Kazimierz Łyszczyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kazimierz Łyszczyński
(Casimir Liszinski)
Herb
Herb Łyszczyński
Data i miejsce urodzenia 4 marca 1634
Łyszczyce
Data i miejsce śmierci 30 marca 1689
Warszawa
Ojciec Hieronim Kazimierz Łyszczyński, sędzia grodzki brzeski
Matka Zofia Bobińska[1]

Kazimierz Łyszczyński herbu własnego (ur. 4 marca 1634 w Łyszczycach, zm. 30 marca 1689 w Warszawie) – polski filozof skazany na śmierć za ateizm, autor traktatu De non existentia Dei („O nieistnieniu Boga”); nazywany patronem polskich ateistów[2]; będąc w wojsku, w latach 1655–1657 zbrojnie walczył z najeźdźcami; w latach 1658-1666 jako Jezuita studiował kolejno w Krakowie, Kaliszu (filozofię) i Lwowie (teologię); formalnie z zakonu wystąpił w 1666 r.; później zaangażowany politycznie, wielokrotnie wybierany jako poseł na Sejm z województwa brzeskiego[3].

Teologów Łyszczyński nazywał „rzemieślnikami słów próżnych, wykrętnymi wężami, ślepymi, widzącymi ciemność zamiast światła, nie nauczycielami, ale zwodzicielami, nie filozofami, ale oszustami, obrońcami błędów głupoty i podstępów przodków”. Według Nowickiego, Łyszczyński jest pierwszą osobą, która pisała o ateistach jako odrębnej grupie – twórcą kategorii „my ateiści”. Przykładowo, oskarżyciel mial stwierdzić, że Łyszczyński „często y okrutnie pisze Nos Athei ita demonstramus, że non est Deus” (pol. my ateiści tak twierdzimy, że Bóg nie istnieje)[3]. Natomiast sformułowanie, że teolodzy „gaszą światło rozumu”, według Nowickiego, Łyszczyński mógł zapożyczyć od Giordano Bruno.

Jan III Sobieski mianując go na podsędka pisał o zasługach Łyszczyńskiego dla ojczyzny: „od młodych lat służył w wojsku koronnym w chorągwi Jana Sapiehy, a następnie w wojskach litewskich pod księciem podkanclerzym Wielkiego Księstwa Litewskiego (którym wówczas był Lew Kazimierz Sapieha), biorąc udział w wojnie z najazdem moskiewskim, szwedzkim i węgierskim”[4]

W uznaniu świadectwa Łyszczyńskiego, Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów przeprowadza w Warszawie co roku akcję „Łyszczyński wraca do miasta.”[5][6][7]

Sprawowane urzędy[edytuj]

Życiorys[edytuj]

Wstęp[edytuj]

Białoruski znaczek pocztowy wydany z okazji 375 rocznicy urodzin Kazimierza Łyszczyńskiego (autor: N. Ryzy)

Kazimierz Łyszczyński pochodził ze średniozamożnej szlachty zasłużonej w wojnach XVII wieku; był synem Hieronima Kazimierza Łyszczyńskiego, sędziego grodzkiego brzeskiego, i Zofii z Bobińskich. W młodości przez osiem lat jako jezuita studiował filozofię, następnie śladami ojca oddał się służbie wojskowej i samorządowej. Niewątpliwie już w połowie lat 60. XVII wieku brał czynny udział w wojnach tamtej epoki. Po awansie ojca na urząd podsędka brzeskiego objął w 1669 roku podstolstwo mielnickie, z którym to urzędem pisał się jako elektor z powiatu brzeskiego Jana III Sobieskiego na sejmie elekcyjnym w 1674[9]. W roku 1682 został wybrany przez szlachtę na podsędka jako pierwszy kandydat, co niewątpliwie zostało kontrasygnowane przez króla, gdyż w 1685 roku jest faktycznie sprawującym tę funkcję członkiem sądu ziemskiego[10]. Głosił koncepcję społeczeństwa bezklasowego, w którym tylko brak władzy może zapobiec wyzyskowi jednego człowieka przez drugiego[11].

