Język khmerski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
ភាសាខ្មែរ
Obszar Kambodża, Wietnam, Tajlandia, Chiny
Liczba mówiących 15-25 mln
Klasyfikacja genetyczna Języki austroazjatyckie
 Mon-khmer
  Język khmerski
Pismo/alfabet khmerskie
Status oficjalny
język urzędowy Kambodża
Kody języka
ISO 639-1 km
ISO 639-2 khm
ISO 639-3 khm
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-khmerski online

Język khmerski – jeden z najważniejszych języków z grupy mon-khmer (Kambodża, Wietnam i Tajlandia), należącej do rodziny języków austroazjatyckich, wykazuje znaczące wpływy sanskrytu i pali. Urzędowy język Kambodży. Pismo alfabetyczno-sylabiczne[1]. Liczba rodzimych użytkowników języka sięga 7 mln.

Jest to język izolujący, kategorie gramatyczne są w nim realizowane syntaktycznie i leksykalnie. Fleksja w zasadzie nie występuje. Można znaleźć przykłady derywacji leksykalnej za pomocą prefiksów oraz infiksów, jednak proces ten nie ma charakteru produktywnego.

Fonetyka i fonologia[edytuj]

Zasób fonemów[edytuj]

Przedstawione poniżej wartości fonetyczne są jedynie przybliżeniem i nie uwzględniają poszczególnych wariantów w obrębie jednego fonemu.

  1. spółgłoski
    • k, d, t, n, b, p, m, r, l, s, h, f – Wymowa zbliżona do języka polskiego.
    • c – Wymowa zbliżona do polskiej litery ć, jednak język jest odrobinę bardziej cofnięty.
    • w – Wymawia się jako głoskę dwuwargową, bądź wargowo-zębową, w zależności od otoczenia.
    • y – Wymawia się tak jak polskie j.
    • ñ – Tak jak polską literę ń.
    • ŋ – W przybliżeniu odpowiada wymowie podkreślonej części słowa bank (tylko szybka wymowa).
    • kh, th, ph, ch – Spółgłoski z dodanym przydechem.
    • q – Zwarcie krtaniowe.
  2. samogłoski
    • krótkie: i, ɨ, u, e, o, a, ɑ, ə
    • długie: aa, ee, uu, ii, ɑɑ, ɔɔ, ɛɛ, ɨɨ, əə, oo
    • długie dyftongi: ae, ao, ei, iə, əɨ, ɨə, uə, ɔə, aə, ou
    • krótkie dyftongi: oə˘, uə˘, eə˘

Należy zwrócić uwagę na fakt, że rozbicie dyftongów, jak również niektórych długich samogłosek na dwie części składowe nie zawsze da w efekcie dwie krótkie samogłoski, tak jak wynikałoby to z zapisu. əɨ ≠ ə + ɨ. Dość często spotyka się tu również iloczas. W efekcie w zapisie schematycznym długie samogłoski i dyftongi traktowane są jako odrębne i niepodzielne jednostki (C może oznaczać tak krótką samogłoskę, jak długą samogłoskę, czy dyftong).

Budowa sylaby[edytuj]

Sylaba w języku khmerskim ma postać CCVC, może się więc składać maksymalnie z grupy spółgłosek, samogłoski lub dyftongu oraz spółgłoski. Możliwe są również kombinacje nie obejmujące wszystkich tych elementów:

  1. CV
  2. CCV
  3. CVC
  4. VC
  5. V

W niektórych wyrazach zapożyczonych występują grupy po trzy spółgłoski, jednak użytkownicy języka mają tendencję do rozdzielania ich dodatkową samogłoską zgodnie ze schematem CCCV → CVCCV. Powstaje wtedy słowo dwusylabowe.

Zjawiska na poziomie ponadsylabowym[edytuj]

Wyrazy języka khmerskiego nie będące zapożyczeniami składają się z maksimum dwóch sylab. Dość częste jest zjawisko eufonii na styku dwóch sylab. Najczęściej polega to na zmianę dźwięku m na inny dźwięk nosowy, odpowiadający pod względem artykulacji następującej po nim spółgłosce zwartej.

Zapis[edytuj]

Pismo khmerskie jest systemem sylabicznym. Najmniejszą jednostką dźwiękową którą może reprezentować pojedyncza litera jest sylaba. Dla przykładu litera ក symbolizuje całą sylabę /kɑɑ/. Po dodaniu litery oznaczającej samogłoskę – ា otrzymujemy sylabę កា /kaa/ (Zatem brak symbolu samogłoskowego paradoksalnie oznacza konkretną samogłoskę). Każdy znak spółgłoskowy jest przypisany do jednej z dwu serii (I i II, lub słaba i silna). Seria spółgłoski determinuje wartość dźwiękową następującej samogłoski, Tak więc symbol samogłoskowy (lub jego brak) można przeważnie odczytać na dwa sposoby (będą to dwa oddzielne fonemy)

Spółgłoski[edytuj]

