Ryba Południowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ryba Południowa
Ryba Południowa
Nazwa łacińska Piscis Austrinus
Dopełniacz łaciński Piscis Austrini
Skrót nazwy łacińskiej PsA
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 22 h
Deklinacja -30°
Charakterystyka
Powierzchnia 245 stopnie kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 1
Najjaśniejsza gwiazda Fomalhaut (1,17m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Roje meteorów
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 90° S a 52[1]° N.
ilustracja

Ryba Południowa (łac. Piscis Austrinus, dop. Piscis Austrini, skrót PsA) – mała konstelacja, leżąca na południowej półkuli nieba. Jest to 60. co do wielkości konstelacja na niebie. W Polsce widoczna jesienią nisko nad południowym horyzontem[2]. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 25.

Jest jednym z 48 gwiazdozbiorów opisanych przez Ptolemeusza w II wieku. Eratostenes nazywał konstelację Wielką Rybą i uważał ją za rodzica zodiakalnych Ryb[3]. Początkowo był to wielki gwiazdozbiór. W XVI wieku rój gwiazd, które teraz tworzą gwiazdozbiór Żurawia, został wycięty z Ryby Południowej, a w roku 1752 Nicolas Lacaille wziął jeszcze kilka do konstelacji Mikroskopu. Johann Elert Bode „pożyczył” jeszcze więcej gwiazd z Ryby Południowej i kilka z Mikroskopu, by utworzyć gwiazdozbiór Globus Aerostaticus (dzisiaj już nieaktualny). Konstelacja ta miała upamiętnić stworzenie balonu na gorące powietrze. Balon Johanna Bode powtarzał się jeszcze w kilku atlasach nieba, lecz nigdy nie przyjął się na dobre[1].

Mity i legendy[edytuj kod]

Jest to jedna z najstarszych konstelacji, a kultury starożytne nieodmiennie kojarzyły jej gwiazdy z rybą. Wyobraża mitologiczną rybkę, która uratowała przed utonięciem egipską boginię Izydę, ta zaś w podzięce uwieczniła na niebie rybę i jej dzieci, czyli gwiazdozbiór Ryb. Tak uważali Egipcjanie[3].
Była znana starożytnym Grekom. Przedstawia rybę, która była uważana za matkę dwóch ryb z gwiazdozbioru Ryb. Związana również z pobliską konstelacją Wodnika, który w paszczę ryby leje strumieniem wodę z dzbana[4].
Ryba Południowa związana jest również z syryjskim mitem o Atargatis (Grecy nazywali ją Derketo), która po dramatycznych perypetiach – po drodze zabijając swojego ukochanego i porzucając dziecko – została przemieniona w morską syrenę[3].
Wyobraża rybę leżącą grzbietem do dołu, która pije wodę wypływającą z dzbana trzymanego przez Wodnika. Pyskiem ryby jest gwiazda Fomalhaut[5].

Wybrane obiekty[edytuj kod]

Najjaśniejsza gwiazda Ryby Południowej, Fomalhaut (alfa Piscis Austrini), jest pierwszą (zachodnią) z trzech jasnych gwiazd nieba południowego ułożonych w jednej linii (pozostałe to Achernar i Kanopus), stanowiących ważny element orientacyjny dla dawnych żeglarzy[4].