Jan III Sobieski mianując go na podsędka pisał o zasługach Łyszczyńskiego dla ojczyzny: „od młodych lat służył w wojsku koronnym w chorągwi Jana Sapiehy, a następnie w wojskach litewskich pod księciem podkanclerzym Wielkiego Księstwa Litewskiego (którym wówczas był Lew Kazimierz Sapieha), biorąc udział w wojnie z najazdem moskiewskim, szwedzkim i węgierskim”[12]

Proces[edytuj]

Zadenuncjowany przez sąsiada, Jana Kazimierza Brzoskę (ówczesnego stolnika bracławskiego), który – nie chcąc zwrócić pożyczonej mu przez Łyszczyńskiego dużej sumy pieniędzy – wykradł i przekazał sądowi rękopis dzieła De non existentia Dei (O nieistnieniu Boga), pierwszego polskiego traktatu filozoficznego prezentującego rzeczywistość z perspektywy dialogu wierzącego z ateistą, nad którym to traktatem Łyszczyński rozpoczął pracę w roku 1674. Koronnym argumentem na rzecz ludzkiego pochodzenia religii była obecność wielu sekt i grup religijnych. Na tej podstawie z oskarżenia publicznego odbył się proces przed Komisją Sejmową (na Sejmie Nadzwyczajnym odbywającym się w Warszawie od 17 listopada 1688 do 1 kwietnia 1689, pod laską Stanisława Szczuki). Oskarżyciel Szymon Kurowicz Zabistowski (według Adryana Krzyżanowskiego) zarzucał Łyszczyńskiemu ponadto uznawanie małżeństwa za czysto cywilne (niesakramentalne) oraz nieprzestrzeganie zakazu małżeństw między osobami spokrewnionymi (wydanie córki za bliskiego krewnego)[11]. W trakcie procesu oskarżony zaprzeczał swojemu ateizmowi i twierdził, że w następnej części traktatu miał obalić argumenty za nieistnieniem Boga. Nie dano wiary jego wyjaśnieniom[11].

Wyrok[edytuj]

Został skazany na karę śmierci i konfiskatę dóbr za ateizm. Wyrok wykonano przed południem na Rynku Starego Miasta w Warszawie 30 marca 1689, gdzie kat ściął Łyszczyńskiemu głowę. Po egzekucji wywieziono jego zwłoki poza miasto i spalono. Inaczej przedstawia egzekucję relacja biskupa Załuskiego: Wyprowadzono go na miejsce stracenia i okrutnie znęcano się najpierw nad jego językiem i ustami, którymi on okrutnie występował przeciw Bogu. Potem spalono jego rękę, która była narzędziem najpotworniejszego płodu, spalono także jego papiery pełne bluźnierstw i na koniec on sam, potwór, został pochłonięty przez płomienie, które miały przebłagać Boga, jeżeli w ogóle za takie bezeceństwa można Boga przebłagać.

Wyrok był uznawany przez ówczesną szlachtę za drakoński, a jak pisze Uruski, nawet u ówczesnego papieża Innocentego XI nie spotkał się z uznaniem.

Traktat „O nieistnieniu Boga[edytuj]

O nieistnieniu Boga (łac. De non existentia Dei) jest traktatem filozoficznym napisanym przez Kazimierza Łyszczyńskiego, z powodu którego autor po torturach został zabity 30 marca 1689 roku w Warszawie; jedyny egzemplarz został spalony na Rynku Starego Miasta w Warszawie; nieliczne fragmenty cytowane podczas procesu zachowały się i są przechowywane w Bibliotece Kórnickiej; liczył 265 kart i kończył się stwierdzeniem: „Ergo non est Deus” (pol. A zatem Boga nie ma)[13][14][15]. Inny z zachowanych fragmentów zniszczonego traktatu brzmiał: „Człowiek jest twórcą Boga, a Bóg jest tworem i dziełem człowieka.”

Zachowana w Bibliotece Kórnickiej mowa instygatora Wielkiego Księstwa Litewskiego, Szymona Kurowicza Zabistowskiego, zawiera cytaty fragmentów potępionej pracy:

I – zaklinamy was, o teologowie, na waszego Boga, czy w ten sposób nie gasicie Światła Rozumu, czy nie usuwacie słońca ze świata, czy nie ściągacie z nieba Boga waszego, gdy przypisujecie Bogu rzeczy niemożliwe, atrybuty i określenia przeczące sobie.

