Armia rzymska

Rzymscy legioniści na płaskorzeźbie Kolumny Trajana (113 r. n.e.)

Armia rzymska (łac. exercitus Romanus) – siły zbrojne starożytnego Rzymu, obejmujące wojska lądowe (legiony) oraz flotę wojenną (classis).

Struktura i organizacja armii podlegały licznym reformom na przestrzeni wieków. Ostatnią zwycięską bitwą wojsk rzymskich była bitwa na Polach Katalaunijskich w 451 roku. Armia rzymska przestała istnieć wraz z upadkiem Cesarstwa Zachodniorzymskiego w 476 roku n.e.

Legenda powstania

Zgodnie z jedną z legend związanych z początkiem Rzymu, Romulus, założyciel miasta, zaginął bez śladu w 716 r. p.n.e. Podejrzewano, że został zamordowany. Wówczas jeden z wybitnych obywateli miał przemówić do zgromadzonego tłumu, twierdząc: „Romulus zstąpił tego ranka z niebios, ukazał mi się i rzekł: «Idź i powiedz Rzymianom, że z woli bogów Rzym będzie stolicą świata. Powiedz im, by przekazali swym dzieciom, że żadna siła nie oprze się potędze rzymskiego oręża. Niech uczą się być żołnierzami»”. Następnie – jak relacjonuje Liwiusz (I, 16) – Romulus miał powrócić do nieba.

Początki Rzymu

Choć poza znaleziskami archeologicznymi brak bezpośrednich dowodów, wojsko rzymskie prawdopodobnie istniało już od momentu założenia osady nad Tybrem. Początkowo opierało się na ciężkiej arystokratycznej konnicy. W skład wczesnej armii wchodzili król, jego drużyna oraz mężczyźni z trzech plemion zamieszkujących okolicę. Każde plemię wystawiało w razie wojny tysiąc pieszych pod wodzą trybuna (łac. tribunus, dosł. „wódz plemienny”). Jednostka licząca trzy tysiące wojowników nosiła nazwę legionu (łac. legio, dosł. „zaciąg”) i dzieliła się na 100-osobowe centurie. Nobile oraz ich synowie tworzyli niewielką konnicę liczącą 300 jeźdźców, zwaną ordo equester.

Kontakty z Etruskami, a poprzez nich z Hellenami, doprowadziły do przyjęcia wzorców ciężkiej piechoty – falangi, co zostało zatwierdzone przez reformy serwiańskie w VI wieku p.n.e. Według starożytnych autorów (Liwiusza I, 43; Dionizjusza IV, 16), najbogatsi obywatele (konnica) wystawiali 18 centurii, a piechota łącznie 170. Liczby te są prawdopodobnie zawyżone, gdyż według tych samych źródeł legion rzymski miał liczyć 4000 hoplitów i 600 konnych.

Wojny z plemionami italskimi wymusiły zmiany w taktyce i uzbrojeniu. W ich wyniku przeprowadzono tzw. reformy kamilliańskie, które porzuciły falangę. Nowa formacja była dostosowana do walki w terenie górzystym: lekkozbrojni velites osłaniali legion ustawiony w trzy linie – hastati, principes i triarii. Każda linia składała się z dwóch manipułów po dwie centurie. Żołnierze wyposażeni byli w pancerze, hełmy, owalne tarcze (scutum), miecze oraz, w przypadku hastati i principes, również pila. Centurie walczyły w szyku luźnym, w układzie szachownicy. Dowodził nimi centurion, wspierany przez optio oraz tessarariusa. Rozkazy przekazywano za pomocą sygnałów dźwiękowych (trąbki) i wzrokowych (sztandary – signa). Każdym manipułem dowodziło dwóch centurionów: prior i posterior. Rozpoczęto również systematyczne budowanie dróg wojennych i obozów warownych zakładanych po każdym dniu marszu.

