Frakcja Czerwonej Armii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy RAF. Zobacz też: RAAF.
Logo RAF, składające się z czerwonej gwiazdy oraz pistoletu maszynowego MP5

Frakcja Czerwonej Armii (niem. Rote Armee Fraktion, w skrócie RAF), zwana też Grupą Baader-Meinhof – zachodnioniemiecka skrajnie lewicowa organizacja terrorystyczna, ideologicznie odwołująca się do maoizmu, marksizmu i nowej lewicy. Sama grupa określała się jako antyimperialistyczna grupa miejskiej partyzantki zaangażowanej w zbrojny opór wobec rządu, który oskarżała o wdrażanie modelu państwa faszystowskiego[1]. Działała od początku lat 70. do 1998 roku, kiedy to ogłosiła samorozwiązanie[2].

Geneza[edytuj]

Tablica upamiętniająca śmierć Benno Ohnesorga przed Operą Niemiecką w Berlinie, autor Alfred Hdrlicka

Grupa wyrosła z fali niepokojów młodzieżowo-studenckich, które miały miejsce w całej Europie w drugiej połowie lat 60.[3][4] Sama Frakcja Czerwonej Armii powstała na gruncie „Opozycji Pozaparlamentarnej” biorącej udział w protestach młodzieżowych. Aktywne w tym czasie ruchy młodzieżowe i studenckie przyjęły ideologię skrajnie lewicową, a celem ich protestów był głównie sprzeciw wobec ulokowaniu w Niemczech Zachodnich broni atomowej i sprzeciw wobec wojnie wietnamskiej. Wydarzeniem które szczególnie zradykalizowało młodzież była demonstracja z 2 czerwca 1967 roku, gdy w trakcie demonstracji przeciwników szacha Iranu Mohammada Rezy Pahlawiego policja otworzyła ogień do demonstrujących zabijając jednego z nich, Benno Ohnesorga – śmierć studenta zradykalizowała jeszcze bardziej młodzież, która uznała państwo za faszystowskie, a rządzące elity za pokolenie Oświęcimia, z którym nie można dyskutować[3][4][5][6][7][8].

W kwietniu 1968 roku w zamachu ranny został lider lewicowych studentów Rudi Dutschke. Zamach po raz kolejny wyprowadził zachodnioniemiecką młodzież na ulice – w protestach które objęły trzydzieści miast kraju udział wzięło 300 tysięcy manifestantów. Na fali protestów powstały dziesiątki grup o profilu skrajnie lewicowym, które to w 1968 roku skupiały już 450 tysięcy członków. Pod ich wpływem także dotychczas umiarkowane organizacje, takie jak Socjalistyczny Związek Niemieckich Studentów (Sozialistischer Deutscher Studentenbund, SDS) zrywały z ruchem socjaldemokratycznym i kierowały się w stronę radykalizmu. Podobne zjawisko objęło także środowisko liberalne (Młodzi Demokraci związani z Wolną Partią Demokratyczną)[3][4][8].

Wraz z powolnym wygasaniem protestów Socjalistyczny Związek Niemieckich Studentów stojący na czele „Opozycji Pozaparlamentarnej” rozłożył się na frakcje „anarchistów” dążących do walki rewolucyjnej i „tradycjonistów” odrzucających ją. Do grona „anarchistów” zaliczali się między innymi Andreas Baader, Gudrun Ensslin, Horst Söhnlein i Thorwald Proll. Cała czwórka 2 kwietnia 1968 roku przeprowadziła pierwszą akcję terrorystyczną polegającą na podpaleniu we Frankfurcie nad Menem dwóch domów towarowych. Cała czwórka radykałów została ujęta przez służby i postawiona prze sądem. W procesie bronił ich adwokat Horst Mahler oraz dziennikarka pisma „Konkret” Ulrike Meinhof. Ta dwójka stała się późniejszymi przywódcami Frakcji Czerwonej Armii[3][4].

Jeszcze gdy czwórka podpalaczy odsiadywała wyroki więzienia w RFN pojawiły się pierwsze grupy terrorystyczne (w tym Akcja Front Południowy, Front Palestyński i Komando Theo Bergera). Działalność tych grup przyczyniła się do ostatecznego wygaśnięcia fali protestów a przewodzący im Socjalistyczny Związek Niemieckich Studentów dokonał w roku 1970 samorozwiązania. Grupy te nie miały jednak na koncie większych sukcesów, a jedyną dłużej funkcjonującą organizacją był anarchistyczny Ruch 2 Czerwca powstały na bazie Akcji Frontu Południowego, po wcześniejszym przeszkoleniu jego członków w obozach al-Fatahu w Jordanii[4].