II – Człowiek jest twórcą Boga, a Bóg jest tworem i dziełem człowieka. Tak więc to ludzie są twórcami i stwórcami Boga, a Bóg nie jest bytem rzeczywistym, lecz bytem istniejącym tylko w umyśle, a przy tym bytem chimerycznym, bo Bóg i chimera są tym samym.

III – Religia została ustanowiona przez ludzi bez religii, aby ich czczono, chociaż Boga nie ma. Pobożność została wprowadzona przez bezbożnych. Lęk przed Bogiem jest rozpowszechniany przez nielękających się, w tym celu, żeby się ich lękano. Wiara zwana boską jest wymysłem ludzkim. Doktryna bądź to logiczna, bądź filozoficzna, która się pyszni tym, że uczy prawdy o Bogu, jest fałszywa, a przeciwnie, ta, którą potępiono jako fałszywą, jest najprawdziwsza.

IV – Prosty lud oszukiwany jest przez mądrzejszych wymysłem wiary w Boga na swoje uciemiężenie; tego samego uciemiężenia broni jednak lud, w taki sposób, że gdyby mędrcy chcieli prawdą wyzwolić lud z tego uciemiężenia, zostaliby zdławieni przez sam lud.

V – Jednakże nie doświadczamy ani w nas, ani w nikim innym takiego nakazu rozumu, który by nas upewniał o prawdzie objawienia bożego: Jeżeli bowiem znajdowałby się w nas, to wszyscy musieliby je uznać i nie mieliby wątpliwości i nie sprzeciwialiby się Pismu Mojżesza ani Ewangelii – co jest fałszem i nie byłoby różnych sekt, ani ich zwolenników w rodzaju Mahometa itd. Lecz [nakaz taki] nie jest znany i nie tylko pojawiają się wątpliwości, ale nawet są tacy, co zaprzeczają objawieniu, i to nie głupcy, ale ludzie mądrzy, którzy prawidłowym rozumowaniem dowodzą czegoś wręcz przeciwnego, tego właśnie, czego i ja dowodzę. A więc Bóg nie istnieje.

— fragmenty „O nieistnieniu Boga” cytowane w mowie oskarżyciela

W 2015 roku ukazała się publikacja pt. DE NON EXISTENTIA DEI, czyli o nieistnieniu Boga autorstwa filozofa Jerzego Kochana, nawiązująca do traktatu Kazimierza Łyszczyńskiego[16].

Odbiór postaci[edytuj]

Kazimierz Łyszczyński jest patronem Internetowej Listy Ateistów i Agnostyków. 4 marca 2009 roku, z okazji 375. rocznicy urodzin Łyszczyńskiego, na Białorusi wprowadzono do obiegu okolicznościową kartkę pocztową ze specjalnym znaczkiem[17].

W literaturze[edytuj]

W swojej powieści Nietota. Księga tajemna Tatr Tadeusz Miciński tak opisuje postać Łyszczyńskiego, jego proces i śmierć:

... Oto wstał przed nim straszny cień spalonego za Króla Jana III ateusza Kazimierza Łyszczyńskiego. Ten wiódł życie nieposzlakowane, lecz zadumany nad istotą wiary i zwątpiwszy o istnieniu Boga, na 15 arkuszach wypisał zdania starożytnych i nowych autorów, dowodzących, że Boga nie ma.
Sąsiad jego, łajdak, który był mu winien pieniądze, chcąc skrewić dług, doniósł Biskupowi.
Polonia non parit monstra[a]
mówił na sądzie Instygator, a teraz tego nie można powiedzieć, bo Łyszczyński monstrum!... I tacy obrońcy Boga, jak prymas Radziejowski, wnieśli karę śmierci w mękach i płomieniach. Skazaniec, zrazu przeświadczony o swej niewinności, mówił w końcu słowa, rozpaczą i obłąkaniem tchnące: „jeżeli przeciw mnie zapadnie ciężki wyrok, wątpię, czy tłoczącym mnie pokusom potrafię się oprzeć...”
Wprowadzono go na miejsce stracenia. Pastwiono się naprzód na języku i ustach, którymi „srogo skrzywdził Boga”.
Potem spalono rękę, to narzędzie najszkaradniejszego płodu, dalej papiery bluźniercze; na koniec on sam „potwór tego wieku, bogobójca i prawołomca (legirupa, impudens, impurus, inverecundissimus[b]) został ścięty i pożarty błagalnymi płomieniami, jeżeli tylko można przebłagać nimi Boga” – zastrzegł biskup[18].

