Julius Nyerere

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Julius Nyerere
Julius Nyerere 1977.jpg
Data i miejsce urodzenia 13 kwietnia 1922
Butiama
Data i miejsce śmierci 14 października 1999
Londyn
Tanzania 1. Prezydent Zjednoczonej Republiki Tanzanii
Przynależność polityczna Partia Rewolucyjna Tanzanii
Okres urzędowania od 26 kwietnia 1964
do 5 listopada 1985
Poprzednik urząd utworzony
Następca Ali Hassan Mwinyi
Tanganika (kraj) 1. Prezydent Tanganiki
Przynależność polityczna Afrykański Narodowy Związek Tanganiki
Okres urzędowania od 9 grudnia 1962
do 26 kwietnia 1964
Poprzednik urząd utworzony
Następca urząd zniesiony
Odznaczenia
Order of Mwalimu Julius Kambarage Nyerere (Tanzania) Order Agostinha Neto (Angola) Wielka Wstęga Orderu Narodowego Republiki (Burundi) Order Słonia (Dania) Order Królewski Serafinów (Szwecja) Krzyż Wielki Orderu Białej Róży (Finlandia) Medal Amilcara Cabrala (Gwinea Bissau) Order Jamajki Order José Martí (Kuba) Łańcuch Orderu Orła Azteckiego (Meksyk) Order Prastarej Welwitschii Mirabilis (Namibia) Order Towarzyszy O. R. Tambo I klasy (Republika Południowej Afryki) Medal Wyzwolenia Narodowego (Rwanda) Medal Kampanii Przeciwko Ludobójstwu (Rwanda) Order Perły Afryki (Uganda) Order Katongi (Uganda)
Międzynarodowa Leninowska Nagroda Pokoju (ZSRR)

Julius Kambarage Nyerere (ur. 13 kwietnia 1922 w Butiamie, zm. 14 października 1999 w Londynie) – polityk tanzański, w latach 1964–1985 prezydent Tanzanii a wcześniej Tanganiki. Twórca państwa tanzańskiego, ideolog koncepcji afrykańskiego socjalizmu demokratycznego, Sługa Boży Kościoła katolickiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i wykształcenie[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 13 kwietnia 1922 roku w Butiamie w regionie Taganiki, Mara[1]. Był jednym z 26 dzieci działacza politycznego ludu Zanaki, Nyerere Burito[2]. W wieku dwunastu lat poszedł do szkoły podstawowej w Musomie, w 1937 roku kontynuował naukę w Szkole Rządowej w Tabora[3]. W 1943 roku został ochrzczony w Kościele katolickim i przyjął chrześcijańskie imię Juliusz[4][5]. Otrzymał stypendium Uniwersytetu Makarere w Kampali w Ugandzie. W czasie pobytu w Ugandzie założył Związek Dobrobytu Tanganiki który połączył się później z Afrykańskim Stowarzyszeniem Tanganiki (założonym w 1929 roku)[6]. W 1947 roku otrzymał dyplom nauczyciela[7]. Wrócił do Tanganiki i przez trzy lata pracował w Gimnazjum Mariackim w Taborze gdzie uczył biologii i języka angielskiego. W 1949 roku otrzymał stypendium rządu na Uniwersytecie w Edynburgu tym samym stał się on pierwszym studentem brytyjskiego uniwersytetu pochodzącym z Tanganiki[8][9]. W 1952 roku uzyskał licencjat magistra ekonomii i historii. W Edynburgu spotkał się z ideami Towarzystwa Fabiańskiego i zaczął rozwijać łączenia socjalizmu z afrykańskimi ideami kolektywistycznymi[10][11].

