Bracław

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta na Ukrainie. Zobacz też: Brasław.
Bracław
ilustracja
Herb
Herb
Państwo  Ukraina
Obwód winnicki
Rejon niemirowski
Wysokość 201 m n.p.m.
Populacja (2016)
• liczba ludności

5444
Nr kierunkowy +380 4331
Kod pocztowy 22870
Położenie na mapie obwodu winnickiego
Mapa lokalizacyjna obwodu winnickiego
Bracław
Bracław
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Bracław
Bracław
Ziemia48°48′53″N 28°56′41″E/48,814722 28,944722
Portal Portal Ukraina

Bracław (ukr. Брацлав, jid. בראָסלעוו, broslew) – osiedle typu miejskiego na Ukrainie, w obwodzie winnickim, w rejonie niemirowskim, na prawym brzegu rzeki Boh. Liczy ok. 5,4 tys. mieszkańców[1]. Ośrodek przemysłu lniarskiego, spożywczego i materiałów budowlanych.

Pierwsze wzmianki o miejscowości jako o grodzie w Rusi Kijowskiej pochodzą z XII wieku. Od XIV wieku Bracław znajdował się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego, a po unii lubelskiej w 1569 roku wszedł w skład Korony Królestwa Polskiego, stając się stolicą utworzonego województwa bracławskiego. Był także miastem królewskim[2].

W latach 1672-1699 Bracław wraz z Podolem znalazł się pod panowaniem tureckim. Od 1793 roku miasto należało do Rosji, jako siedziba powiatu bracławskiego. W latach 1922-1991 wchodziło w skład Ukraińskiej SRR.

Historia[edytuj]

W Wielkim Księstwie Litewskim[edytuj]

Pierwszy raz wzmiankowany w 1362 jako gród założony (wraz z Sokolcem i Winnicą) przez wielkiego księcia litewskiego Giedymina przy ujściu rzeki Puczywki do Bohu. Pierwszy zamek miał tu zbudować książę Konstanty Koriatowicz. Na początku XV wieku wielki książę litewski Witold odebrał Bracław Koriatowiczom i wyznaczył tu swego starostę.

Starostą bracławskim i winnickim był hetman wielki litewski Konstanty Iwanowicz Ostrogski (1491-1517), wsławiony zwycięstwami nad Tatarami i Moskwą w bitwie pod Orszą (1514). Nie udało mu się jednak ochronić miasta i zamku przed zniszczeniem przez czambuł tatarski (1497). Bracław nazwano miastem św. Piotra Apostoła, którego wyobrażenie miało znajdować się na pierwszym herbie miasta. W 1541 roku mieszczanie bracławscy zbuntowali się przeciw rządom królewskiego starosty S. Prońskiego.

Na polecenie Aleksandra Jagiellończyka niewielki, ale dobrze ufortyfikowany zamek odbudowano, a przed 1545 rokiem dodatkowo wzmocniono. Pomimo to został zniszczony przez kolejny najazd chana tatarskiego, zwanego "carem perekopskim" – Dewlet-Gireja (1551). Winą za to obarczano starostę Bogdana Słupcę. Z miasta pozostały jedynie ruiny, a na ludnym dotąd przedmieściu ocalało zaledwie 200 osób.

Wkrótce Bracław otrzymał lokację na prawie magdeburskim (1564) i został stolicą nowo utworzonego województwa bracławskiego (1566), obejmującego wschodnią część Podola nad Dniestrem i Bohem, czyli Podole ukrainne z najżyźniejszymi w Rzeczypospolitej glebami.

W Koronie Królestwa Polskiego[edytuj]

Już jako miasto Bracław został zgodnie z postanowieniami unii lubelskiej przyłączony do Korony Królestwa Polskiego (1569). Przez ponad 200 lat był stolicą województwa. Miasto należało cały czas do polskich królów i było rządzone przez starostów. Stał się wówczas siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego, które z uwagi na ciągłe zagrożenie najazdami tatarskimi przeniesiono do Winnicy (w 1598 r. sąd ziemski, a w 1654 r. sąd grodzki)[3].

