Gwiazdozbiór Oktanta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Oktant
Oktant
Nazwa łacińska Octans
Dopełniacz łaciński Octantis
Skrót nazwy łacińskiej Oct
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 21 h
Deklinacja -85°
Charakterystyka
Powierzchnia 291 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 0
Najjaśniejsza gwiazda ν Octantis (3,73m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 90° S a 1[1]° N.
ilustracja

Oktant (łac. Octans, dop. Octantis, skrót Oct) – niewielki gwiazdozbiór zawierający południowy biegun niebieski. Jest to 50. co do wielkości gwiazdozbiór na niebie. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 35. W Polsce niewidoczny.

Pochodzenie nazwy[edytuj]

Z Oktantem nie są związane żadne legendy i mity. Wyobraża wynaleziony w 1730 roku przez brytyjskiego matematyka Johna Hadleya przyrząd, zwany oktantem, poprzednikiem sekstantu. Gwiazdozbiór został nazwany na jego cześć w 1752 roku przez francuskiego astronoma, kartografa i duchownego, badacza nieba południowego Nicolasa Louisa de Lacaille, pierwotnie jako Octans Nautica lub Octans Hadleianus. Ta długa nazwa nie przetrwała i kilka lat później została skrócona. Przy określaniu gwiazdozbioru astronom posłużył się gwiazdami, które wcześniej należały do gwiazdozbioru Węża Wodnego[2]. W celu skompletowania konstelacji Lacaille musiał „ukraść” dwie gwiazdy; obecnie są to ni (ν) i beta (β) Oktanta. Od czasów Lacaille'a nie było istotnych zmian w gwiazdach, które tworzą ten gwiazdozbiór, poza tym, że nazwę uproszczono do Octans[1].

Gwiazdy Oktanta[edytuj]

Główne gwiazdy tworzą długi nierównoramienny trójkąt w pobliżu Południowego Bieguna Niebieskigo. Obszar, w którym znajduje się Oktant, jest dość pusty. Gwiazda piątej wielkości (5,42m), sigma (σ) Octantis, obecnie odległa o 63′ od południowego bieguna niebieskiego, pełni w czasach nowożytnych rolę południowej gwiazdy polarnej, stąd niekiedy nazywana jest Polaris Australis. Nie stanowi takiego elementu orientacyjnego, jak alfa (α) Ursae Minoris na półkuli północnej, z racji 25 razy mniejszej jasności. Jest gwiazdą zmienną typu delta Scuti, zmienia swoją jasność o 0,03m z okresem 138 minut.

  • ni Octantis (ν Oct) – najjaśniejsza gwiazda konstelacji, jest pomarańczowym olbrzymem o jasności 3,73m. Jeśli chcemy zobaczyć, jak będzie wyglądało Słońce za około 7 mld lat, to znakomicie pomoże nam w tym właśnie ni Oktanta. Ma niemal identyczną masę i prawdopodobnie przez większość swojego życia wyglądała jak nasza gwiazda. Teraz, w wieku około 12 mld lat, zużyła już swój zapas wodoru i jest nieco spuchniętym i ostygłym podolbrzymem typu K. Za jakieś 100 mln lat zacznie korzystać z fuzji helu i stanie się w pełni rozwiniętym czerwonym olbrzymem, 60 razy jaśniejszym niż obecnie, a potem zmieni się w białego karła[1].
  • β Oct – to gwiazda biała, ewolucyjnie znajdująca się w fazie między karłem a podolbrzymem. Odległa od Ziemi o 140 lat świetlnych (4,13m)
  • δ Oct – trzecia do jasności, to pomarańczowy olbrzym o jasności 4,31m położony około 279 lat świetlnych od Słońca. Ma masę 1,2 masy Słońca i promień o 25% większy od niego, a wiek zbliżony.
  • θ Oct – czwarta gwiazda ma jasność 4,78m
  • alfa Octantis (α Oct) – siódma co do jasności (5,13m), to spektroskopowy układ podwójny. W układzie tym niemal identyczne olbrzymy typu F obiegają się wzajemnie z okresem 9,073 dnia. Obserwowane zmiany jasności nie wynikają z ułożenia płaszczyzny orbity, ale z faktu, że krążą blisko siebie. W związku z tym każda z nich ma kształt wydłużonej elipsoidy obrotowej (efekt wzajemnego przyciągania grawitacyjnego), a to z kolei powoduje przesłanianie wzajemne fragmentów obu gwiazd.
  • λ Oct – gwiazda podwójna o jasnościach 5,4m i 7,7m

Interesujące obiekty[edytuj]

Niebo w Oktancie, tak jak u niektórych z jego sąsiadów, to niemal pustynia, i niewiele jest tam obiektów mogących przyciągnąć uwagę astronomów amatorów.

  • Collinder 411 to gromada otwarta gwiazd od siódmej do dziesiątej wielkości, rozpościerająca się na ponad 1°. Najlepiej oglądać ją przez dużą lornetkę albo szerokopolowy okular przy małym powiększeniu.
  • W konstelacji jest sporo małych i bladych galaktyk. Jedyną interesującą cechą NGC 2573 (Plarissima Australis) jest to, że leży najbliżej Południowego Bieguna Niebieskiego w odległości mniejszej niż 1°[1].

Precesja[edytuj]

W wyniku precesji biegun południowy oddala się od sigmy Octantis w kierunku Kameleona. W tym regionie również nie ma jasnych gwiazd, więc biegun zostanie pusty przez następne 1500 lat – wtedy znajdzie się w odległości 1° od gwiazdy czwartej wielkości, delty (δ) Chamaeleontis[3].

Ciekawostki[edytuj]

  • Delta Octantis (δ Oct) to południowa gwiazda polarna na Saturnie.
  • Die gwiazdy „biegunowe”, sigma Octantis (σ Oct) i Polaris, różnią się zasadniczo pod względem jasności i odległości, ale mają jedną wspólną cechę: obydwie są pulsującymi gwiazdami zmiennymi typu F. Polaris jest cefeidą, a sigma Octantis jest gwiazdą typu Delta Scuti i zmienia swą jasność o mniej niż 0,1 wielkości w ciągu paru godzin[1].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c d e Praca zbiorowa: Kosmos. Warszawa: Buchmann Sp. z o.o., 2012, s. 416-417. ISBN 978-83-7670-323-7.
  2. Kamil Złoczewski: Kosmos. Rajski Ptak, Kameleon i Oktant. T. 84. Poznań: Amermedia Sp. z o.o., 2013, s. 22. ISBN 978-83-252-2124-9.
  3. Praca zbiorowa: Encyklopedia Wszechświata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 409. ISBN 978-83-01-14848-5.