Kariera polityczna[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie do Tanganiki nauczał w Kolegium św Franciszka w pobliżu Dar es Salaam przedmiotów tj. język angielski, suahili i historia[11]. W 1953 roku wybrany został prezesem TAA, organizacji społecznej zdominowanej przez urzędników służby cywilnej. W działanie grupy zaangażował się jako student na Uniwersytecie Makerere[12]. W 1954 TAA przekształciła się w Afrykański Narodowy Związek Tanganiki (TANU)[13]. W ciągu roku Afrykański Narodowy Związek Tanganiki stał się największą organizacją polityczną w kraju[14][15]. Jego działalność przyciągnęły uwagę władz kolonialnych przez został on zmuszony do dokonania wyboru między karierą nauczyciela a działalnością polityczną. Zapytany o decyzję stwierdził on że "jest nauczycielem z wyboru, a politykiem z przypadku"[16]. Zdecydował się on zrezygnować z kariery zawodowej, podróżował po kraju, przemawiał do ludu i wodzów plemiennych starając się pozyskać ich poparcie dla ruchu niepodległościowego. W imieniu mieszkańców kolonii zabrał głos w Radzie Powiernicze i Komitecie Narodów Zjednoczonych w Nowym Jorku. Przekonywał on o konieczności uzyskania niepodległość bez wojny i rozlewu krwi. Nyerere zyskał poparcie brytyjskiego gubernatora Richarda Turnbulla. Wszedł w skład kolonialnej Rady Legislacyjnej do której mandat zdobył po pierwszych w historii kraju wyborach w 1958-59. W 1960 roku został pierwszym ministrem. W 1961 roku Tanganika uzyskała niepodległość a Nyerere 9 grudnia 1961 roku został zaprzysiężony na premiera. Rok później został wybrany na prezydenta Tanganiki po tym gdy została ona ogłoszona republiką. Jako premier przyczynił się do połączenia wyspy Zanzibar i Tanganiki. W wyniku połączenia utworzono Tanzanię. Zjednoczenie Zanzibaru i Taganiki umożliwiła rewolucja na Zanzibarze z 12 stycznia 1964 roku która obaliła sułtana Jamshida bin Abdulahha[17].

Nyerere jako prezydent[edytuj | edytuj kod]

Julius Nyerere z prezydentem USA Jimmym Carterem
i jego żoną, Rosalynn, 1977

W 1962 po raz pierwszy wystąpił ze swoją koncepcją socjalizmu, ogłaszając pracę „Ujamaa – A Basis of African Socialism” w której starał się zarysować założenia programowe „afrykańskiego socjalizmu demokratycznego”. Prezydent uważał że socjalistyczna postawa doprowadzi do likwidacji dyskryminacji i większej równości społeczne[18]. Lansując taką koncepcję dowodził, że jej sens tkwi w negacji istnienia klas społecznych w Afryce i wszystkich konsekwencji tego faktu. Równocześnie mocno akcentował swą opinię, że „afrykański socjalizm demokratyczny” stanowi przeciwieństwo kapitalizmu, który stara się zbudować szczęśliwe społeczeństwo drogą wyzysku człowieka przez człowieka. Koncepcja ta miała doprowadzić do budowy systemu rządów demokratycznych i socjalistycznych w warunkach realizacji programu szybkiego rozwoju ekonomicznego. 5 lutego 1967 ogłosił „eklarację z Aruszy”, w której za podstawowe zasady funkcjonowania państwa uznał równość społeczną, prawo uczestnictwa każdego obywatela w sprawowaniu władzy, prawo do godności i szacunku oraz wolność przekonań politycznych i religijnych. W deklaracji zapisano również, że bogactwa naturalne kraju są własnością wszystkich jego obywateli, państwo powinno sprawować faktyczną kontrolę nad głównymi środkami produkcji oraz że ponosi ono odpowiedzialność za poziom życia ekonomicznego narodu. „Deklaracja z Aruszy” stwierdza następnie, że prawdziwie socjalistycznym państwem jest takie, w którym wszyscy ludzie są pracującymi i w którym nie istnieje ani system feudalny, ani kapitalistyczny. Zwrócono także uwagę na to, że pomoc zagraniczna prowadzi zawsze do uzależnienia i ograniczenia suwerenności narodu.

