Gwiazdozbiór Lutni

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Lutnia
Lutnia
Nazwa łacińska Lyra
Dopełniacz łaciński Lyrae
Skrót nazwy łacińskiej Lyr
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 19 h
Deklinacja 40°
Charakterystyka
Powierzchnia 286 stopnie kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 1
Najjaśniejsza gwiazda Wega (α Lyr, 0,03m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Roje meteorów
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 45[1]° S a 90° N.
ilustracja

Lutnia (łac. Lyra, dop. Lyrae, skrót Lyr[2]) – jeden z charakterystycznych gwiazdozbiorów nieba letniego na półkuli północnej, 52. co do wielkości, znany już w starożytności. W Polsce widoczny od wiosny do jesieni. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 45.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Przedstawia on lutnię (a raczej lirę) najsłynniejszego mitologicznego śpiewaka Orfeusza, którą otrzymał od swego ojca Apolla. Lutnia jest pierwszym takim instrumentem, stworzonym przez Hermesa ze skorupy żółwia, który później dostał w prezencie Orfeusz. Jego muzyka czarowała wszystkie stworzenia. Nie oparli się jej urokowi i strażnicy Hadesu, dzięki czemu Orfeusz bez przeszkód przeszedł obok nich, by ratować swoją żonę Eurydykę, którą ukąsiła żmija. Pluton zgodził się uwolnić młodą kobietę z podziemnego świata, ale ostrzegł Orfeusza, by nie oglądał się za siebie, kiedy będą wchodzili do świata żywych. Gdy Orfeusz dotarł do światła słonecznego, z radości zwrócił się do Eurydyki po to tylko, by zobaczyć, jak znika w jaskini. Zbyt szybko się odwrócił i stracił ją na zawsze, bo dopóki żył, zabroniono mu wchodzić do podziemi[1]. Zrozpaczony wędrował potem po Ziemi, grając na swej lutni. Orfeusz swoją muzyką oczarował nawet strumienie i skały. Na XIX-wiecznym obrazie poskramia swymi pieśniami dzikie zwierzęta[3]. Instrument umieszczono na niebie po śmierci artysty, na pamiątkę jego gry, którą wzruszał i zapewniał spokój i harmonię w przyrodzie[4]. Muzy miały zanieść szczątki rozszarpanego ciała Orfeusza pod górę Olimp, lirę zaś zaniosły do gwiazd[5].

Arabscy astronomowie widzieli w tym miejscu orła lub sępa. W dawnych atlasach nieba zamieszczano figuralne wizerunki gwiazdozbiorów wkomponowane w gwiazdy. Na jednej z kart atlasu Firmamentum Sobiescianum Jana Heweliusza gwiazdozbiór Lutni jest przedstawiony w postaci orła trzymającego w szponach lirę. Orzeł nawiązuje do staroarabskiej nazwy całej konstelacji oraz jej najjaśniejszej gwiazdy – Wegi[6].

Gwiazdy Lutni[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyczny równoległobok gwiazd tworzy kształt ramy niebiańskiego instrumentu. Z gwiazd, które będą w przyszłości wskazywały biegun północny, Wega – Alfa (α) Lutni o wielkości 0,03, jest zdecydowanie najjaśniejsza (piąta co do jasności na nocnym niebie). Pozostałe cztery gwiazdy, tworzące charakterystyczny trapez, należą do trzeciej i czwartej wielkości gwiazdowej. Są to kolejno: Gamma, Beta, Delta i Zeta Lyrae.

