Gniewczyna Łańcucka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gniewczyna Łańcucka
Kościół w Gniewczyni Łańcuckiej
Kościół w Gniewczyni Łańcuckiej
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat przeworski
Gmina Tryńcza
Liczba ludności (2013) 2113[1]
Strefa numeracyjna (+48) 16
Kod pocztowy 37-203
Tablice rejestracyjne RPZ
SIMC 0611867
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Gniewczyna Łańcucka
Gniewczyna Łańcucka
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Gniewczyna Łańcucka
Gniewczyna Łańcucka
Ziemia50°06′12″N 22°29′57″E/50,103333 22,499167

Gniewczyna Łańcuckawieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie przeworskim, w gminie Tryńcza nad Mleczką dopływem Wisłoka.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początków wsi należy szukać w XIV wieku. Nazwa wsi posiadała charakter dzierżawny [2].

Według miejscowej legendy prawdopodobnie w XIII wieku niewielką osadę w tym miejscu założył syn drwala Gniewko, od którego imienia osada przyjęła nazwę "Gniewczyna". W 1340 roku ziemie te zostały przyłączone przez króla Kazimierza Wielkiego do Polski, a w 1387 roku ziemie te wraz z Jarosławiem i Przeworskiem zostały nadane Janowi z Tarnowa przez królową Jadwigę. Pierwsza wzmianka o Gniewczynie pochodzi z 1424 roku, (o przynależności do parafii w Przeworsku), a w 1498 roku Tatarzy usypali kopiec, na którym później zbudowano kościół. Kolejna wzmianka jest z 1520 roku, o przywileju dla utworzonej parafii[3].

Ostatnim właścicielem z rodu Tarnowskich był Jan Krzysztof Tarnowski, właściciel: Tarnowa, Tarnawca, Krzemiennej, Kuryłówki, Wiewiórki, Przeworska, Rożnowa, Starego Sioła i Jarosławia. Po jego śmieci w 1567 roku dobra te przejęła jego żona Zofia ze Sprowy Odrowąż, która poślubiona w 1575 roku za Jana Kostkę; zmarła w 1580 roku w Gorliczynie. Jej córka Anna z Kostków Ostrogska z małżeństwa z Aleksandrem Ostrogskim miała córkę Zofię Ostrogską, która w 1613 roku poślubiła Stanisława Lubomirskiego. Po śmierci Zofii Ostrogskiej w 1622 roku dobra Przeworskie przeszły na własność Lubomirskich. W 1624 roku był najazd Tatarski, który zniszczył większą część Polski południowo- wschodniej.

Nazwa Gniewczyny nazwanej "Łańcucką" pochodzi z początku XIX wieku od właścicieli Łańcuta, którymi był ród Potockich (schematyzm diecezji przemyskiej z 1810 już wspomina o Alfredzie Potockim, który był patronem tytularnym Gniewczyńskiej parafii). Do wsi w tym czasie należał folwark białobrzeski usytuowany ok. 1 km na północny wschód od wsi, przy samym brzegu Wisłoka, który tworzył tu mocne zakole. Folwark zabudowany był drewnianymi budynkami gospodarczymi, od drogi do Tryńczy przy kapliczce prowadziła do niego obsadzana drzewami aleja. W 1857 r. w Gniewczynie zamieszkiwało 1003 mieszkańców. W 1878 roku wieś była własnością hr. Alfreda Potockiego, ordynata łańcuckiego, a później Romana Potockiego. Wieś liczyła wówczas 1700 mieszkańców i miała jednoklasową szkołę ludową.

W Gniewczynie Łańcuckiej urodzili się Feliks Młynarski (1884), gen. Antoni Chruściel (1895)[3].