W następnych latach Julius Nyerere dołączył do deklaracji program „Ujamaa Vijijini” (socjalistyczne wsie) czyli powołanie do życia skolektywizowanych „wspólnot wiejskich”. Miały one stanowić wzorcowe wsie socjalistyczne, które w przyszłości objęłyby cała ludność rolniczą Tanzanii. Program przyczynił się do rozwoju rolnictwa. W 1974 roku prowadzono wspólny program rządu i IDA (Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju) w czasie którego powstały nowe wsie, IDA finansowała projekty alternatywnych upraw i udzielania drobnym rolnikom kredytów. Dzięki programowi zmniejszono liczbę mniej dochodowych upraw herbaty kosztem zwiększenia upraw alternatywnych. na skutek reorganizacji rolnictwa rozpoczęto uprawy tytoniu, jego rentowność wyniosła 41 miliona funtów w 1975 roku. W 1976 roku Tanzania stała się trzecim co do wielkości producentem tytoniu w Afryce[19].

W 1967 roku przeprowadzono nacjonalizację [bank]]ów, towarzystw ubezpieczeniowych, większych przedsiębiorstw handlowych i przemysłowych, należących głównie do kapitału zagranicznego. Wprowadzono nowoczesny system nawadniania, wody z rzek Kisangiro i Lelestutta przekierowano poprzez kanały na pola[20]. W kwietniu 1977 doprowadził do uchwalenia nowej konstytucji, która mówiła, że Partia Rewolucyjna Tanzanii (powstała po połączeniu TANU z zanzibarską Partią Afro-Szirazyjską) zajmuje nadrzędne pozycje wobec władz państwowych, a prezydent Tanzanii zobowiązany jest do ścisłego respektowania uchwał partyjnych.

 Osobny artykuł: wojna ugandyjsko-tanzańska.

W 1978 roku doszło do wybuchu wojny z sąsiednią Ugandą wspartą przez Libię. Spór państw rozpoczął się w 1971 roku gdy w Ugandzie doszło do zamachu stanu w którym armia na czele z Idi Aminem obaliła prezydenta Miltona Obote. Nyerere zaoferował azyl polityczny obalonemu prezydentowi. Do byłego prezydenta dołączyło 20 tys. osób prześladowanych przez juntę z powodów politycznych. Rok później grupa uchodźców przy wsparciu Tanzanii próbowała bezskutecznie obalić Amina. Junta oskarżyła Nyerere o przygotowanie zamachu, a dodatkowo zaczęła wspierać wrogów politycznych urzędującego prezydenta Tanzanii[21]. Gdy Mustafa Adrisi, wiceprezydent Ugandy został ranny w podejrzanym wypadku samochodowym w 1978 roku, żołnierze lojalni wobec Adrisiego zbuntowali się a część z nich przekroczyła granicę Tanzanii gdzie znalazła schronienie - spowdowało to bezpośrednią interwencję wojsk ugandyjskich przeciw Tanzanii[21][22]. Konsekwencją przegranej przez Ugandę wojny był upadek junty ugandyjskiej i powrót do władzy Obote.