Specjalna komisja sejmowa wytyczyła (1570) granice nowego województwa – na zachodzie była nią rzeki Murachwa i Dniestr, od północy tzw. Czarny Szlak tatarski, biegnący wododziałem, pomiędzy Teterwią, Hniłopiatem i Rastawicą z jednej, a Śniwodą, Deśnicą i dopływami górnej Rosi z drugiej strony. Województwo bracławskie dzieliło się na dwa powiaty: winnicki i bracławski nieprecyzyjnie rozdzielone w (1546) szlakiem kuczmańskim. Południową część województwa Bracławskiego, ponad Dniestrem i stepami tatarskimi nazywano Pobereżem (we władaniu dwóch rodzin magnackich: Potockich i Koniecpolskich), słynęła z uprawy kukurydzy, kawonów i melonów, brzoskwini, moreli i szparagów. Pierwszym wojewodą bracławskim został książę Roman Sanguszko, a kasztelanem Andrij Kapusta.

Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej w 1589 nadała Bracławowi herb – krzyż w czerwonym polu, z błękitną tarczą pośrodku, na której znajduje się półksiężyc. Po przeniesieniu przez Sejm Rzeczypospolitej 1598 siedziby sądów ziemskich i grodzkich oraz sejmików z Bracławia do Winnicy, stała się ona faktyczną stolicę województwa. Nominalnie pozostawał nią jednak Bracław.

Nieopodal bracławskiego zamku bronionego przez miejscowego wójta, Romana Tyszkiewicza 5 października 1594 roku Kozacy pod wodzą Semena Nalewajki wymordowali tabor uciekinierów złożony z okolicznej szlachty. Rozpoczęły się blisko dwuletnie walki ze zbuntowanymi Kozakami.

Częste napady Tatarów i bliskość niespokojnej Siczy Zaporoskiej sprawiły że faktyczną stolicą województwa bracławskiego została Winnica (1598), nie zmieniono jednak nazwy województwa.

Rzeczpospolita Obojga Narodów w 1635 r.; województwo bracławskie

Podczas powstania Chmielnickiego Bracław opanował, mordując Polaków i Żydów (czerwiec 1648) oddział kozacki Iwana Hanży wspierany przez korpus Maksyma Krzywonosa. Miasto stało się wówczas siedzibą pułku bracławskiego (jednym z jego dowódców był późniejszy hetman kozacki Piotr Doroszenko) liczącego 2,5 tysiąca kozaków. Jego 22 sotnie kwaterowały w okolicznych miejscowościach, m.in. Rajgrodzie, Tulczynie, Jampolu, Szarogrodzie. 15-tysięczna armia polska nie zdołała zdobyć miasta (1653, 1654) bronionego przez Iwana Bohuna. W Bracławiu dwukrotnie przebywał Bohdan Chmielnicki (1650, 1655). Miastem władali wówczas m.in. Iwan Wyhowski, Jerzy Chmielnicki, Paweł Tetera, Petro Doroszenko, Danylo (Daniel) Nieczaj.

Podczas rokoszu Lubomirskiego pod Bracławiem (1665) wierny Rzeczypospolitej hetman kozacki Paweł Tetera, nie doczekawszy się polskich posiłków został rozbity i zrzekł się urzędu hetmana. Swoją buławę ofiarował później jako votum w klasztorze jasnogórskim w Częstochowie.

Rzeczpospolita odzyskała Bracław dopiero na podstawie rozejmu andruszowskiego (1667).

Podczas walk z Kozakami Piotra Doroszenki, który wypowiedział posłuszeństwo Rzeczypospolitej i związał się z Turcją, 26 sierpnia 1671 roku hetman wielki koronny Jan Sobieski rozbił pod Bracławiem wojska kozacko-tatarskie.