Zbrodnia w domu Trynczerów[4][edytuj | edytuj kod]

W 1942 r., prawdopodobnie w listopadzie, Polacy – szef OSP, aktywiści straży, sołtysi i ich pomocnicy, z obu części wsi: Łańcuckiej i Trynieckiej oraz bezideowe skrzydło ruchu oporu urządzili obławę na miejscowe rodziny żydowskie. 11 osób (dwie kobiety, dwóch mężczyzn, resztę stanowiły dzieci - najmłodsze miało 9 miesięcy) wsadzono na wozy i przewieziono do domu Lejby i Szangli Trynczerów, mieszczącego się przy drodze, w centrum wsi. Tam, trzy dni i trzy noce, przetrzymywali Żydów, torturowali, by zdradzili, gdzie ukryli dobytek, kobiety prawdopodobnie gwałcili, po czym wezwali niemieckich żandarmów, którzy rozstrzelali uwięzionych.

O zbrodni opowiedział, 13-letni wówczas, Tadeusz Markiel.

Z wyjątkiem liczby ofiar, wydarzenia te niewiele różnią się od tych, które miały miejsce w Jedwabnem[5][6][7]. W miejscowości dochodziło ponadto do pojedynczych mordów na ukrywających się Żydach. Razem z zabitymi w domu Trynczerów, liczba ofiar sięga 30 osób.

Kościół[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy drewniany kościół w Gniewczynie został prawdopodobnie zbudowany po 1340 roku (wspominają o tym akta grodzkie i ziemskie). W 1580 roku Zofia ze Sprowy Odrowąż przekazała parafię w Gniewczynie bożogrobcom, którzy ją posiadali aż do 1716 roku. Kościół ten istniał aż do 1624 roku; kiedy to został zniszczony przez najazd Tatarów, a ks. Mateusz Wierzbicki został zamordowany. Po roku 1625 zbudowano nowy kościół drewniany, który był aż do 1725 roku. W 1725 roku zbudowano drewniany kościół, który został konsekrowany w 1754 roku[8]. W latach 1882-1885 zbudowano murowany Kościół, który został konsekrowany w 1885 roku[9]. Obecny kościół murowany został zbudowany w 1910 roku[10], a jego konsekracja nastąpiła w 1931 roku[a]. W 1938 roku w Parafii Gniewczyna Łańcucka było ogółem 4470 wiernych (w tym: Gniewczyna Łańcucka-1700; Gniewczyna Tryniecka-580; Gorzyce/część-840; Jagiełła/część-980; Wólka Małkowa-230; Zmysłówka/część-140), oraz było 205 Unitów i 30 Żydów[11].

W latach 1878-1880 istniała w Tryńczy kaplica (In aula Trynczaënsis fungitur munere domest), w której posługiwał ks. Alojzy Sakowicz (z diec. Wileńskiej)[12]. W latach 1885-1910 była kaplica prywatna w posiadłości dworskiej Kellermanów (In aula Trynczaensis adest capella privata pro celebrando Sacrif. Missae adaptata)[13]. W 1910 roku Tryńcza, Głogowiec, i Ubieszyn zostały przydzielone do nowej parafii w Tryńczy, później Wólka Ogryskowa i część Gorzyc również przydzielono do Tryńczy, a ok. 1926 roku Wola Buchowska i część Jagiełły (Niechciałki) przydzielono do Wólki Pełkińskiej. W 1925 roku w Gorzycach, książę Andrzej Lubomirski w swojej prywatnej posiadłości utworzył kaplicę (In Gorzyce adest capella celebrationi adaptata)[14].

Proboszczowie Parafii Gniewczyna.
do 1810. ks. Antoni Kilian[15].
1811. ks. Paweł Rogultz[16].
1812-1838. ks. Antoni Kilian[17].
1838-1873. ks. Feliks Dzidowski[18].
1874-1876. ks. Andrzej Dzikowski[19].
1876-1891. ks. Jan Biega[20].
1891-1892. ks. Jan Niedzielski[21].
1892-1927. ks. Józef Ciasnocha[22].
1927-1936. ks. Roman Penc[23].
1936-1949. ks. Stanisław Kułak[24].
1949-1971. ks. Władysław Rękas.
1971-1973. ks. Julian Pleśniak.
1973-1996. ks. Władysław Bać.
1996- nadal ks. Krzysztof Filip.

