Gwiazdozbiór Wodnika

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wodnik
Wodnik
Nazwa łacińska Aquarius
Dopełniacz łaciński Aquarii
Skrót nazwy łacińskiej Aqr
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 22 h
Deklinacja -13°
Charakterystyka
Powierzchnia 980 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 2
Najjaśniejsza gwiazda Sadalsuud (β Aquarii - 2,90m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Roje meteorów
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 85[1]° S a 65° N.
ilustracja

Wodnik (łac. Aquarius, dop. Aquarii, symbol Aquarius.svg, skrót Aqr) – dziesiąty co do wielkości gwiazdozbiór sąsiadujący z Wielorybem, Rybami, Delfinem i Rybą Południową, położony na południe od równika niebieskiego. Wodnik to jeden z najstarszych (w sensie antropologicznym) gwiazdozbiorów. Konstelacja znana była już w Babilonii i starożytnym Egipcie[2]. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 90. W Polsce widoczny jesienią.

Mity i legendy[edytuj]

Słowo Aqua w łacińskiej nazwie gwiazdozbioru znaczy 'woda'. Starożytni Egipcjanie identyfikowali blade gwiazdy Wodnika z bogami Nilu i wierzyli, że to ten gwiazdozbiór zaczyna coroczną życiodajną powódź. W mitologii motyw ten pojawia się w opowieści o wielkim potopie zesłanym na Ziemię przez Zeusa. Tylko nieliczni przetrwali katastrofę i dali początek nowej rasie ludzkiej (m. in. Deukalion)[2].
W tradycji greckiej Wodnika przedstawia się jako młodzieńca rozlewającego wodę z dzbana. Przyjmuje się, że położenie dzbana tożsame jest z kształtem litery Y utworzonym z gwiazd gamma Aquarii (Sadachbia), eta Aquarii, zeta Aquarii oraz pi Aquarii.[3] Ciecz, która wylewa się z dzbana kończy się przy zarysie głowy w konstelacji Ryby PołudniowejPiscis Austrinus. Istnieje kilka wersji opowieści wyjaśniającej pochodzenie postaci trzymającej dzban. Jedna z nich wyobraża Ganimedesa, najprzystojniejszego mężczyznę na Ziemi. Był synem Trosa, króla Troi, od imienia którego pochodzi nazwa miasta.[3] Zeus zauroczony Ganimedesem zapragnął mieć go u swego boku. Przemieniwszy się w orła, porwał młodzieńca i przeniósł na Olimp, gdzie służył bogom, podając im wodę wymieszaną z nektarem i ambrozją[3]. Właśnie dlatego na niebie niedaleko Wodnika znajduje się konstelacja Orła[1].

Wodnik to nie imię, lecz nazwa mitologicznej czynności, ewentualnie postaci. Najbardziej znanymi odpowiednikami wodnika w mitologii są: Ganimedes oraz Aristajos.

Wybrane obiekty[edytuj]

Gwiazdy Wodnika[edytuj]

Ogólnie gwiazdy Wodnika są raczej blade, tylko dwie z nich są jaśniejsze niż trzeciej wielkości gwiazdowej. Najlepiej rozpoznawalna jest grupa gwiazd tworząca „dzban z wodą”, znajdująca się w południowo-wschodniej części konstelacji, a składająca się z gwiazd piątej i szóstej wielkości. Choć są blade, to wyraźnie je widać na ciemnym niebie[1].

  • Sadalsuud (arab. 'najszczęśliwszy'), jest najjaśniejszą gwiazdą. Beta (β) Aqr to żółty nadolbrzym typu G, sześciokrotnie cięższy, 50. razy większy i 2200. razy jaśniejszy od Słońca. Znajduje się w odległości 600 lat świetlnych od Ziemi[1].
  • Druga co do jasności gwiazda konstelacji to Sadalmelik (arab. 'najszczęśliwsza gwiazda królestwa'; α Aqr), tylko niewiele mniej jasna od beta (β) Aqr. Stanowi prawe ramię postaci i leży w pobliżu dzbana utworzonego z gwiazd γ, η, ζ oraz π Aqr. Pochodzenie i znaczenie obu nazw zaginęły w odmętach czasu.
  • Gamma Aqr (Sadachbia), niebieskobiała gwiazda położona w odległości 158 lat świetlnych od Ziemi[4].
  • Delta Aqr (Skat) to niebieskobiała gwiazda znajdująca się w odległości 160 lat świetlnych[4].
  • Epsilon Aqr (Albali) – czwartej wielkości niebieskobiała gwiazda leżąca w odległości 102 lat świetlnych od Słońca[4].
  • Psi1 Aquarii1 Aqr) – układ wielokrotny zawierający planetę pozasłoneczną. Układ składa się z trzech gwiazd, z których słabsze gwiazdy oddalone o 49,6″ tworzą układ podwójny znany pod nazwą HD 219430. Gwiazda jaśniejsza (91Aqr) jest olbrzymem o typie widmowym K0 i jasności obserwowanej 4,22m, wokół której odnaleziono egzoplanetę o masie 2,9 masy Jowisza[3].
  • Zeta (ζ) Aqr - wizualny układ podwójny gwiazd. Składa się z karła z ciągu głównego o typie widmowym F i jasności obserwowanej 4,42m oraz podolbrzyma o typie widmowym F i jasności 4,59m. Obie gwiazdy oddalone są od siebie o około 1,6 sekundy łuku, a ich okres obiegu wynosi 856 lat[3].

Interesujące obiekty[edytuj]

Pomimo że Wodnik leży daleko od Drogi Mlecznej, zawiera sporą ilość interesujących obiektów dla obserwatorów amatorów.