Pierwsza generacja[edytuj]

Pierwszą zbrojną akcją organizacji (a zarazem wydarzeniem uznanym za utworzenie RAF) było uwolnienie 14 maja 1970 z więzienia Andreasa Baadera przez grupę kierowaną przez Ulrike Meinhof. Po tym organizację nazywano początkowo Grupą Baader-Meinhof. Po szkoleniu z rąk Organizacji Wyzwolenia Palestyny w Jordanii przywódcy grupy powrócili do RFN i podjęli dalszą działalność zbrojną, wtedy też pojawiła się nazwa RAF i manifest programowy organizacji. Grupa ta określała się jako komunistyczna, antyimperialistyczna guerilla miejska na wzór latynoamerykańskiego i niemieckiego ruchu rewolucyjnego. Grupa zakładała że jej celem jest sprzeciwienie się ponownej faszyzacji Niemiec, walka ze światowym imperializmem i syjonizmem. Zdaniem ówczesnych członków grupa terrorystyczna jest jedynie pierwszym elementem przekształcenia jej w regularną armię[4][3].

RAF zasiliło około 30 osób podzielonych na sześć grup bojowych. Pierwszymi akcjami RAF były trzy napady na banki w Berlinie Zachodnim dokonane równocześnie w dniu 29 września 1970 roku. 11 maja 1972 roku komando im. Petry Schlem w odwecie za zaminowanie przez Stany Zjednoczone portów Korei Północnej dokonało zamachu bombowego na sztab amerykańskiego V Korpusu we Frankfurcie nad Menem. Bomba raniła 13 osób i zabiła pułkownika Paula Bloomquista. Kolejnego dnia członkowie RAF wysadzili w powietrze komisariaty policji w Monachium i Augsburgu. Jeszcze pod koniec miesiąca podłożyli też bombę pod kwaterę główną wojsk USA w Heidelbergu. W akcji zabitych zostało trzech żołnierzy. Na skutek intensywnych działań policji, przywódcy grupy: Baader, Meinhof, Gudrun Ensslin, Holger Meins i Jan-Carl Raspe zostali schwytani w czerwcu 1972, co zakończyło pierwszy etap działalności RAF[4]. Ich proces rozpoczął się w Stammheim 21 maja 1975 i zakończył 28 kwietnia 1977 skazaniem trzech pozostających przy życiu liderów za morderstwa i inne zarzuty na kary dożywotniego więzienia. Ulrike Meinhof popełniła samobójstwo w celi w 1976 (motywy samobójstwa nie są do końca jasne). W więzieniu zmarł też Holger Meins, który zginął z głodu po rozpoczęciu akcji strajku głodowego (w odwecie członkowie Ruchu 2 Czerwca dokonali nieudanej próby porwania sędziego Guntera von Deckermana zakończonej śmiercią sędziego)[9][3]. W czasie gdy przywódcy RAF siedzieli w więzieniu, w roku 1973 fala aresztowań dotknęła pozostałych działaczy tej terrorystycznej grupy, co w praktyce sparaliżowało zupełnie działania Frakcji[4][3].

Rozbicie pierwszej generacji spowodowało rozsypkę terrorystów w RAF. W miejsce dotychczasowej grupy powstały nieliczne grupki, wśród których znalazły się: Czerwona Armia Ruhry, Komórka Rewolucyjnych Kobiet, Oddział Czerwony Czerwiec, Rewolucyjna Armia Ludowa, Organizacja Odbudowy Frakcji Czerwonej Armii, Komórki Rewolucyjne (grupa ta była najbardziej niebezpieczna, a na jej koncie znajdował się szereg zamachów, w tym na obiekty wojsk amerykańskich) czy Walka Antyfaszystowska[4][3].