Turki Wielkanocne (Straże Grobowe)[edytuj | edytuj kod]

Gniewczyna Łańcucka oraz wszystkie pobliskie i dalsze wiejskie parafie z nad Wisłoka i Sanu mogą poszczycić się prastarą tradycją, jaką jest Wielkanocna „Parada Turków”. Tradycja ta bierze swój początek od czasów odsieczy Wiedeńskiej w 1683 roku, kiedy to wracające ze zwycięskiej Bitwy pod Wiedniem pod wodzą króla Jana III Sobieskiego ; oddziały miejscowych wojaków walczących w oddziałach Mikołaja Hieronima Sieniawskiego i Hieronima Lubomirskiego przebranych w Tureckie stroje rozpoczęli wartę przy wielkanocnych grobach Chrystusa w swoich rodzinnych kościołach. Od tego czasu w celu uświetnienia obchodów świąt wielkanocnych również w kościele Gniewczyńskim są formowane dwa oddziały Turków z grona miejscowych chłopców. Ubrani w barwne stroje i uzbrojeni w karabiny i szable w Wielką Sobotę sprawują Straż grobową przy "symbolicznym grobie Chrystusa". W Wielką Niedzielę i Poniedziałek na placu przykościelnym pod wodzą komendantów i przy marszach granych przez orkiestrę dętą, demonstrują niezwykle widowiskową musztrę paradną. Tradycja ta sprawia, że Święta Wielkanocne na długo pozostają w pamięci mieszkańców, gości i przypadkowych obserwatorów.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Początki szkolnictwa w Gniewczynie są datowane na 1636 rok, kiedy to powstała szkoła parafialna; zadaniem szkół parafialnych była nauka czytania i pisania w celu przygotowania kadry duchownej i administracji. Pierwsze źródła do poznania dziejów oświaty (wznianki w Schematyzmach Diecezji Przemyskiej) zaczynają się w od roku 1810, gdzie jako nauczyciele są wymieniani: ks. Antoni Kilian (w latach 1910-1938) i organista adjutor Jan Skwarczyński (w roku 1810) i ks. Feliks Dzidowski (w latach 1839-1855). [b].

Przydatnym źródłem do poznawania historii szkolnictwa w Galicji są Austriackie Szematyzmy Galicji i Lodomerii, które podają wykaz szkół ludowych, wraz z nazwiskami ich nauczycieli. W 1867 roku powstała szkoła trywialna 1-klasowa (państwowa - powołana przez radę szkolną) i szkoła 1-klasowa powołana dekretem biskupim). Pierwszym nauczycielem szkoły trywialnej został Alfred Rewakowicz[25]. Szkoły trywialne w Galicji były na wsiach tylko męskie, a w miastach męskie i żeńskie, a od 1890 roku szkoły na wsiach były już mieszane (koedukacyjne). Od roku 1897 szkoła była już 2-klasowa, a od 1894 roku szkoła posiadała nauczycieli pomocniczych[c]. Od roku 1912 szkoła była 2-klasowa z programem szkoły 4-klasowej; od roku 1924 była już 4-klasowa; od 1927 roku była 6-klasowa; od 1930 roku była 7-klasowa. W 1963 roku była ogólnopolska zmiana szkół na 8-klasowe; a w 1999 roku zmiany na 6-klasowe szkoły podstawowe i 3-klasowe gimnazja. Od 2004 roku w Gniewczynie Łańcuckiej jest Zespół Szkół.

