Katafrakt

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Sasanidzki katafrakt: jeździec nosi kolczugę, a koń okryty jest zbroją łuskową
Katafrakt imperium Sasanidów (z rzeźby w Iranie)
Katafrakt w pełnej zbroi łuskowej

Katafrakt (gr. κατάφρακτος kataphraktos – pokryty, osłonięty, opancerzony) – ciężki kawalerzysta w czasach starożytnych i w średniowieczu. Znany m.in. w wojskach Sarmatów, Partów, Seleukidów, Sasanidów, Arabów z Palmyry[potrzebny przypis], Ormian, Rzymian i Bizantyńczyków.

Uzbrojenie[edytuj]

Katafrakci dosiadali specjalnie hodowanych ciężkich koni bojowych. Ich opancerzenie najczęściej stanowiła kolczuga lub zbroja łuskowa wraz z hełmem. W zhellenizowanych satrapiach Seleukidów jeźdźcy nosili metalowe kirysy, laminowane naramienniki i nagolenice, hełm tracki z maską jeźdźca[potrzebny przypis].

Podobnie opancerzane były również konie – zazwyczaj końską zbroją łuskową, najczęściej ciężką, obejmującą cały wierzch konia. Niektórzy katafrakci zakładali na konie pełne zbroje, chroniące całe ciało zwierzęcia, łącznie z jego brzuchem, nogami oraz ogonem. Lejce często wykonywano z łańcuchów[potrzebny przypis].

Katafrakci na koniach w pełnej zbroi łuskowej

Według Tytusa Liwiusza katafrakci stanęli po obu stronach falangi, a po prawej tuż obok agemy Antiocha III Wielkiego w bitwie pod Magnezją[1]. Zazwyczaj byli uzbrojeni w długą na 4-4,5 m włócznię (kontos), miecz oraz łuk.

Partowie lub Arabowie wprowadzili katafraktów dosiadających wielbłądów, zwykle również wyposażonych w zbroje łuskowe[potrzebny przypis].

W wojskach partyjskich wyróżnili się szczególnie w bitwie pod Nisibis w 217 r.[2]

Sposoby przeciwdziałania[edytuj]

Słonie bojowe dzięki swojej masie potrafiły przewracać konie i tratować jeźdźców wywołując panikę, przed czym opancerzenie nie zabezpieczało

W walce z katafraktami stosowano następujące środki:

  • Ustawiano ciasno rzędy pali stanowiących skuteczną zaporę dla koni i zmuszających jeźdźca do walki pieszej, co obniżało jego skuteczność.
  • Na polu walki umieszczano kolce raniące konie w nieosłonięte zbroją kopyta.
  • Używano słoni bojowych płoszące wierzchowce.
  • Katafraktów jako bardzo ciężką jazdę cechowała niewielka skuteczność w rejonach leśnych i podmokłych. Umieszczanie na ich drodze zamaskowanych dołów lub rowów skutecznie mieszało ich szyki, gdyż tak obciążone konie łatwo się przewracały.

Katafrakci stali się jedną z najcięższych kawalerii świata, przewyższając pod względem opancerzenia nawet rycerstwo zachodnioeuropejskie, które nigdy nie osiągnęło takiego poziomu pancerza, zwłaszcza wierzchowców, jakie mieli katafrakci, a później ciężka jazda Chorezmu i Mameluków egipskich[potrzebny przypis].

Zalety i wady[edytuj]

Zalety:

  • Pełna zbroja jeźdźca i wierzchowca sprawiała, że stanowili jednostkę bojową o dużej skuteczności.

Wady:

  • Koszt wyposażenia był tak wysoki, że władcy często używali ich jedynie jako gwardii przybocznej.

Wizerunek katafrakta z epoki[edytuj]

Na rysunku ściennym (grafitto) z II w. n.e., odkrytym w Dura Europos w Mezopotamii, jeździec nosi hełm szpiczasty, który często zdobiono małą chorągiewką (tzw. jałowiec), zbroję karacenową z watowanymi osłonami ramion, w prawej ręce trzyma włócznię, a u lewego boku ma łuk refleksyjny. Konia okrywa kropierz z naszytymi płytkami[3].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Liwusz, Dzieje Rzymu, XXXVII 40 Liwiusz 1981 ↓, s. 161, 162.
  2. K.Farrokh: Shadows in the Desert. Ancient Persia at War. Osprey, ISBN 9781846031083, str. 168
  3. Cataphracts and Clibanarii of the Ancient World [1] (ang.)

Bibliografia[edytuj]

  • Tytus Liwiusz: Dzieje Rzymu od założenia miasta. Księgi XXXV-XL. Przełożył Mieczysław Brożek. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich i Wydawnictwo PAN, 1981. ISBN 83-04-00748-3.
  • Mariusz Mielczarek: Cataphracti and Clibanari. Łódź: Oficyna Naukowa MS, 1993, seria: Studies on the History of the Ancient & Mediaeval Art of Warfare. ISBN 83-85874-00-3.
  • Józef Wolski: Dzieje i upadek imperium Seleucydów. Kraków: The Enigma Press, 1999, s. 198-208. ISBN 83-86110-37-6.
  • Zdzisław Żygulski jun.: Broń wschodnia. Turcja, Persja, Indie, Japonia. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1983.