W okresie monarchii, pierwszego ustroju Rzymu, armia funkcjonowała w formie falangi – formacji zaadaptowanej przez Etrusków od Greków. Wspomagały ją kontyngenty plemion italskich, głównie Latynów, walczących na skrzydłach jako lekkozbrojni (z procami, oszczepami, toporami). Ten model wspomagania armii przez siły pomocnicze był charakterystyczny dla etruskiego systemu wojskowego i został przejęty przez Rzym.

Tytus Liwiusz i Dionizjusz z Halikarnasu przekazali szczegółowy opis armii zreorganizowanej przez Serwiusza Tuliusza, który zrezygnował z systemu rodowego na rzecz podziału obywateli według posiadanego majątku:

1. Z ekwitów (majątek powyżej 100 000 asów) utworzono 18 centurii konnicy. Utrzymywali oni konie i uzbrojenie na własny koszt.
2. Pierwsza klasa (majątek do 100 000 asów) liczyła 80 centurii (po 40 starszych i młodszych). Starsi służyli w obronie miasta, młodsi wyruszali na wojnę. Uzbrojenie: hełm, okrągła tarcza (hoplon), nagolenniki, zbroja ze spiżu, włócznia i miecz.
3. Drugą klasę (do 75 000 asów) tworzyło 20 centurii z podłużną tarczą (scutum) i uzbrojeniem podobnym do klasy pierwszej, bez pancerza.
4. Trzecia klasa (do 50 000 asów) także liczyła 20 centurii, bez nagolenników.
5. Czwarta klasa (do 25 000 asów) – 20 centurii, uzbrojonych jedynie we włócznię i scutum.
6. Piąta klasa (do 11 000 asów) obejmowała 30 centurii walczących jako procarze i oszczepniky. Dołączono do niej 2 centurie muzyków wojskowych (trąbka, róg).
7. Obywatele niemający majątku (capite censi) tworzyli jedną centurię i byli zwolnieni ze służby wojskowej. Ich znaczenie wzrosło dopiero w III–I wieku p.n.e., wraz z rozbudową armii.

Dalsze reformy

W latach 104–100 p.n.e. Gajusz Mariusz przeprowadził reformę wojskową, przekształcając dotychczasową armię obywatelską w zawodową. Służba trwała co najmniej 16 lat, a każdy żołnierz otrzymywał żołd oraz pełne wyposażenie. Symbolem jednoczącym legion stał się znak bojowy – orzeł (aquila). W tym okresie zaczęto również formować oddziały gwardii pretoriańskiej (praetoriani).

Jednym z głównych problemów była kwestia zabezpieczenia bytu weteranów – żołnierzy zwalnianych ze służby po wielu latach, często bez rodzin i bez innego źródła utrzymania. W zreformowanej strukturze legionu trzy manipuły tworzyły kohortę, która stała się podstawową jednostką taktyczną.

Liczebność armii republikańskiej była zmienna. Pod koniec republiki, w czasach wojen Pompejusza z Cezarem oraz Oktawiana z Antoniuszem (48–30 p.n.e.), siły zbrojne wszystkich stron konfliktu liczyły łącznie nawet 500 tysięcy ludzi.

W okresie wczesnego cesarstwa, po reformach Augusta, armia liczyła około 25 legionów (ok. 150 tysięcy żołnierzy), którym towarzyszyła podobna liczba wojsk pomocniczych (auxilia), rekrutowanych głównie w prowincjach mniej zromanizowanych. Łączna liczba sił zbrojnych wynosiła około 300 tysięcy. W sytuacjach wyjątkowych, takich jak wojny Trajana z Dakami i Partami, liczba legionów wzrastała – do 27. Jednostki stacjonowały głównie w obozach przygranicznych, połączonych rozwiniętą siecią dróg.

Od III wieku, w związku z kryzysem cesarstwa, struktura armii zaczęła się stopniowo zmieniać. Narastający napór Germanów na granice prowadził do ich częstego przełamywania oraz grabieży prowincji przygranicznych.