  • M2, (NGC 7089) - gromada kulista z jasnym jądrem otoczonym przez słabe halo gwiazd. Została okryta przez Jeana-Dominiquea Maraldi w 1746 roku. Oddalona jest od Ziemi o około 37,5 tysięcy lat świetlnych i rozciąga się na obszarze o średnicy 16 minut łuku. Jej jasność obserwowana to 6,5m[3]. Chcąc rozróżnić najjaśniejsze gwiazdy, należy posłużyć się teleskopem o aperturze minimum 100 mm[4].
  • NGC 7293mgławica planetarna zwana również Mgławicą Ślimaka (Helix Nebula). Czasami nazywana Okiem Boga. Za jej odkrywcę uznaje się Karla Ludwiga Hardinga, który dokonał tego przed 1824. Jest jednym z najbliższych nam obiektów tego typu - jest oddalona jedynie o około 700 lat świetlnych. Rozmiary mgławicy odpowiadają połowie Księżyca w pełni. W centrum rozszerzającego się gazowego pierścienia, powstałego przez odrzucenie przed milionami lat zewnętrznych warstw gwiazdy podobnej do Słońca, świeci gorący biały karzeł o temperaturze około 100 000 K, obserwowany jako gwiazda 13,3m. Chmura pyłu osłaniająca białego karła ma średnicę około dwóch lat świetlnych. Mgławica ta jest stosunkowo jasna (7,3m).
  • NGC 7009 – mgławica planetarna, zwana Mgławicą Saturna. Została odkryta przez Williama Herschela w 1782 roku. Mała, ale jasna owalna mgławica o ciemnym wodnistym zabarwieniu z dwoma małymi promieniami, wychodzącymi z jej boków, co powoduje, że wygląda trochę jak Saturn. Mgławica znajduje się w odległości 3000 lat świetlnych od Ziemi[4].
  • M72 – gromada kulista odkryta przez Pierrea Mechaina w 1780 roku. W 20-centymetrowym teleskopie rozdziela się w miriady drobnych iskierek z wyraźną koncentracją w centrum[1]. Oddalona jest od Ziemi o 55,4 tysięcy lat świetlnych.
  • M73asteryzm składający się z czterech gwiazd odkryty przez Charlesa Messiera w 1780 roku[3]. Ostatnie pomiary wskazują, że gwiazdy te nie są ze sobą powiązane grawitacyjnie[2].
  • Spośród wielu galaktyk najłatwiejsza do obserwacji jest NGC 7184, która w teleskopie ukazuje wyraźnie jasne małe, podobne do wrzeciona halo z jaśniejszym jądrem[1].

W naszych czasach przez gwiazdozbiór Wodnika przebiega 24,0° ekliptyki: 1/12 znaku Wodnika i ponad 3/4 znaku Ryby. Słońce wędruje na tle gwiazdozbioru Wodnika pomiędzy 16 lutego a 12 marca. W obrębie tej konstelacji w przyszłości znajdzie się punkt równonocy wiosennej. Ten ważny w astronomii punkt, który wyznacza rektascensję równą 0h, przesunie się wskutek precesji osi obrotu Ziemi z gwiazdozbioru Ryb do konstelacji Wodnika w 2597 roku[4].

Planety pozasłoneczne[edytuj]

Wokół gwiazdy Gliese 876 (IL Aqr) krążą cztery planety pozasłoneczne. W roku 2000 odkryto dwie planety; Gliese 876 b i Gliese 876 c, kolejną Gliese 876 d znaleziono w roku 2005. Pięć lat później odkryto czwartą planetę Gliese 876 e krążącą wokół gwiazdy centralnej. Obiekty te oddalone są od Ziemi o 15,33 lat świetlnych. Gwiazda jest karłem o typie widmowym M4, masie 0,334 (±0,03) masy Słońca i promieniu 0,36 promienia Słońca. Jej jasność widzialna wynosi 10,17m[5].

Roje meteorów[edytuj]

W konstelacji Wodnika znajduje się kilka radiantów rojów meteorów, z których najważniejsze to Eta Akwarydy, związane z kometą Halleya, z maksimum około 5 i 6 maja – do 60 meteorów w ciągu godziny. Delta Akwarydy mają dwa radianty. Z południowego w okolicach 29 lipca nadlatuje około 20. meteorów na godzinę, natomiast z północnego 6 sierpnia około 10. meteorów. Mniejszy rój, Jota Akwarydy, nadlatuje również 6 sierpnia, osiągając intensywność 8. meteorów na godzinę[4].

Zobacz też[edytuj]


Przypisy

  1. a b c d e f Praca zbiorowa: KOSMOS. Warszawa: Buchmann Sp. z o.o., 2012, s. 312-313. ISBN 978-83-7670-323-7.
  2. a b c Przemysław Mieszko Rudź: Atlas gwiazd.Przewodnik po konstelacjach.. Warszawa: Wydawnictwo SBM Sp. z o.o., 2005, s. 138-139. ISBN 978-83-7845-873-9.
  3. a b c d e f g Tomasz Szymański: Wędrówki po nocnym niebie.. T. 12. Poznań: Oxford Educational Sp. z o.o., 2011, s. 20-21, seria: Kosmos. Tajemnice Wszechświata. Encyklopedia Astronomii i Astronautyki.. ISBN 978-83-252-1363-3.
  4. a b c d e f g Ian Ridpath: Gwiazdy i planety. Przewodnik Collinsa. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2012, s. 80. ISBN 978-83-7073-928-7.
  5. Tomasz Szymański: Pięć najbliższych planet pozasłonecznych.. T. 33. Poznań: Oxford Educational Sp. z o.o., 2011, seria: Kosmos. Tajemnice Wszechświata. Encyklopedia Astronomii i Astronautyki.. ISBN 978-83-252-1267-4.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]