Zwarte i nosowe[edytuj]

x słabe (I seria) silne (II seria) nosowe
bez przydechu z przydechem bez przydechu z przydechem
tylnopodniebieniowe ក /kɑɑ/ ខ /kʰɑɑ/ គ /kɔɔ/ ឃ /kʰɔɔ/ /ŋɔɔ/
środkowopodniebieniowe ច /cɑɑ/ ឆ /cʰɑɑ/ ជ /cɔɔ/ ឈ /cʰɔɔ/ /ñɔɔ/
retrofleksy (cerebralne) /dɑɑ/ ឋ /tʰɑɑ/ /dɔɔ/ ឍ /tʰɔɔ/ /nɑɑ/
zębowe ត /tɑɑ/ ថ /tʰɑɑ/ ទ /tɔɔ/ ធ /tʰɔɔ/ /nɔɔ/
dwuwargowe /bɑɑ/ ផ /pʰɑɑ/ ព /pɔɔ/ ភ /pʰɔɔ/ /mɔɔ/

Wszystkie symbole dźwięków nosowych z wyjątkiem ណ należą do II serii. W pozycji wygłosowej spółgłoski zwarte wymawiane są bardzo słabo, wygłosowy dźwięk /-k/ przechodzi praktycznie w zwarcie krtaniowe /-q/. Przykład: កក odczytamy /kɑɑq/

Pozostałe[edytuj]

  • /yɔɔ/
  • /rɔɔ/
  • /lɔɔ/
  • /wɔɔ/
  • ស /sɑɑ/, w wygłosie /-h/
  • ហ /hɑɑ/
  • /lɑɑ/
  • អ /qɑɑ/ – Litera ta umożliwia zapisanie sylaby składającej się z samej samogłoski.

Spółgłoski dźwięczne pogrubiono.

Samogłoski[edytuj]

Na pomarańczowo oznaczono symbol spółgłoski (I seria w lewej kolumnie, II seria w prawej kolumnie). Niektóre samogłoski zapisuje się nad, niektóre pod, inne przed, za, lub naokoło spółgłoski. Zawsze jednak samogłoska wymawiana jest po spółgłosce do której jest przypisana.

samogłoski

Samogłoski niezależne[edytuj]

Samogłoski niezależne funkcjonują w khmerskim zapisie podobnie do spółgłosek – zawierają one początkową spółgłoskę (przeważnie jest to /q-/) jak i samogłoskę. Większość samogłosek niezależnych posiada więcej niż jeden wariant wymowy, przy czym nie ma spójnych zasad określających jak należy odczytać dany symbol w konkretnym słowie.

  • ឥ – អិ អ៊ិ អី
  • ឦ – អី
  • ឧ – អុ អ៊ុ អោ
  • ឩ – អូ អ៊ូ
  • ឪ – អូវ
  • ឯ – អែ
  • ឰ – អៃ
  • ឱ – អោ
  • ឲ – អោ
  • ឳ – អៅ
  • ឫ – រឹ
  • ឬ – រឺ
  • ឭ – លឹ
  • ឮ – លឺ

Możliwe warianty wymowy zapisano za pomocą zwykłych spółgłosek/samogłosek.

Znaki diakrytyczne[edytuj]

Interpunkcja[edytuj]

W piśmie khmerskim nie występują odstępy między poszczególnymi wyrazami. Odstęp pełni za to funkcję podobną (lecz nie dokładnie identyczną) do przecinka w zapisie łacińskim. Ponadto stosuje się następujące znaki interpunkcyjne:

  • ។ – Sygnalizuje koniec zdania, lub wielozdaniowej wypowiedzi ściśle zintegrowanej znaczeniowo.
  • ៕ – Oznacza zazwyczaj koniec rozdziału, lub całego tekstu.
  • ៚ – Odpowiednik ៕ stosowany w tekstach poetyckich i religijnych.
  • ៙ – Otwiera teksty literackie i religijne.
  • ៖ – Pełni podobną rolę do łacińskiego dwukropka.
  • ៗ – Oznacza podwojenie poprzedzającego słowa lub frazy.
  • – (dywiz) – Służy do oznaczania podziału wyrazu między wierszami.

Ponadto we współczesnych tekstach często stosuje się łacińskie znaki interpunkcyjne (nawiasy okrągłe, dwukropek, przecinek, średnik, wielokropek, wykrzyknik, znak zapytania).

Cyfry[edytuj]

Khmerskie cyfry zorganizowane są w system dziesiętny.

  • ០ – 0
  • ១ – 1
  • ២ – 2
  • ៣ – 3
  • ៤ – 4
  • ៥ – 5
  • ៦ – 6
  • ៧ – 7
  • ៨ – 8
  • ៩ – 9

Tak więc liczbę 278405 zapiszemy ២៧៨៤០៥.

Gramatyka[edytuj]

Poziom składniowy[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

W języku khmerskim budowa zdania twierdzącego wygląda następująco: podmiot, który nie może zostać pominięty; czasownik (zawsze w formie bezokolicznikowej, gdyż w języku tym nie ma koniugacji); dopełnienie (z tym że jeśli stosujemy przysłówek – stawiamy go zawsze na końcu). W przypadku, gdy chcemy zastosować 3 słowa wyrażające odpowiedniki czasów (przyszły – នឹង [podobne do angielskiego future simple], teraźniejszy កំពុង [podobne do angielskiego present continuous], przeszły បាន [podobne do włoskiego passato prossimo]) stawiamy słowa te bezpośrednio przed czasownikami, by działały jako określniki czasów.

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ​ISBN 83-01-08163-5

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj]