawniczego w Polsce nadal interpretuje formę "pisemną" jako "pisemną na papierze"[2], co jednak jest sprzeczne z aktualnym orzecznictwem[3].

Różne postacie dokumentów elektronicznych różnią się pod względem skutków prawnych. Do 7 września 2016 r. dokument elektroniczny podpisany z użyciem podpisu kwalifikowanego był równoważny dokumentowi opatrzonemu podpisem odręcznym[4].

Od 8 września 2016 r. występuje elektroniczna forma czynności prawnej. Do jej zachowania wystarczy złożenie oświadczenia woli w postaci elektronicznej i opatrzenie go bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu. Oświadczenie woli złożone w formie elektronicznej jest równoważne z oświadczeniem woli złożonym w formie pisemnej, chyba że ustawa lub czynność prawna stanowi inaczej[5].

Skutki niedochowania formy[edytuj]

Niezachowanie formy czynności prawnej zastrzeżonej ad solemnitatem powoduje jej bezwzględną nieważność (art. 73 i 76 k.c.).

Jeżeli forma czynności prawnej była zastrzeżona ad probationem, konsekwencją jej niedochowania są ograniczenia dowodowe (art. 74 § 1 k.c.) podczas procesu: niedopuszczalność przeprowadzenia dowodu ze świadków lub z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności.

Jednakże mimo niezachowania formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej przewidzianej dla celów dowodowych dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron jest dopuszczalny, jeżeli obie strony wyrażą na to zgodę, żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą albo fakt dokonania czynności prawnej jest uprawdopodobniony za pomocą dokumentu. Jeżeli forma pisemna, dokumentowa albo elektroniczna jest zastrzeżona dla oświadczenia jednej ze stron, w razie jej niezachowania dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron na fakt dokonania tej czynności jest dopuszczalny także na żądanie drugiej strony. Przepisów o skutkach niezachowania formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej przewidzianej dla celów dowodowych nie stosuje się do czynności prawnych w stosunkach między przedsiębiorcami (art. 74 § 2-4 k.c.).

Jeżeli forma była zastrzeżona ad eventum, czynność prawna nie wywołuje określonych, zamierzonych przez strony i przewidzianych przez ustawę skutków prawnych. Ustawa wymaga formy ad eventum najczęściej przez wzgląd na ochronę osób trzecich nieuczestniczących w dokonywaniu danej czynności prawnej.

W prawie prywatnym międzynarodowym[edytuj]

Ustawa Prawo prywatne międzynarodowe[6] przewiduje, że forma czynności prawnej podlega prawu właściwemu dla tej czynności. Wystarczy jednak zachowanie formy przewidzianej przez prawo państwa, w którym czynność zostaje dokonana.

Od tego uregulowania istnieją pewne wyjątki. Osobno uregulowano formę zawarcia małżeństwa, formę czynności prawnych mortis causa, formę oświadczenia wekslowego i czekowego[7].

Odnośnie form umów obligacyjnych wypowiada się konwencja rzymska z 1980 roku o prawie właściwym dla zobowiązań umownych. Dla umów dochodzących do skutku pomiędzy osobami znajdującymi się w tym samym państwie przewiduje właściwość albo legis causae, albo legis loci actus. Jeżeli dochodzi do umowy między osobami znajdującymi się w różnych państwach, wystarczy spełnić formy przewidziane w prawie jednego z tych państw lub w prawie właściwym dla umowy według postanowień konwencji[8].

Prawu właściwemu dla formy podlegają też wymagania tego rodzaju ustanowione przez same strony.

Przypisy

  1. Art. 772 i 773 KC został dodany przez art. 1 pkt 7 ustawy z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r. poz. 1311, z późn. zm.).
  2. Kazimierz Schmidt: Profil zaufany ePUAP geneza, cel, przepisy, praktyka (planowana). Konferencja „Nowoczesna administracja – ePUAP nowych możliwości”, 19 maja 2011. [zarchiwizowane z tego adresu (2012–04–13)].
  3. Dokument elektroniczny nie powinien być traktowany gorzej od pisemnego. Gazeta Prawna, 2012.
  4. Art. 5 ust. 2 ustawy o podpisie elektronicznym (2001): Dane w postaci elektronicznej opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu są równoważne pod względem skutków prawnych dokumentom opatrzonym podpisami własnoręcznymi, chyba że przepisy odrębne stanowią inaczej
  5. Art. 781 KC został dodany przez art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r. poz. 1311, z późn. zm.), jednocześnie art 1 pkt 8 tej ustawy uchylił § 2 w art. 78 KC.
  6. Dz. U. z 2015 r. poz. 1792
  7. Według polskiego prawa formę oświadczenia wekslowego i czekowego ocenia się według prawa państwa, w którym oświadczenie zostało podpisane. "Zobowiązania wekslowe i czekowe zaciągnięte za granicą przez polskiego obywatela są ważne w Polsce w stosunku do innego obywatela polskiego także wówczas, jeżeli zostały zaciągnięte z zachowaniem formy przewidzianej przez prawo polskie" (M. Pazdan, Prawo prywatne międzynarodowe, wyd. 10, Warszawa 2007, s. 114).
  8. Prawo właściwe dla konwencji to prawo wybrane przez strony lub prawo wskazane przez normy konwencyjne posługujące się łącznikami obiektywnymi.

Bibliografia[edytuj]

  • Radwański Z., Prawo cywilne - część ogólna, Warszawa 2007.
Scale of justice gold.png Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.