Po upadku twierdzy w Kamieńcu Podolskim (1672) Rzeczpospolita została zmuszona do zawarcia hańbiącego traktatu w Buczaczu, oddającego Turcji całe województwo bracławskie. Ziemie te powróciły do Polski po pokoju karłowickim (1699).

Po kolejnych zniszczeniach podczas wojny północnej starosta bracławski Kalikst Poniński (1735-1785) sprowadził do miasteczka coraz później liczniejszą kolonię żydowską. W 1773 znaczną część miasta spalił pożar.

Sejm Czteroletni utworzył formalnie (1791) w województwie bracławskim czwarty powiat nadbohski jednak z powodu wojny z Rosją i rozbiorów decyzji nie wprowadzono w życie.

W zaborze rosyjskim[edytuj]

Bracław zagarnęła Rosja w II rozbiorze Polski (1793). Z województwa bracławskiego utworzono gubernię bracławską (wozneseńską), wkrótce zlikwidowaną. Bracław stopniowo podupadał. Po dawnej świetności pozostawały jedynie ruiny dawnego zamku (do dziś nie zachowane). Zainteresował się nimi car Mikołaj I Romanow, który polecił sporządzić plany jego odbudowy (1832), nigdy jednak nie zrealizowane.

W końcu XIX w. w liczącym 7 tys. Bracławiu żyło po 40% Ukraińców i Żydów i zaledwie 7% katolików (głównie Polaków). W XIX wieku miasto stało się ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Znajduje się tu grób rabbiego Nachmana z Bracławia (zm. 16 października 1810), otoczony do dzisiaj wielką czcią przez Żydów. Jednak po przeniesieniu się (1866) kolejnego rabbiego Nachmana Chazana z Tulczyna do Humania tam powstało nowe centrum chasydyzmu na Ukrainie.

Bracław do końca XIX w. nie posiadał żadnego zakładu przemysłowego.

Okres międzywojenny i II wojna światowa[edytuj]

Pomiędzy majem 1919 a marcem 1921, na fali antyżydowskich pogromów w mieście kilkanaście razy dochodziło do przemocy. Pomimo istnienia żydowskich oddziałów samoobrony, z rąk oddziałów ukraińskich i białogwardzistów zginęło od powyżej 200 do 270 Żydów, a 1200 osób straciło dach nad głową[4]. Na skutek braku osobistego bezpieczeństwa i rozległej dewastacji mienia, doszło do ucieczki wielu żydowskich mieszkańców Bracławia. Liczebność tej ludności spadła z ponad 6 tys. ludzi do około tysiąca w 1939 roku.

22 lipca 1941 Bracław zajęły wojska niemieckie i rumuńskie. Niemcy do utworzonego tu getta przywozili Żydów deportowanych z Rumunii. 23 listopada 1942 roku wszyscy, łącznie ze starcami i dziećmi zostali rozstrzelani przez Niemców w pobliskim lesie. Łącznie zabito około 1,5 tys. osób. W marcu 1944 roku Bracław zajęły wojska sowieckie.

Zabytki[edytuj]

Kościół w Bracławiu
  • Zamek w Bracławiu - nieistniejący
  • Kościół pw. Matki Boskiej Szkaplerznej z lat 1865-1884
  • Cerkiew św. Mikołaja

Urodzeni w Bracławiu[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy

  1. http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/06/zb_chnnu2016pdf.zip
  2. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 14.
  3. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  4. Y. Slutsky: Bratslav (ang.). Jewish Virtual Library, 2008. [dostęp 2013-02-12]. Y. Slutsky: Podolia (ang.). Jewish Virtual Library, 2008. [dostęp 2013-02-12]. The Ukraine Terror and the Jewish Peril. The Federation of Ukrainian Jews, 1921, s. 12, 14. [dostęp 2013-02-12]. (ang.)