Ulrike Meinhof jako młoda dziennikarka (około 1964)

Próbą odbudowy struktur RAF była akcja sprzymierzonego z RAF Ruch 2 Czerwca z 27 lutego 1975 roku. Terroryści porwali wtedy Petera Lorenza będącego kandydatem CDU na burmistrza Berlina Zachodniego. W żądaniach Ruchu 2 Czerwca pojawiło się uwolnienie z więzienia członków Frakcji, wypłacenie im po 120 tysięcy marek oraz zorganizowanie przelotu samolotem do wybranego przez nich państwa. Rząd częściowo ugiął się pod żądaniami porywaczy i uwolnił pięciu działaczy RAF[4][3]. RAF dał o sobie przypomnieć 24 kwietnia tego samego roku zaraz przed rozpoczęciem procesu sądowego przywódcy grupy. Wtedy to oddział RAF-u noszący nazwę Komando Holgera Meinsa zaatakował zachodnioniemiecką ambasadę w szwedzkim Sztokholmie. Napastnicy zażądali wypuszczenia na wolność więzionych liderów RAF. Akcja nie udała się, w jej wyniku zginął zamachowiec Ulrich Wessel, a ciężko ranny drugi z napastników, Siegfried Hausner zmarł 5 maja po przewiezieniu do więzienia w Stammheim[9][4][3].

Wraz z nieudanymi akcjami przeciwko rządowi RFN, Frakcja czasowo wycofała się z akcji przeciwko niemu i skupiła się na udziale w akcjach za granicą. Jej członkowie wzięli udział w zamachu na izraelski samolot na lotnisku lotnisku Paryż-Orly i w porwaniu ministrów państw OPEC w Wiedniu w grudniu 1975 roku[4][3]. Akcje te organizowane były przez związanego wówczas z Ludowym Frontem Wyzwolenia Palestyny Ilicha Ramíreza Sáncheza[10].

Druga generacja[edytuj]

RAF wyszła z zastoju wraz z połową roku 1976 i przejęciem władzy w niej przez Siegfrieda Haaga. Haag choć został aresztowany jeszcze w tym samym roku nawiązał kontakt z uwięzionymi przywódcami Frakcji oraz rozbudował kontakty poza granicami RFN. Duże znaczenie na sytuację miała również samobójcza śmierć Meinhof, która zmobilizowała skrajną lewicę. Rok 1976 uznawany jest za początek drugiej generacji RAF – generacji o wiele lepiej przygotowanej, wyszkolonej i wyposażonej aniżeli jej poprzednicy[4][3]. Druga generacja pierwszy rok rozpoczęła przeprowadzając aż 130 zamachów bombowych oraz trzy napady na banki[4][3]. Rozbudowie uległy struktury grupy, grupę zasiliło 16 nowych członków, a w lipcu 1976 roku z więzienia w Berlinie Zachodnim uciekły cztery więzione członkini Frakcji[4][3]. Zmianie uległ też metodyzm RAF-u oraz styl życia działaczy. Przedstawiciele pierwszej generacji (byli to głównie hipisi mieszkający w komunach i ukrywający się w squatach) mieli raczej skłonności do chaotycznych akcji i improwizowania. Druga generacja była z kolei lepiej przygotowana, a ich tryb życia był o wiele bardziej wygodny – mieszkali oni w dobrych dzielnicach i w odróżnieniu od hipisów z pierwszej generacji wykazywali skłonność do modnego i schludnego ubioru[4][3].

Działania RAF w 1977 r. doprowadziły do poważnego kryzysu państwowego, nazywanego Niemiecką Jesienią (Deutscher Herbst). W ramach tzw. Offensive 77 terroryści porywali i zabijali funkcjonariuszy państwowych oraz przedstawicieli niemieckiego biznesu. 7 kwietnia komando RAF o nazwie „Ulrike Meinhof” zastrzeliło przy próbie porwania prokuratora generalnego RFN Siegfrida Bubacka, a 30 lipca zabiło (także przy próbie jego uprowadzenia) prezesa Dresdner Bank Jürgena Ponto. Pod koniec sierpnia służby udaremniły próbę ostrzelania budynku prokuratury generalnej z wyrzutni rakiet. 5 września komando „Siegfrid Hausner” zatrzymało samochód wiozący biznesmena Hannsa Martina Schleyera (Schleyer był szefem koncernu Mercedes oraz prezydentem Niemieckiego Związku Pracodawców). W strzelaninie, która rozpętała Frakcja zginęła trójka ochroniarzy i kierowca. Sam Schleyer został uprowadzony, a ceną za jego wypuszczenie miało być wypuszczenie na wolność 11 więzionych działaczy Frakcji. Kiedy rząd RFN odmówił przyjęcia żądań lewicowych terrorystów, 13 października grupa pod nazwą „Organizacja Walki ze Światowym Imperializmem” (w jej skład wchodzili bojownicy Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny) uprowadziła samolot Lufthansy lecący z Majorki do Frankfurtu. Porywacze zażądali od RFN przyjęcia warunków RAF i wypuszczenia jej członków z więzienia. Z 17 na 18 października niemieccy komandosi z GSG 9 przeprowadzili w Mogadiszu w Somalii akcję, w wyniku której zabili trzech z czterech terrorystów i uwolnili zakładników. Po informacji o niepowodzeniu porwania samolotu komando „Siegfrid Hausner” zabiło porwanego Schleyera. Ciało biznesmena znaleziono we Francji[4][3]. W trakcie tych wydarzeń (w nocy z 17 na 18 października) uwięzieni przywódcy grupy popełnili samobójstwa, przy czym Baader został znaleziony zastrzelony[9]. Przedstawiciele wielu europejskich grup lewicowych oskarżyło niemiecki rząd o zabicie więźniów[4].