W lutym 1980 zapowiedział skupienie wszystkich środków na budowie socjalizmu. W miesiąc później ogłosił program „socjalizm w handlu”, zakładający tworzenie sieci sklepów spółdzielczych oraz projekt 20-letniego planu rozwoju gospodarczego na lata 1981–2000, przewidujący potrojenie PKB. Nyerere ostatnią kadencję objął w 1980 roku i urząd sprawował do 1985 roku[23]. Ostatnia kadencja polityka była okresem w którym w parlamencie wyłoniła się opozycja dążąca do ograniczenia zakresu władzy prezydenta oraz kryzysu politycznego na Zanzibarze z 1984 roku który spowodowany był coraz większym niezadowoleniem z unii z Tanganiką oraz tendencjami separatystycznymi. Z funkcji prezydenta zrezygnował wraz zakończeniem kadencji w 1985 roku. Nyerere został prezesem Chama Cha Mapinduzi a urząd sprawował do 1990 roku. Obecnie uznawany jest za Ojca Narodowa. Następca Nyerere, Mwinyi na konferencji poświęconej Deklaracji z Aruszy, zauważył że w czasie kadencji jego poprzednika, długość życia Tanzańczyków wzrosła do 52 lat, ograniczono śmiertelność niemowląt do 137 na tysiąc, wybudowano 2600 przychodni i 150 szpitali, wybudowano dwa uniwersytety z ponad 4500 studentami oraz zapewniono 3.700.000 dzieciom naukę w szkole podstawowej[24][25].

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Julius Nyerere i prezydent RFN Richard von Weizsäcker

Podkreślał niezaangażowanie Tanzanii w zimną wojnę, w czasie jego rządów Tanzania cieszyła się przyjaznymi stosunkami z Chinami, blokiem zachodnim i wschodnim. W rywalizacji chińsko-radzieckiej, Nyerere opowiedział się po stronie Chińczyków. Wraz z kilkoma innymi liderami panafrykańskimi założył w 1963 Organizację Jedności Afrykańskiej. Od połowy 1970, wraz z prezydentem Zambii Kennethem Kaundą, był jednym z przywódców Zjednoczonego Frontu Państw Kolonialnych, prowadzących kampanię przeciwko rządom kolonialnym i białej mniejszości w Afryce Południowej. Kraj aktywnie wspierał ruchy narodowowyzwoleńcze w krajach Afryki, w tym Afrykański Kongres Narodowy i Kongres Panafrykański w RPA. W trakcie wojny rodezyjskiej armia tanzańska szkoliła żołnierzy Afrykańskiej Armii Narodowego Wyzwolenia Zimbabwe[26] a Nyerere próbował skłonić organizacje zimbabweńskiego ruchu oporu do zawarcia ze sobą sojuszu organizując spotkanie z Joshuą Nkomo i Robertem Mugabe[27]. W trakcie angolskiej wojny o niepodległość Tanzania wsparła Ludowy Ruch Wyzwolenia Angoli[28] a poparcie dla tegoż ruchu kontynuowała w okresie wojny domowej w tymże kraju[29]. Podobną politykę Tanzania prowadziła w Mozambiku gdzie w trakcie wojny o niepodległość wsparła FRELIMO[30][31] a następnie kontynuowała poparcie dla grupy w trakcie wojny domowej. MPLA dzięki Nyerere uzyskało też wsparcie w Chinach które udzielały pomocy MPLA do 1973 roku (potem jednak rozpoczęły wspieranie konkurencyjnej FNLA)[32][33]. W 1977 roku Nyerere wsparł zamach stanu na Seszelach w 1977 w wyniku którego obalono prezydenta Jamesa Manchama[34][35][36][37].

Okres po 1985[edytuj | edytuj kod]

Do 1990 pozostawał przewodniczącym Partii Rewolucyjnej. Po wycofaniu się z polityki powrócił do rodzinnej wsi Butiama w północnej Tanzanii[38]. Działał społecznie, był orędownikiem pomocy dla państw biednego Południa. Mediował w konflikcie w Burundi w 1996. W latach 1987-1990 był przewodniczącym Międzynarodowej Komisji Południa a w latach 1990-1999 przewodniczącym Centrum Południowego w Genewie. 14 października 1999 zmarł na białaczkę w londyńskim szpitalu. Został pochowany w Tanzanii. Jego poglądy były inspiracją m.in. dla premiera Vanuatu Waltera Lini.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Julius Nyerere International Airport, lotnisko noszące imię Juliusa Nyerere

