Stanisław Antoni Szczuka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy podkanclerza litewskiego, sekretarza króla Jan III Sobieskiego, pisarza politycznego. Zobacz też: Stanisław Szczuka (adwokat).
Stanisław Antoni Szczuka
Ilustracja
popularny, portret imaginacyjny Stanisława Antoniego Szczuki, ok. 1735-1740, nieznanego autora[1], Pałac w Wilanowie, galeria
Herb
Grabie
Rodzina Szczukowie
Data i miejsce urodzenia 1654
Lubonicze (prawdopodobnie)
Data i miejsce śmierci 19 maja 1710
Warszawa
Ojciec Stanisław Szczuka (herbu Grabie)
Matka Zofia z Neronowiczów Szpilewska
Żona

Konstancja Maria Anna Potocka

Dzieci

August Michał Szczuka
Marcin Leopold Szczuka
Jan Kanty Szczuka
Wiktoria Szczuka
Maria Anna Szczuczanka

Stanisław Antoni Szczuka herbu Grabie, pseud.: Candidus Veronensis, Szczerota Prawdzicki, (ur. 1654, zm. 19 maja 1710 w Warszawie) – polski szlachcic, polityk i pisarz polityczny, starosta warecki i lubelski.

Życiorys[edytuj]

Wczesną młodość spędził w Wilnie. Syn wojskowego Stanisława Szczuki i Zofii Szpilewskiej z Neronowiczów. Poślubił Konstancję Marię Annę Potocką 6 lutego 1695 roku, była ona córką starosty Janowa Bogusława Potockiego, którą nawrócił z kalwinizmu na katolicyzm.

Szczuka urodził się w średniozamożnej rodzinie szlacheckiej i edukował się w Wilnie i Krakowie. Dzięki swoim umiejętnościom oraz protekcji związanego z dworem Kazimierza Szczuki doszedł do wysokich godności i znacznego majątku. Kształcił się w Akademii Krakowskiej, przez kilkanaście miesięcy poznawał funkcjonowanie prawa w trybunale lubelskim. Był podczaszym wiskim.

Od roku 1675 był sekretarzem Jana III Sobieskiego, a od 1684 regentem kancelarii koronnej. W 1683 jako rotmistrz husarski wziął udział w odsieczy Wiednia. W 1688 został referendarzem wielkim koronnym. [2]W 1690 był wysłannikiem i posłem Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Prusach Książęcych, a od 1699 podkanclerzym W. Ks. Litewskiego. W 1697 roku był elektorem Augusta II Mocnego z ziemi wiskiej, pułkownikiem ziemi wiskiej i posłem na sejm elekcyjny[3]W 1706 roku zmienił stronę i stał się zwolennikiem Stanisława Leszczyńskiego. Jako marszałek sejmu prowadził niezwykłe obrady sejmu od 17 października 1688 roku do 1 kwietnia 1689 roku i obrady sejmu 16 czerwca-30 lipca 1699 w Warszawie. Był posłem ziemi łukowskiej na sejm konwokacyjny 1696 roku[4]. Był elektorem Augusta II Mocnego w 1697 roku[5].

Był wybitnym pisarzem politycznym i mówcą sejmowym. Proponował reformę szkolnictwa, m.in. poprzez założenie w Polsce publicznych szkół utrzymywanych przez skarb państwa. Był jednocześnie fanatycznym katolikiem, sądzącym się z kalwinistami, których zbory w swoich dobrach zamykał i niszczył.

Około 1689 roku wybudował swoją rezydencję - dwór w Winiarach według projektu Augustyna Locciego[6] - obecnie Muzeum Kazimierza Pułaskiego w Warce.

Zmarł 19 maja 1710 roku w Warszawie i został pochowany w stworzonym przez siebie Szczuczynie.

Twórczość[edytuj]

Ważniejsze dzieła[edytuj]

  • Respons posła bez interesu na informację paszkwilową pseudo ministrów status, wyd. 1688
  • Powitanie od Izby poselskiej króla Jegomości... na sejmie roku 1699, brak miejsca i roku wydania, przedr. J. Daneykowicz Ostrowski Swada polska i łacińska, t. 2, Lublin 1747; rękopis znajdował się w Ossolineum, nr 492/II
  • Responsum illustrissimis et excellentissimis dominis comiti Weling et secretario status Hermelino, legatis Sueciae, gratulantibus pacem Saxonicam serenissimo Stanislao regi Poloniae, nomine eiusdem, brak miejsca wydania 1706
  • Contestatio gratiarum sacrae regiae majestati Sueciae, a senatorio et equestri ordine Poloniae, per... exhibita, in Saxonia in pago Alt-Ransteda, brak miejsca wydania 1706; rękopis w Ossolineum, nr 297/II
  • Eciipsis Poloniae orbi publico demonstrata. Authore Candido Veronensi. Anno 1709, (Warszawa) 1709; wyd. następne razem z przekł. polskim: Zaćmienie Polski światu powszechnemu wykazane przez Szczerotę Prawdzickiego, przekład i wyd. F. K. Kluczycki, Kraków 1902 (tekst łaciński i polski)
  • niektóre mowy i listy wyd. J. Daneykowicz Ostrowski Swada polska i łacińska, t. 1-2, Lublin 1745-1747; rękopisy jego mów znajdują się w: Bibliotece Jagiellońskiej, nr: 101, 213, 910; Ossolineum, nr: 233/II, 295/II, 297/II, 298/II, 305/II, 348/II, 449/II, 458/II, 650/I, 723/I, 732/I, 733/I, 1447/II.