Reformy zapoczątkował cesarz Galien, tworząc duże, samodzielne oddziały jazdy. Przełomowe zmiany wprowadziła tetrarchia pod przewodnictwem cesarza Dioklecjana. Armia została podzielona na:

• wojska przygraniczne (limitanei), odpowiedzialne za obronę umocnień granicznych,
• wojska polowe (comitatenses), stacjonujące wewnątrz imperium i reagujące na większe zagrożenia.

Liczebność armii wzrosła do ok. 500 tysięcy żołnierzy. Równocześnie rozbudowano system fortyfikacji, co pozwoliło na utrzymanie granic przez cały IV wiek.

Dowództwo

Naczelne dowództwo nad armią w okresie republiki sprawowali konsulowie, z których każdy dowodził zazwyczaj dwoma legionami (tzw. armią konsularną). Oficerowie rekrutowali się głównie spośród przedstawicieli zamożnych rodów. Oznaką najwyższego dowódcy wojskowego był czerwony płaszcz zwany paludamentum. Do symboli władzy należały również fascesy – pęki rózg z zatkniętymi toporami – niesione przez dwunastu liktorów.

Bezpośrednim współpracownikiem konsula był kwestor, odpowiedzialny za kwestie finansowe armii, zaopatrzenie, dystrybucję żywności oraz podział lub sprzedaż łupów wojennych. Naczelny wódz dysponował także sztabem dowódczym, w skład którego wchodzili:

• Legaci – mianowani spośród senatorów. Każdy legat dowodził jednym legionem, a w razie potrzeby mógł przejąć dowództwo nad całą armią.
• Prefekci wojskowi – dowódcy wyspecjalizowanych jednostek lub oddziałów pomocniczych.
• Trybuni wojskowi – pełnili funkcje dowódcze i administracyjne. W skład każdego legionu wchodziło sześciu trybunów: dwóch rotacyjnie sprawowało bezpośrednie dowództwo (zmieniając się co dwa dni), pozostałych czterech wspierało dowódcę naczelnego w innych zadaniach.

Różnice pomiędzy oficerami a legionistami

Oficerowie nosili miecze po lewej stronie, podczas gdy legioniści – po prawej. Odmienności występowały również w zakresie uzbrojenia, umundurowania oraz oznaczeń rang. Oficerowie i podoficerowie posiadali bardziej ozdobne elementy oporządzenia oraz nosili insygnia wskazujące ich funkcję i stopień.

Znaki legionowe

Znaki legionu prezentowane wodzowi (moneta)

Każdy manipuł posiadał własny znak (signum), najczęściej w formie podniesionej dłoni umieszczonej na drewnianym pręcie. Znak ten nosił wyznaczony do tego celu chorąży (signifer). Charakterystycznym elementem jego stroju była skóra zwierzęcia – najczęściej lwa, niedźwiedzia lub wilka – narzucana na otwarty hełm, z łapami zawiązanymi na piersi. Skóra ta miała również znaczenie sakralne.

Oprócz znaków manipularnych, każdy legion posiadał swój symbol główny, zazwyczaj przedstawiający orła (aquila) – uważanego za znak kultowy i najwyższy symbol legionu. W niektórych przypadkach występowały również inne znaki, takie jak wizerunki wilka, wieprza, konia czy minotaura.

Znaki legionowe pełniły zarówno funkcję praktyczną, umożliwiając orientację na polu walki i utrzymanie łączności między oddziałami podczas manewrów, jak i symboliczną – były symbolem jedności jednostki wojskowej oraz porządku wojskowego. Utrata znaku uważana była za hańbę. W sytuacji zagrożenia, chorąży starał się ratować znak, m.in. poprzez zerwanie orła z drzewca i ukrycie go przed wrogiem.

Walka

Przed rozpoczęciem kampanii wojennej wódz – często sam cesarz – wygłaszał przemówienie do zgromadzonych żołnierzy, tzw. adlocutio, mające na celu podniesienie morale i zachętę do walki.