26 października nielegalnie nadająca radiostacja RAF-u ogłosiła następujący komunikat: Apel do wszystkich towarzyszy i do całego narodu niemieckiego! Egzekucja Schleyera pomogła nam uczynić krok naprzód na naszej drodze. Oto nasze hasło: niszczcie posterunki policji! Niszczcie banki i kasy, ratusze i wszelkie biurokratyczne instytucje! Niszczcie to, co niszczy was! Walka trwa, Schleyer nie był ostatni! Niszczcie ten imperialistyczny skorumpowany i morderczy twór, który zwie się Republiką Federalną Niemiec. Nie spoczniemy do momentu, kiedy nie wykończymy ostatniego urzędnika tego aparatu. Zemstą za akcję komandosów w Mogadiszu była seria podpaleń magazynów wielkich koncernów na terenie zachodnich Niemiec. W samym tylko roku 1977 miało miejsce 48 zamachów i 12 napadów na banki (w których ukradziono milion marek)[4][3].

25 maja 1978 roku RAF przeprowadziło napad na więzienie w Berlinie Zachodnim, skąd uwolniło Tilla Meyera z Ruchu 2 Czerwca[4][3]. 1 lipca tego samego roku RAF przeprowadziła zamach w Heidenburgu, po którym doszło do następnej fali aresztowań. W jej wyniku wpadł między innym lider Ruchu 2 Czerwca Rolf Heißler, a wielu terrorystów zginęło w wyniku strzelanin, które wywiązały się podczas próby aresztowania – w ten sposób zginął między innymi Willy Peter Stoll z RAF-u[4][3].

Fala aresztowań, która w drugiej połowie lat 70. (ujęto wtedy 18 terrorystów) objęła skrajnie lewicowe podziemie w RFN, spowodowała ucieczkę kilku członków Frakcji do sąsiedniej Austrii – na miejscu bojówkarze wraz z lokalnymi anarchistami założyli ugrupowanie „Komando Zentrale”. „Komando Zentrale” 9 listopada 1977 roku porwało austriackiego milionera, a okup w wysokości 4,5 miliona marek przekazało na naprawę struktur w RFN. Dwa lata później członkowie tegoż komanda przeprowadzili trzy zamachy na banki (dwa z nich znajdowały na terenie RFN a jeden w Szwajcarii)[3].

Na przełomie lat 1978–1979 grupa przeprowadziła osiem ataków na posterunki wojskowe oraz serię uszkodzeń linii wysokiego napięcia. W roku 1979 doszło do kolejnej serii akcji. 25 czerwca Komando Andreas Baader przeprowadziło nieudaną próbę zabójstwa rezydującego w Belgii głównodowodzącego wojsk NATO. Coraz częściej cele organizacji wiązane były z chęcią zyskania poparcia ze strony ruchów pokojowych i ekologicznych. Na gruncie tych przemian RAF zrewidowała swoją ideologię, wydając w 1982 roku dokument „Guerilla, Opór i Front Antyimperialistyczny”, w którym skrytykowała swój dotychczasowy awangardyzm[4][3]. W 1980 roku Ruch 2 Czerwca, po wcześniejszych zmianach ideologicznych i przyjęciu programu zbieżnego z programem Frakcji Czerwonej Armii, dokonał połączenia z tą organizacją[11][4][3].