Odznaczenia i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Otrzymał wiele tytułów doktora honoris causa, m.in. od: University of Edinburgh, Duquesne University, Uniwersytetu w Kairze, University of Nigeria, University of Ibadan, University of Liberia, University of Toronto, Howard University, Uniwersytetu Jawaharlala Nehru, Uniwersytetu w Hawanie (Kuba), Narodowym Uniwersytecie Lesotho[39], University of the Philippines, Fort Hare University, Akademii Rolniczej im. Edwarda Sokoine oraz Lincoln University. W 1976 otrzymał Nagrodę im. Nehru, w 1982 Nagrodę Trzeciego Świata, w 1983 Medal za Wybitne Zasługi dla Uchodźców, w 1987 Międzynarodową Leninowską Nagrodę Pokoju, w 1992 Nagrodę im. Simona Bolivara, a w 1985 Nagrodę Pokoju im. Gandhiego. Pośmiertnie został odznaczony m.in. południowoafrykańskim Orderem Towarzyszy O. R. Tambo (2004), orderami ugandyjskimi – Perły Afryki i Katongi (2005), namibijskim Orderem Prastarej Welwitschii Mirabilis (2010), oraz tanzańskim orderem swojego imienia – Nishani ya Mwalimu Julius Kambarage Nyerere (2011), będącym najwyższym odznaczeniem państwowym.

Wpływ na kulturę Tanzanii[edytuj | edytuj kod]

Idee ujmaa żyją w rapie artystów hip-hopowych z Tanzanii[40]. Sam Nyerere szanował w Tanzanii obecność obcych kultur mówiąc o tym, że „naród, który odmawia nauki z obcych kultur jest narodem idiotów i szaleńców... uczenie się z innych kultur, nie znaczny, że powinniśmy porzucić naszą”[40].

Proces beatyfikacyjny[edytuj | edytuj kod]