Listy i materiały[edytuj]

  • Do króla Jana III z roku 1688, rękopis: Biblioteka Jagiellońska nr 213
  • Do J. Małachowskiego z roku 1689, rękopis: Ossolineum nr 11888/II
  • 4 listy z roku 1690, rękopis: Ossolineum nr 876/I
  • Do nieznanego z nazwiska adresata z roku 1695; do K. Zawiszy z: 20 marca i 5 listopada 1708; od K. Zawiszy z 20 listopada 1707; rękopis: Ossolineum nr 348/II
  • Do króla Jana III, brak roku, rękopis: Biblioteka Jagiellońska nr 1151
  • List z 26 grudnia 1699, rękopis: Ossolineum nr 448/II; kopia listu: Ossolineum nr 233/II
  • List z 27 października z Radzyna do Warszawy, rękopis: Ossolineum nr 271/III
  • Od S. Proskiego z lat 1691-1696, rękopis: Ossolineum nr 409/II
  • Od króla Jana III z 30 czerwca 1694, 3 maja 1695; królowej Marii Kazimiery z: 14 i 26 maja oraz 2 sierpnia 1697; M. Warszyckiego z lat 1694-1696; S. Proskiego z lat 1694-1695; S. Dąbskiego, M. Radziejowskiego, M. Święcickiego i in. z lat 1691-1699; rękopis: Ossolineum 407/II
  • Od: M. Święcickiego, J. Gomolińskiego, J. Kryszpina, S. Święcickiego, M. Popławskiego, L. Załęskiego, J. W. Przerębskiego i in. z lat 1694-1698; rękopis: Ossolineum nr 799/I
  • Od: M. Radziejowskiego, J. Małachowskiego, J. Zbąskiego, K. J. Szczuki, S. Święcickiego, S. Dąbskiego, J. Załuskiego, K. Brzostowskiego i in. z lat 1694-1698; rękopis: Ossolineum nr 800/I
  • Od J. Wiśniowieckiego z 26 marca 1702; rękopis: Ossolineum nr 287/II
  • Od A. Ch. Załuskiego z 25 kwietnia 1702; rękopis: Ossolineum 449/II
  • Od M. Radziejowskiego z: 26 listopada 1702 i 13 czerwca 1705; rękopis: Ossolineum nr: 233/II, 504/I
  • Od K. Hohendorfa, rękopis (kopia z roku 1884): Ossolineum nr 7280/I
  • Od M. Radziejowskiego, rękopis: Ossolineum nr 270/II.

Utwory o mylnym autorstwie[edytuj]

  • Rozmowa ziemianina z sąsiadem (broszura), wyd. 1733 – autorstwo przypisywane mylnie Szczuce

Ikonografia - portret imaginacyjny - powszechność nieprawdziwego wizerunku[edytuj]

Rzeczywisty wygląd Stanisława Antoniego Szczuki przedstawiają portrety: fundatora kościoła w Szczuczynie, portret trumienny i portret półpostaci w zbroi z buławą ze Lwowskiej Galerii Obrazów[1]. Popularny, powszechnie publikowany całopostaciowy portret Stanisława Antoniego Szczuki w stroju polskim, namalowany przez nieznanego malarza z galerii Pałacu w Wilanowie, datowany na 1735-1740, powstał ok. 30 lat po śmierci Stanisława Antoniego Szczuki, jest portretem imaginacyjnym, cechuje go brak podobieństwa do powyższych portretów, przedstawia nieznanego modela w stroju polskim i detalach z ok. 1735 - 1740; przypuszczalnie powstał na zamówienie wnuczki Stanisława Antoniego Szczuki - Marianny z Kątskich Potockiej, zmarłej w 1768, matki Stanisława Kostki Potockiego[1]. Podobnie sporządzony na podstawie całopostaciowego portretu w galerii w Wilanowie rysunek Polkowskiego[7] dla Tygodnika Ilustrowanego z 1862 jest wizerunkiem imaginacyjnym.

Przypisy

  1. a b c Hanna Widacka: Antoni Stanisław Szczuka, zaufany sekretarz Jana III Sobieskiego (pol.). Pałac w Wilanowie. [dostęp 2010-06-25].
  2. Urzędnicy centralni i nadworni Polski XIV-XVIII wieku, Kórnik 1992, s. 143.
  3. Suffragia województw i ziem koronnych i W. X. Litewskiego zgodnie na [...] Augusta II obranego króla polskiego [...] dnia 27 VI i przy poparciu wolnej elekcjej jego [...], s. 55.
  4. Volumina Legum t. V, Petersburg 1860, s. 414.
  5. Volumina Legum, t. V, Petersburg 1860, s. 445.
  6. Dwór w Winiarach i powstanie muzeum (pol.). Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce. [dostęp 2012-08-01].
  7. Antoni Stanisław Szczuka, podkanclerzy litewski (pol.). Tygodnik Ilustrowany nr 1946, 1947, 1949,, 1862. [dostęp 2010-06-25].

Bibliografia[edytuj]

  • Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 3 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 309-310
  • Polski Słownik Biograficzny, Warszawa-Kraków, 2011, t. 47, s. 469-480

Linki zewnętrzne[edytuj]