Kierownicy i Dyrektorzy szkoły
1856-1866. Franciszek Jodłowski (organista)[26]
1867-1877. Alfred Rewakowicz[25].
1877-1878. Jan Kochman[27].
1878-1879. Ludwik Śmiałowski[28][d].
1879-1887. Jan Zawadzki[29].
1887-1893. Ignacy Kamprat[30].
1893-1894. Jan Marek[31].
1894-1929. Julia Peszkowska[32].
1929-1930. Bogumiła Richter.
1930-1939. Józef Łańcucki.
1939-1942. Teodor Kutynysz.
1942-1944. Jan Zientara.
1944-1948. Kazimierz Bruck.
1948-1965. Jadwiga Gardziel.
1965-1968. Stefan Bielówka.
1968-1976. Władysław Grzebyk.
1976-1985. Zdzisław Kędra.
1985-1999. Łucja Dryś.
1999-2004. Zdzisław Kędra.
od 2004 nadal Barbara Tytuła.

Miejsca godne uwagi[edytuj | edytuj kod]

  • Neogotycki kościół parafialny z 1910 roku.
  • Cztery kapliczki murowane z oryginalnym neobarokowym charakterze z końca XIX wieku.; przy folwarku białobrzeskim z końca XIX wieku,; w centrum wsi z lat 30-tych XX wieku i przy drodze do Tryńczy z lat 40-tych XX wieku.
  • Pomnik kamienny poświęcony ks.Stanisławowi Stojałowskiemu z 1911 roku.
  • Zespół Szkół z popiersiem Gen. Antoniego Chruściela przed szkołą jego imienia; (urodzonego w Gniewczynie), faktycznego dowódcy powstania warszawskiego.
  • Zachowana drewniana zabudowa wiejska z lat 20-tych i 30-tych XX wieku, o zrębowej konstrukcji, ze szczytami zdobionymi snycerką.
  • Fabryka Wagonów "Gniewczyna" S.A. (Fabryka powstała w 1982 roku)[33].
  • Stadnina koni.

Zobacz[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W 1853 roku w Parafii Gniewczyna było ogółem 4678 wiernych (w tym: Gniewczyna-1513; Głogowiec-288; Gorzyce-430; Jagiełła-673; Tryńcza-680; Ubieszyn-476; Wólka Buchowska-318; Wólka Małkowa-165; Wólka Ogryskowa-135), było także 103 Żydów. W latach 1874-1880 parafia posiadała 3 szkoły parafialne; w latach 1881-1882 było 5 szkół parafialnych.
  2. W 1860 roku na naukę codzienną uczęszczało 40 uczniów, a na naukę niedzielną 18 słuchaczy. W 1868 roku gdy nauczycielem szkoły parafialnej był Alfred Rewakowicz, uczęszczało na naukę codzienną 71 uczniów, a na naukę niedzielną 206 uczniów.
  3. Nauczycielami pomocniczymi byli: Maria Peszkowska (1894-1909); Ksawera Dietz (1899-1901); Jadwiga Mąceńska (1904-1906); Paulina Gaczkowa (1906-1908); Stanisława Gądelowska (1908-1909); Izabela Reymanówna (1908-1910); Władysław Żółkoś (1909-1911); Zofia Witkowska (1909-1911); Jan Leńczyk (1910-1912); Honorata Nitkówna (1911-1912); Honorata z Nitków Nawojska (1912-1914); Marian Nawojski (1912-1914); Józef Łańcucki (1912-1913); Aniela Maternówna (1913-1914).
  4. Na stronie internetowej szkoły w Gniewczynie, w wykazie kierowników w czasach galicyjskich są wpisani: Alfred Rewakowicz, Jan Kochman, Jan Zawadzki, Ignacy Kamprat, Jan Marek i Julia Peszkowska. Według Szematyzmów Galicji i Lodomerii, w latach 1878-1879 nauczycielem był Ludwik Śmiałowski, którego nie zamieszczono na stronie szkolnej. Po ustaleniu dokładnych danych, na podstawie źródeł archiwalnych, nauczyciel Ludwik Śmiałowski został przez Wikipedię wpisany do wykazu kierowników szkoły na stronie "Wikipedia - Gniewczyna Łańcucka".