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. Polska nie rodzi potworów. (łac.)
  2. prawołomca, bezwstydny, nieczysty, w najwyższym stopniu nieskromny (łac.) – cytat z komedii Tytusa Macciusa Plauta Rudens (Rozbicie okrętu)

Przypisy

  1. Seweryn Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. IX, s. 77
  2. Agnieszka Kurek-Zajączkowska: Gość.pl: Ateiści, Jezus was też kocha!. 2015. [dostęp 2017-04-21].
  3. a b Nowicki 2007 ↓.
  4. Andrzej Nowicki: Kazimierz Łyszczyński 1634-1689. 2007. [dostęp 2017-04-21].
  5. Polityka: Spłonął, bo zapalał światło rozumu – W Internecie trwa akcja „Łyszczyński wraca do miasta”. O co chodzi?. 2011. [dostęp 2017-04-05].
  6. Polityka: Bruno po polsku. 2013. [dostęp 2017-04-05].
  7. Łyszczyński wraca do miasta -przestrzeń dla różnorodności. 2010. [dostęp 2017-04-05].
  8. Andrzej Gąsiorowski (red.): Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej, t. VIII: Urzędnicy podlascy XIV-XVIII, Kórnik 1994, s. 117, 178
  9. Volumina Legum, t. V, s. 161
  10. Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею, t. II, Wilno 1867, s. 77
  11. a b c Powszechna Encyklopedia Filozofii, suplement, t. 1, s. 956–957
  12. Andrzej Nowicki: Kazimierz Łyszczyński 1634-1689. 2007. [dostęp 2017-04-21].
  13. http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/1513370,1,pierwszy-polski-ateista.read
  14. Powszechna Encyklopedia Filozofii, suplement, t. 1, s. 956–957
  15. Andrzej Nowicki, Wypisy z historii krytyki religii, Warszawa 1962, s.143
  16. http://scholar.com.pl/sklep.php?md=products&id_p=2457,
  17. Новости филателии Дата новости: 02.03.2009 (ros.). Ministerstwo Łączności i Informatyki Republiki Białorusi. [dostęp 21 stycznia 2011].
  18. Tadeusz Miciński: Nietota. Księga tajemna Tatr. Warszawa: tCHu, 2004, s. 228. ISBN 83-901178-1-9.

Bibliografia[edytuj]

  • Lew Łyszczinski-Trojekurow, Rod dworian Łyszczinskich, S. Pietierburg 1907.
  • Andrzej Nowicki, Pięć fragmentów z dzieła „De non existentia dei” Kazimierza Łyszczyńskiego (według rękopisu Biblioteki Kórnickiej nr 443), „Euhemer”, 1, 1957, s. 72–81.
  • Andrzej Nowicki, Aparatura pojęciowa rozważań Kazimierza Łyszczyńskiego (1634-1689) o religii i stosunkach między ludźmi, „Euhemer”, 3, 1962, s. 53–81.
  • Andrzej Nowicki, Studia nad Łyszczyńskim, „Euhemer”, 4, 1963, s. 22–83.
  • Andrzej Nowicki, Pięć wiadomości o Łyszczyńskim w gazecie paryskiej z roku 1689, „Euhemer”, 4, 1963, s. 40–44.
  • Andrzej Nowicki, Sprawa Kazimierza Łyszczyńskiego na Sejmie w Warszawie w świetle rękopisu Diariusza Sejmowego, znajdującego się w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Gdańsku, „Euhemer”, 4, 1963, s. 23–39.
  • Andrzej Nowicki, Ateizm Kazimierza Łyszczyńskiego, [w:] Wykłady o krytyce religii w Polsce, Warszawa 1965, s. 51–68.
  • I. Barni, A. Krzyżanowski, Kazimierz Łyszczyński, [w:] Męczennicy myśli, Warszawa 1883, s. 168–173.

Linki zewnętrzne[edytuj]