  • Gwiazda pierwszej wielkości alfa (α) Piscis Austrini – sprawia, że Ryba Południowa wyróżnia się na półkuli południowej. Ta jasnoniebieska gwiazda jest oddalona o 25 lat świetlnych. Nazwa tej gwiazdy po arabsku oznacza – pysk ryby. W Polsce Fomalhaut jest doskonale widoczny na przełomie lata i jesieni, górując o północy w okolicach 15 września. Na szerokości geograficznej Warszawy widoczny jest na wysokości około ośmiu stopni nad horyzontem. Otacza ją chłodny dysk pyłowy, w którym być może powstają planety[5]. Następne co do jasności gwiazdy są słabsze niż 4m. Obserwacje gwiazdy , wykonywane od 2004 roku za pomocą koronografu Kosmicznego Teleskopu Hubble'a, ukazały obecność egzoplanety Dagon. Planeta ma masę porównywalną z masą Jowisza i porusza się po orbicie eliptycznej z okresem około 872 lata[3].
  • Drugą co do jasności gwiazdą jest epsilon Piscis Austrini (ε PsA; 4,18m), a trzecią – delta Piscis Austrini (δ PsA; 4,2m). Ta ostatnia stopniowo zbliża się do Słońca i za około 2,8 miliona lat będzie nas dzielić odległość zaledwie 83 lat świetlnych (obecnie jest to około 170 lat świetlnych). W związku z tym jej jasność zwiększy się do 2,87m[3].
  • Beta (β) Piscis Austrini to szeroki układ podwójny o składnikach czwartej i ósmej wielkości gwiazdowej, łatwo dają się rozróżnić w 10-centymetrowym teleskopie[1].
  • Gamma (γ) Piscis Austrini składa się z bliskiej pary gwiazd piątej i ósmej wielkości, położona w odległości 222 lat świetlnych[5].
  • Leżąca w odległości 1000 lat świetlnych eta (η) Piscis Austrini to ciasny układ podwójny złożony z niebieskobiałych gwiazd, które można rozdzielić używając teleskopu[5].

Wśród gwiazd zmiennych warta uwagi jest S Piscis Austrini, która jest zmienną typu Mira Ceti. Jej jasność zmienia się w zakresie 8-14,5m w ciągu 271,1 dnia. Innego rodzaju zmienną jest półregularna V Piscis Austrini, której jasność waha się od 8 do 9m z okresem 148 dni.

W gwiazdozbiorze nie ma jasnych obiektów głębokiego nieba. Najjaśniejsze galaktyki mają jasność około 11m. To między innymi galaktyki NGC 7173, NGC 7174, NGC 7176 i piękna galaktyka spiralna NGC 7314 o jasności 11,9m[3].

Rój meteorów[edytuj kod]

Z gwiazdozbioru wylatuje rój meteorów Piscis Austrainidów. Są aktywne od połowy lipca do połowy sierpnia, co w naszych szerokościach geograficznych czyni je niemożliwymi do obserwacji o tej porze roku. Zdarzyć się może, że wyjątkowo jasny bolid tego roju może wystrzelić pionowo ponad letni horyzont i dać świadectwo świadectwo aktywności roju. Jak do tej pory (2015) nie znane jest ciało macierzyste[2].

Zobacz też[edytuj kod]

Przypisy

  1. a b c Praca zbiorowa: KOSMOS. Warszawa: Buchmann Sp. z o.o., 2012, s. 434-435. ISBN 978-83-7670-323-7.
  2. a b Przemysław Rudź: Atlas gwiazd. Przewodnik po konstelacjach.. Warszawa: Wydawnictwo SBM Sp. z o.o., 2015, s. 168-169. ISBN 978-83-7845-873-9.
  3. a b c d e f Kamil Złoczewski: Feniks i Ryba Południowa. Poradnik Obserwatora.. T. 90. Poznań: Amermedia Sp. z o.o., 2013, s. 22-23, seria: Kosmos. Tajemnice Wszechświata. ISBN 978-83-252-2130-0.
  4. a b Przewodnik po gwiazdozbiorach. W: Jan Desselberger, Jacek Szczepanik: Tablice astronomiczne z przewodnikiem po gwiazdozbiorach.. Bielsko-Biała: PPU „PARK” Sp. z o.o., 2002, s. 156. ISBN 83-7266-156-1.
  5. a b c d Ian Ridpath: Gwiazdy i planety. Przewodnik Collinsa. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2010, s. 212. ISBN 978-83-7073-928-7.

Bibliografia[edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj kod]