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS. Bank Danych Lokalnych
  2. Historia okolicy (pol.). www.zsgniewczyna.pl. [dostęp 20-02-21].
  3. a b Urodzony w niewoli, okuty w powiciu. (Początki Gniewczyny i biogram gen. Antoniego Chruściela) pdf
  4. Tadeusz Markiel, Alina Skibińska: „Jakie to ma znaczenie, czy zrobili to z chciwości?” Zagłada domu Trynczerów, Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Warszawa 2011, ​ISBN 978-83-932202-6-7​.
  5. Cezary Łazarewicz, Wanda Lacampe [wsp.], Letnisko w domu śmierci, Polityka, 2010-12-04, nr 49 (2785) s. 32-35
  6. jagor, W Gniewczynie 68 lat temu Polacy torturowali, gwałcili, a w końcu wydali Żydów Niemcom, Gazeta Wyborcza, 01.12.2010
  7. Zagłada domu Trinczerów. [dostęp 2014-10-30].
  8. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1880 (str. 140)
  9. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1892 (str. 184)
  10. Schematismus Universi Venerabilis CleriSaecularis et Regularis Dioecesis Rit(us) Lat(ini) Premisliensis pro Anno Domini 1928
  11. Schematyzm Diecezji Przemyskiej Ob.(rządku) Łac(ińskiego) 1938 (str. 109)
  12. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1879 (str. 138) [Dostęp 2017-07-19]
  13. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioecesis Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1887 (str. 156) [Dostęp 2017-07-19]
  14. Schematismus Universi Cleri Dioeceseos Premisliensis Rit(us) Lat(ini) Anno 1927 (str. 100) [Dostęp 2017-07-19]
  15. Schematismus Cleri Dioeceseos Premisliensis Rit(us) Lat(ini) Anno 1810 (str. 23) [Dostęp 2017-07-18]
  16. Schematismus Universi Cleri Dioeceseos Premisliensis Rit(us) Lat(ini) Anno 1811 [Dostęp 2017-07-18]
  17. Schematismus Universi Cleri Dioeceseos Premisliensis Rit(us) Lat(ini) Anno 1817 (str. 15) [Dostęp 2017-07-18]
  18. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1839 (str. 40) [Dostęp 2017-07-18]
  19. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1874 (str. 147) [Dostęp 2017-07-18]
  20. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1877 (str. 134) [Dostęp 2017-07-18]
  21. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1892 (str. 184) [Dostęp 2017-07-17]
  22. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1893 (str. 175) [Dostęp 2017-07-17]
  23. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Saecularis et Regularis Dioecesis Rit(us) Lat(ini) Premisliensis pro Anno Domini 1928 (str. 108) [Dostęp 2017-07-17]
  24. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Saecularis et Regularis Dioecesis Premisliensis rit. lat. pro Anno Domini 1937 (str. 109) [Dostęp 2017-07-18]
  25. a b Galizishes Provinzial-Handbuch für das Jahr 1868 (str.643) [Dostęp 2017-07-18]
  26. Szematyzm szkół ludowych i ich nauczycieli pod kierunkiem konsystorza przemyskiego ob. łać. na rok 1857 (str. 14) [Dostęp 2017-07-18]
  27. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1878 (str. 410) [Dostęp 2017-07-17]
  28. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1879 (str. 403) [Dostęp 2017-07-17]
  29. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1880 (str. 408) [Dostęp 2017-07-17]
  30. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1888 (str. 396) [Dostęp 2017-07-17]
  31. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1894 (str. 452) [Dostęp 2017-07-17]
  32. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1895 (str. 452) [Dostęp 2017-07-17]
  33. Historia Fabryki Wagonów Gniewczyna S.A.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]