Bezpośrednio przed bitwą sygnały do ataku lub odwrotu przekazywali żołnierzom trębacze, których nazwy zależały od używanego instrumentu. W piechocie byli to tubicines, posługujący się prostą trąbą (tuba), natomiast w oddziałach jazdy cornices – grający na rogach (cornu). Inni trębacze, zwani bucinatores, używali zakrzywionych trąb (buccina) i przekazywali sygnały m.in. do zmiany warty, wymarszu lub zbiórki.

Trębacz rzymski (bucinator)

Trębacze i chorążowie ściśle ze sobą współpracowali, koordynując działania oddziałów. Ich rola nie ograniczała się do funkcji sygnałowych — pełnili również funkcję symboliczną i rytualną. Dźwięk trąb oraz widok sztandarów miały mobilizować żołnierzy i budować atmosferę bojową, a także wpływać psychologicznie na przeciwnika.

Broń do walki na krótki i długi dystans

Jednym z atutów armii rzymskiej była rozwinięta inżynieria oblężnicza, wymagająca zarówno umiejętności bojowych, jak i konstrukcyjnych. Szczególnie cenione były machiny służące do niszczenia umocnień przeciwnika, w tym różne typy katapult. Największą z nich był tzw. onager („dziki osioł”), zdolny miotać dziesięciokilogramowe głazy na odległość do 400 metrów. Mniejsze katapulty, takie jak balista, wykorzystywano do ostrzału wspierającego własne oddziały.

Taktyka walki

Już w okresie republikańskim rzymscy wodzowie wykazywali wysokie umiejętności taktyczne. Kluczowe znaczenie miały wyszkolenie, dyscyplina oraz zdolność manewrowania legionów. Celem głównym było rozbicie centrum formacji przeciwnika, często liczniejszego, lecz słabiej uzbrojonego i wyszkolonego. Dążono do pojmania wodza wroga, wywołania paniki i przejęcia inicjatywy strategicznej.

Niepowodzenia następowały w sytuacjach, gdy przeciwnik dysponował równie dobrą organizacją i dowództwem. Przykładem jest bitwa pod Kannami w 216 p.n.e., w której Rzymianie ponieśli ciężką porażkę z armią kartagińską dowodzoną przez Hannibala. Kartagińczycy wycofali się z głównej osi natarcia, pozwalając Rzymianom wkroczyć w głąb szyku, po czym przeprowadzili skuteczne uderzenie na skrzydła, otaczając i rozbijając wojska rzymskie.

Zobacz też

• Flota rzymska
• Jazda rzymska
• Disciplina

Bibliografia

• Dionysius of Halicarnassus: Roman Antiquities. tłum. ang. Earnest Cary. T. I – VII. Cambridge, MA: Cambridge University Press, 1937–1952.
• Polibiusz: Dzieje. tłum. Seweryn Hammer, Mieczysław Brożek. Wrocław / Warszawa / Kraków / Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2005. ISBN 83-7316-826-5.
• Tytus Liwiusz: Dzieje od założenia miasta Rzymu (Ab Urbe condita). tłum. Władysław Strzelecki. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2004. ISBN 83-04-04728-4.
• John Warry: Warfare in the Classical World. New York: Barnes & Noble Books, 1993. ISBN 1-56619-463-6. (ang.).
• Peter Connolly: The Early Roman Army & The Roman Army in the Age of Polybius. W: Warfare in the Ancient World. New York / Oxford / Sydney: FactsOnFile, 1989. ISBN 0-8160-2459-6.
• Lawrence Keppie: The Making of the Roman Army: From Republic to Empire. New York: Barnes & Noble, 1994. ISBN 1-56619-359-1.
• Mieczysław S. Popławski: Bellum Romanum: Sakralność wojny i prawa rzymskiego. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2011. ISBN 978-83-7702-356-3.
• Roger Tomlin: The Late-Roman Empire. W: Warfare in the Ancient World. New York / Oxford / Sydney: FactsOnFile, 1989. ISBN 0-8160-2459-6.
• Tadeusz Zieliński: Rzeczpospolita Rzymska. Katowice: Wydawnictwo Śląsk, 1989. ISBN 83-216-0767-5.