  • Lekko niebieskawa dla nieuzbrojonego oka, około 40 razy jaśniejsza od Słońca, i jednocześnie jedna z najbliższych Układowi Słonecznemu, Wega („Spadający Sęp”), tworząca wraz z Altairem z Orła oraz Denebem z Łabędzia typową formację nieba letniego – trójkąt letni[7]. To odległy o 25 lat świetlnych karzeł[5] i za 10 tysięcy lat stanie się kolejną Gwiazdą Polarną[8]. Wega około 14 tysięcy lat temu była już gwiazdą biegunową. Astronomowie używali jej do oceny barw i jasności innych gwiazd. Wciąż stosowana jest jako „punkt zerowy” dla jasności w wielu systemach fotometrycznych. Obserwacje w podczerwieni obserwatorium orbitalnego IRAS oraz Kosmicznego Teleskopu Spitzera wykazały obecność dwóch pasów obiektów wokół gwiazdy – komet krążących relatywnie daleko od Wegi oraz planetoid znajdujących się na orbitach blisko niej. Była zauważana jako ważna gwiazda przez arabskich astronomów, dawnych mieszkańców Polinezji, Asyryjczyków, w Chińskiej i hinduskiej mitologii[5].
  • Druga co do jasności gwiazda to Gamma (γ) Lyr znana również jako Sulafat, co oznacza po arabsku żółwia. To olbrzym 15 razy większy niż Słońce, o biało-niebieskiej barwie i temperaturze efektywnej około 10 tysięcy kelwinów[5].
  • Trzecia co do jasności – Beta Lyrae (Sheliak, jest to arabska nazwa całej konstelacji) to gwiazda zmienna zaćmieniowa, zmieniająca wielkość od 3,4 do 4,3 w ciągu 12,94 dni. Odkrył to w roku 1784 brytyjski miłośnik astronomii John Goodricke. Oba składniki tej gwiazdy podwójnej znajdują się w tej samej otoczce gazowej. Przyciąganie grawitacyjne i szybka rotacja powoduje, że obie są elipsoidalne. Wielkość bety zmienia się w sposób ciągły w zależności od zmiennych pól przekroju gwiazd widzianych z naszego kierunku oraz wzajemnych zaćmień. Trzeci składnik ma wielkość 9,9 i jest oddalony o 86 sekund łuku. Gwiazda ta jest polecana do obserwacji dla początkujących obserwatorów gwiazd zmiennych – porównania najlepiej wykonywać przez niewielką lornetkę[5].
  • Delta Lutni jest parą gwiazd, które dzieli odległość równa mniej więcej jednej trzeciej średnicy Księżyca. Jaśniejszy składnik jest czerwoną gwiazdą typu M, słabszy towarzysz ma barwę białą[5]. Są to najjaśniejsze klejnoty w rzadkiej gromadzie otwartej Stephenson 1. Duże teleskopy pokażą kilka innych niebieskawych gwiazd i jedną gwiazdę pomarańczową[1].
  • Epsilon Lutni, nazywana czasem Double Double, czyli podwójnie podwójna, to sławna gwiazda poczwórna. Lornetka rozdzieli ją na dwie gwiazdy piątej wielkości[1].
  • Godna uwagi gwiazda zmienna to R Lyrae – czerwony olbrzym o półregularnym charakterze krzywej zmian blasku. Gwiazda jest tak czerwona, że w podczerwieni jest jaśniejsza niż na przykład Wega. Typowa jasność tej gwiazdy to 4,2m, a zmienia ona blask w granicach 3,9 - 5m[5].

Interesujące obiekty[edytuj | edytuj kod]

Najsłynniejszym obiektem w Lutni jest Mgławica Pierścień (inaczej NGC 6720 lub M57), typowa mgławica planetarna, której materia, odrzucona przed 20 tysiącami lat, oddala się z prędkością około 20 km/s od centralnej gwiazdy, białego karła 14 wielkości gwiazdowej[6]. Znajduje się pomiędzy Gamma a Beta Lyr, niemal dokładnie w połowie odległości między nimi. Jest to najsłynniejsza mgławica planetarna. Z trudem można ją zobaczyć przez lornetkę, jest to raczej obiekt do obserwacji przez teleskop[5].

Innym interesującym obiektem jest gromada kulista M56, która znajduje się na linii między Albireo (Beta Cygni) a Gamma Lyrae. Gromada znajduje się w odległości około 33 tysięcy lat świetlnych i zawiera około 250 tysięcy gwiazd. Najjaśniejsze gwiazdy gromady są możliwe do dostrzeżenia za pomocą 30-centymetrowego teleskopu[5].

W mitologii chińskiej gwiazdozbiór Lutni jest nazywany chiń. 織女; pinyin: Zhinü; dosł. „Tkaczka”[9].

Rój meteorów[edytuj | edytuj kod]

Słaby kwietniowy rój, zwany lirydami, których ciałem macierzystym jest kometa Thatchera. Można spodziewać się kilku zjawisk na godzinę.

Lutnia w kinematografii[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Praca zbiorowa: Kosmos. Warszawa: Buchmann Sp. z o.o., 2012, s. 404-405. ISBN 978-83-7670-323-7.
  2. Piotr Grudniewski: Lutnia - Lyra (Lyr). W: Astronomia.pl [on-line]. PTMA, 2005-08-01. [dostęp 2015-07-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-30)].
  3. Praca zbiorowa: Encyklopedia Wszechświata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 349. ISBN 978-83-01-14848-5.
  4. Gwiazdy (pol.). [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-31)].
  5. a b c d e f g h i j Kamil Złoczewski: Kosmos. Lutnia i Orzeł. T. 71. Poznań: Amermedia Sp. z o.o., 2013, s. 21-23. ISBN 978-83-252-2004-4.
  6. a b Tablice astronomiczne. Bielsko-Biała: PPU „PARK” Sp. z o.o., 2002, s. 113-115. ISBN 83-7266-156-1.
  7. Lutnia – gwiazdozbiór, opis konstelacji (pol.).
  8. Przemysław Mieszko Rudź: Niebo. Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o., 2008, s. 206. ISBN 978-83-60887-76-9.
  9. Mieczysław J. Künstler: Mitologia Chińska. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Auriga, 2006, s. 239. ISBN 83-922635-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]