W 2006 Watykan ogłosił początek procesu beatyfikacyjnego Nyerere. Twórca Tanzanii był człowiekiem głęboko wierzącym i codziennym uczestnikiem mszy świętych[41].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Simon, David (2006). Fifty key thinkers on development. Taylor & Francis. s. 193. ISBN 0-415-33790-9
  2. Clagett Taylor, James (1963). The political development of Tanganyika. Stanford University Press. s. 95. ISBN 0-8047-0147-4
  3. Lawrence, David (2009). Tanzania: The Land, Its People and Contemporary Life. Godfrey Mwakikagile. s. 58. ISBN 9987-9308-3-2
  4. Kantowicz, Edward R. (2000). Coming Apart, Coming Together. Wm. B. Eerdmans Publishing. s. 258. ISBN 0-8028-4456-1
  5. Kaufman, Michael T., "Julius Nyerere of Tanzania Dies; Preached African Socialism to the World", The New York Times
  6. Mwakikagile, Godfrey (2006). Tanzania Under Mwalimu Nyerere: Reflections on an African Statesman. Godfrey Mwakikagile. s. 21. ISBN 0-9802534-9-7
  7. Simon, David (2006). Fifty key thinkers on development. Taylor & Francis. s. 193. ISBN 0-415-33790-9.
  8. Mwakikagile, Godfrey (2006). Nyerere and Africa: End of an Era. Godfrey Mwakikagile. s. 575. ISBN 0-9802534-1-1.
  9. Cross, Colin (1969). The fall of the British Empire, 1918–1968. Coward-McCann. s. 306
  10. Adi, Hakim; Sherwood, Marika (2003). "Julius Kambarage Nyerere". Pan-African History: Political Figures from Africa and the Diaspora Since 1787. Routledge. s. 147. ISBN 0-203-41780-1.
  11. 11,0 11,1 van Dijk, Ruud (2008). Encyclopedia of the Cold War, Volume 1. Taylor & Francis. s. 880. ISBN 0-415-97515-8.
  12. Blumberg, Arnold (1995). Great Leaders, Great Tyrants?: Contemporary Views of World Rulers who Made History. Greenwood Publishing Group. s. 221–222. ISBN 0-313-28751-1.
  13. Blumberg, Arnold (1995). Great Leaders, Great Tyrants?: Contemporary Views of World Rulers who Made History. Greenwood Publishing Group. s. 221–222. ISBN 0-313-28751-1.
  14. Kangsen, Muna (13 kwietnia 2007), "Happy Birthday Mwalimu", Daily News (Daily News Media Group)
  15. "Julius Nyerere". Encyclopædia Britannica's Guide to Black History. Encyclopædia Britannica Inc. Retrieved 21 marca 2010.
  16. Marshall, Julian (15 października 1999), "Julius Nyerere", The Guardian (Guardian Media Group)
  17. "Tanganyika gets new rule today", New York Times
  18. Keregero, Keregero (14 października 2005), "Mwalimu Julius Nyerere on Socialism", The Guardian (IPP Media)
  19. Donald P. Whitaker (1978). "The Economy", Tanzania: A Country Study. American University. Washington DC.
  20. W.M. Adams, T. Potkanski and J.E.G. Sutton (1994). "Indigenous Farmer-Managed Irrigation in Sonjo, Tanzania". The Geographical Journal. Vol. 160. No. 1 (March 1994). s. 17–32. Blackwell Publishing on behalf of The Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers)
  21. 21,0 21,1 EAST AFRICA: An Idi-otic Invasion (ang.). „Time”, 1978-10-13. [dostęp 2009-08-22].
  22. Idi Amin and Military Rule (ang.). Library of Congress Country Studies: Uganda. [dostęp 2009-08-22].
  23. Norman Lowe Mastering Modern World History
  24. Norman Lowe Mastering Modern World History
  25. Tanzania. Historia.
  26. From liberation movement to government: ZANU and the formulation of the foreign policy of Zimbabwe, 1990. s. 284
  27. Najgroźniejsi dyktatorzy w historii, wyd. MUZA SA, Warszawa, 2008, ISBN 978-83-7495-323-8, s. 202
  28. Angola-Ascendancy of the MPLA
  29. W. Martin James III (2011). A Political History of the Civil War in Angola 1974–1990. Piscataway: Transaction Publishers. s. 34.
  30. A History of FRELIMO, 1982. s.13
  31. Encyclopedia Americana: Sumatra to Trampoline, 2005. s.275
  32. Laidi, Zaki. The Superpowers and Africa: The Constraints of a Rivalry:1960–1990. Chicago: Univ. Of Chicago, 1990.
  33. António Pires Nunes, Angola 1966–74
  34. Cawthra, Gavin; Du Pisani, André; Omari, Abillah H. (2007). Security and Democracy in Southern Africa. IDRC. s. 143. ISBN 1-86814-453-4.
  35. Leonard, Thomas M. (2006). Encyclopedia of the Developing World, Volume 1. Taylor & Francis. s. 1402. ISBN 0-415-97662-6.
  36. Military power and politics in black Africa. Simon Baynham. s. 181
  37. Tanzania. Historia.
  38. Kaufman, Michael T. (15 October 1999), "Julius Nyerere of Tanzania Dies; Preached African Socialism to the World", The New York Times, retrieved 26 March 2010
  39. "Historical Note of the National University of Lesotho", National University of Lesotho, retrieved 26 April 2010
  40. 40,0 40,1 Lemelle, Sidney J. (2006). "'Ni wapi Tunakwenda': Hip Hop Culture and the Children of Arusha". In Dipannita, Basu; Sidney J., Lemelle. The vinyl ain't final: hip hop and the globalization of black popular culture. Pluto Press. s. 230–254. ISBN 0-7453-1940-8
  41. Ze świata. niedziela.pl, 7/2006.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]