Wraz z latami 80. RAF nawiązała współpracę ze Stasi, a jej członkowie znaleźli schronienie na terenie NRD. Oprócz rządu NRD działalność Frakcji Czerwonej Armii wspierana była przez państwa arabskie, z których szczególną pomoc udzieliła jej Libia rządzona przez Mu’ammara al-Kaddafiego[4][3][12][13][14][8]. Na ten czas datuje się zawarcie przez zachodnioniemieckich radykałów współpracy z działającą we Włoszech grupą Czerwone Brygady i Japońską Armią Czerwoną[15][4][3].

Ostatnie lata działania drugiej generacji nie były owocne. Na początku lat 80. RAF zorganizowała nieudane zamachy na amerykańskiego generała Fredericka Kroesena (18 września 1981 roku) i atak na bazę wojsk amerykańskich w Ramstein (31 sierpnia 1981) w którym rannych zostało 17 żołnierzy. Zamachy te związane były z tym że RAF za swojego głównego wroga obrała wówczas znajdujące się w Europie struktury NATO. W 1982 roku służby zachodnioniemieckie wykryły czternaście magazynów należących do RAF i zaaresztowały trójkę bojowników organizacji. Kolejnych siedmiu terrorystów aresztowano w lecie roku 1984. Aresztowania nie rozbiły grupy, która przeprowadziła jeszcze skuteczne zamachy na Alfreda Herrhausena, będącego szefem Deutsche Bank, dyrektora Siemens Karla Beckursta i kilku żołnierzy amerykańskich[4][3].

Trzecia generacja[edytuj]

Po okresie ograniczonej działalności 4 grudnia 1984 roku uwięzieni członkowie Frakcji ogłosili trwający sześć tygodni strajk głodowy. Pozostający na wolności członkowie grupy w ramach solidarności z więźniami przeprowadzili 36 zamachów obejmujących między innymi szkołę NATO w Oberammergau, koszary armii brytyjskiej w Osnabrück, wydział techniczno-wojskowy ambasady francuskiej w Bonn i filię koncernu IBM w Berlinie Zachodnim. Sukces zamachów spowodował pojawienie się „trzeciej generacji” RAF[4][3]. „Trzecia generacja” 15 stycznia 1985 roku nawiązała kontakt z Walczącymi Komórkami Komunistycznymi z Belgii i francuską Action directe[3].

„Trzecia generacja” organizowała swoje zamachy coraz rzadziej, robiąc to jednak w bardzo precyzyjny sposób. 1 lutego 1985 roku z rąk grupy zginął Ernst Zimmermann, szef koncernu zbrojeniowego MTU w Gauting. 9 lipca w zamachu bombowym w Straßlach ginie Karl Heinz Beckurts, członek zarządu Siemens AG. 30 lipca członek organizacji zabija szefa policji Liechtensteinu, a 10 października ginie pracownik Ministerstwa Spraw Zagranicznych Gerald von Braunmuhl. W 1987 roku powstały, w wyniku secesji kilku członków RAF-u, Narodowo-Demokratyczny Front Wyzwolenia Niemiec Zachodnich przeprowadza udany atak na bazę wojsk Wielkiej Brytanii. 30 listopada 1989 RAF organizuje zabójstwo Alfreda Herrhausena, prezesa zarządu Deutsche Bank[4][3].

Po zjednoczeniu Niemiec zamachy nie ustały pomimo aresztowania przez wschodnioniemiecką policję szeregu bojówkarzy przebywających na obszarze byłego NRD (20 z nich udało się zbiec). 2 marca 1990 roku z zamachu zorganizowanego przez Frakcję z życiem uszedł minister rolnictwa Ignaz Kiechle, a 27 lipca odbył się zamach na eksperta od terroryzmu w ministerstwie spraw wewnętrznych Hansa Neusela[3]. 1 kwietnia 1991 roku w Düsseldorfie z rąk RAF-u zginął Detlev Karsten Rohwedder, prezes Urzędu Powierniczego (Treuhandanstalt), niemieckiej agencji państwowej, odpowiedzialnej za prywatyzację majątku państwowego w byłej NRD. RAF wyraziła tym samym sprzeciw wobec prywatyzacji na terenie dawnej NRD. Jeszcze w tym samym roku RAF w odwecie za inwazję amerykańską na Irak ostrzelała ambasadę USA w Niemczech[3]. W 1993 roku doszło do ostatnich akcji Frakcji Czerwonej Armii. 27 marca miejscy partyzanci umieścili bombę pod nieczynnym więzieniem w Weiterstadt. W zamachu nikt nie zginął, lecz straty poniesione w jego wyniku wyniosły ponad 100 milionów dolarów[4][3]. 17 września odbywa się ostatni zamach RAF – ostrzelanie kolońskiego budynku należącego do organizacji pracodawców przemysłu metalowego. Wraz z końcem roku RAF ogłasza że wewnątrz grupy doszło do rozłamu. Było to równoznaczne z zamrożeniem działalności[3][4].

RAF oficjalnie ogłosiła samorozwiązanie 20 kwietnia 1998. Większość wcześniej wyłapanych RAF-owców została w tym czasie zwolniona z więzień, a ci którzy pozostali na wolności w większości szybko trafili na drugą stronę muru[4][3][8].

Dalsze losy[edytuj]

7 maja 2007 roku prezydent Niemiec Horst Köhler odmówił ułaskawienia dwójki skazanych terrorystów RAF. Christian Klar, skazany na sześciokrotne dożywocie (9 morderstw i 11 prób), wyszedł na wolność 19 grudnia 2008 roku[16]. Birgit Hogefeld, skazana na dożywocie za potrójne morderstwo i zamach terrorystyczny, wyszła na wolność 20 czerwca 2011 roku[17].

W 2016 roku media poinformowały o poszukiwaniach trzech byłych działaczy RAF – Danieli Klette, Ernst-Volkera Stauba i Burkharda Garwega – podejrzanych o dwa napady na furgonetki z pieniędzmi w roku 2015. Zdaniem niemieckiej policji napady te nie mają związku z chęcią reaktywacji RAF ani działalnością terrorystyczną, a ich organizatorzy kierowali się czysto materialnymi pobudkami[18].

Przypisy

  1. http://www.hartford-hwp.com/archives/61/206.html.
  2. Katarzyna Maniszewska: Pionierzy terroryzmu europejskiego: Frakcja Czerwonej Armii. 2014.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag Wzloty i upadek Rote Armee Fraktion (RAF).
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae Najważniejsze lewicowe organizacje terrorystyczne działające na terenie Niemiec (RAF, Ruch 2 Czerwca, AIZ) – artykuł.
  5. Studentenbewegung 1967: Benno Ohnesorgs Todesschütze war IM. ZEIT ONLINE.
  6. Bettina Röhl o Paranoi '68. Fronda, 26 maja 2009.
  7. Agent, który zmienił historię. Rzeczpospolita, 23 maja 2009.
  8. a b c d Frakcja Czerwonej Armii, czyli walka klas w praktyce.
  9. a b c Andreas Baader.
  10. Eugeniusz Januła, Małgorzata Kasińska: Carlos czy Szakal? (geopolityka.org).
  11. Huffman, R. „(2011)”. Baader-Meinhof.com.
  12. Blundy, David; Lycett, Andrew (1987). Qaddafi and the Libyan Revolution. Boston and Toronto: Little Brown & Co. ISBN 978-0-316-10042-7.
  13. Kawczynski, Daniel (2011). Seeking Gaddafi: Libya, the West and the Arab Spring. Biteback. ISBN 978-1-84954-148-0.
  14. Bruce St. John, Ronald (2012). Libya: From Colony to Revolution (revised edition). Oxford: Oneworld. ISBN 978-1-85168-919-4.
  15. Sanoja Hernández, Jesús (2002). Diccionario de terrorismo. s. 174–175, Caracas: El Nacional. ISBN 980388008X.
  16. Terrorysta zaczyna nowe życie.
  17. „Była niemiecka terrorystka RAF Birgit Hogefeld odzyskała wolność.”.
  18. Wzloty i upadek Rote Armee Fraktion (RAF).

Bibliografia[edytuj]

  • Jerzy Nowakowski: Kronika terroru. Ruchy anarchistyczne w RFN 1968-1980, Warszawa 1981
  • Jarosław Tomasiewicz: Terroryzm na tle przemocy politycznej (Zarys encyklopedyczny), Katowice 2000
  • Maria Tomczak: Terroryzm w RFN i Berlinie Zachodnim, Poznań 1986

Linki zewnętrzne[edytuj]