Krzyżowa (powiat świdnicki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 50°47′58″N 16°32′4″E
- błąd 39 m
WD 50°47'58"N, 16°32'4"E
- błąd 39 m
Odległość 0 m
Krzyżowa
wieś
Ilustracja
Pałac w Krzyżowej
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat świdnicki
Gmina Świdnica
Wysokość 230 m n.p.m.
Liczba ludności (2019) 236[1]
Strefa numeracyjna 74
Kod pocztowy 58-112[2]
Tablice rejestracyjne DSW
SIMC 0856095
Położenie na mapie gminy wiejskiej Świdnica
Mapa konturowa gminy wiejskiej Świdnica, po prawej znajduje się punkt z opisem „Krzyżowa”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Krzyżowa”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa konturowa województwa dolnośląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Krzyżowa”
Położenie na mapie powiatu świdnickiego
Mapa konturowa powiatu świdnickiego, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Krzyżowa”
Ziemia50°47′58″N 16°32′04″E/50,799444 16,534444
Kościół św. Michała Archanioła w Krzyżowej

Krzyżowa (niem. Kreisau[3]) – wieś w Polsce, położona w województwie dolnośląskim, w powiecie świdnickim, w gminie Świdnica[4][5], na południowym skraju Równiny Świdnickiej, nad rzeką Piławą.

W latach 1975–1998 wieś należała administracyjnie do województwa wałbrzyskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wzmiankowana w 1335 roku jako wieś w Księstwie świdnicko-jaworskim, od 1392 r. pod zwierzchnictwem Czech, od 1526 r. Habsburgów, od 1742 r. w państwie Prus, od 1867 r. własność rodziny von Moltke, kiedy to Helmuth Karl Bernhard von Moltke – dowódca z okresu „niemieckich wojen zjednoczeniowych” – nabywa majątek Krzyżowa. Majątek wraz z pałacem po śmierci feldmarszałka w 1891 r. odziedziczył jego bratanek Wilhelm von Moltke, dziadek Helmutha Jamesa von Moltkego. Już w XVI wieku istniał tu zapewne jakiś dwór, który został zniszczony w 1633 r. w związku z trwającą wtedy wojną trzydziestoletnią. Dzisiejszy pałac zbudowano na skarpie, nad dawnym korytem rzeki Piławy, z inicjatywy Sigismunda von Zedlitz und Lepie około 1720 roku. Projekt ziemiańskiej siedziby wykonał być może Felix Anton Hammerschmidt ze Świdnicy. W czasie II wojny światowej pałac był miejscem tajnych spotkań niemieckiej antynazistowskiej grupy „Kręgu z Krzyżowej”, założonej m.in. przez właściciela – hrabiego Helmutha Jamesa von Moltkego. W wyniku zdemaskowania organizacji po nieudanym zamachu na Hitlera w Wilczym Szańcu, jej członkowie wraz z właścicielem pałacu hrabią Helmutem von Moltkem zostali straceni.

Wraz z przegraną Niemiec w II wojnie światowej na mapie Europy zaszły zmiany graniczne na niekorzyść agresora, jakim były Niemcy. Konsekwencją tego było m.in. włączenie Krzyżowej w granice Polski. We wsi osiedlono mieszkańców z utraconych terenów polskich na wschodzie oraz z Polski centralnej. Majątek w Krzyżowej przekształcono w PGR, a w Domu na Wzgórzu zamieszkało kilka rodzin. Użytkowany w coraz mniejszym stopniu pałac popadał w ruinę, aż do 1990 roku, kiedy rozpoczęto odbudowę pałacu. W pałacu 12 listopada 1989 odbyło się spotkanie premiera Polski Tadeusza Mazowieckiego i kanclerza Niemiec Helmuta Kohla, w czasie którego odprawiono „Mszę Pojednania”.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa pochodzi od polskich nazw – krzyża[6] lub kresu[7]. Śląski pisarz Konstanty Damrot w swoim dziele o znaczeniu nazw na Śląsku wydanym w 1896 roku w Bytomiu wymienia nazwę wsi w polskim brzmieniu „Krzyżowo” podaje także dwie wcześniejsze nazwy zanotowane w dokumentach historycznych z 1250 roku „Krzyzovo” oraz 1335 „Crissovo”[6]. Kolejna wzmianka o miejscowości znajduje się w łacińskim dokumencie z 1250 roku wydanym przez papieża Innocentego IV w Lyonie gdzie wieś zanotowana została w zlatynizowanej, staropolskiej formie „Crisova”[8].

Niemiecki nauczyciel Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wywodzi nazwę od polskiego słowa oznaczającego kres. Wymienia jako najstarszą zanotowaną nazwę miejscowości Crisowa tłumacząc ją na niemiecki jako „Kreisgrenze, Grenzdorf”, czyli po polsku „Granica dystryktu, wieś graniczna”[7]. Nazwa została później przez Niemców zgermanizowana na Creisau[6], a później na Kreisau[7], w wyniku czego utraciła swoje pierwotne znaczenie.

Zabudowa[edytuj | edytuj kod]

We wsi znajduje się neobarokowy zespół pałacowy wraz z zabudowaniami gospodarczymi i parkiem z 1. ćwierćwiecza XVIII w. który, wielokrotnie przebudowywano, odbudowany w latach 1990–1998. Od 11 czerwca 1998 teren pałacu jest wykorzystywany przez „Fundację Krzyżowa” jako Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[9]:

  • kościół filialny pod wezwaniem św. Michała Archanioła wzmianki o świątyni pochodzą z 1335 r., obecny gotycki wzniesiony na początku XIV wieku, częściowo odbudowany po pożarze w 1846 r. orientowany, murowany z kamienia, jednonawowy z prostokątnym prezbiterium nakrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym. We wnętrzu w ścianie wschodniej kamienne sakramentarium przyścienne, ozdobione sterczyną o motywach roślinnych
  • cmentarz ewangelicki rodziny von Moltke, z 1870 r.
  • zespół pałacowo-folwarczny, neobarokowy z XVII-XIX w.:
    • pałac z lat 1712–1726, przebudowany w latach 1868–1869[10]
    • park
    • folwark, z pierwszej połowy XIX w.:
      • pięć budynków mieszkalnych
      • stajnie
      • owczarnia-obora
      • budynek inwentarski
      • stodoła
      • wozownia
      • budynek wagi (nieistniejący)
      • trzy bramy, z pierwszej ćwierci XVIII w. (nieistniejące)

Osoby związane z Krzyżową[edytuj | edytuj kod]

Płaskorzeźba Helmuta K. von Moltke na wieży widokowej na Górze Wszystkich Świętych

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Gmina Świdnica w cyfrach i na mapie (wykaz miejscowości i liczby mieszkańców wg stanu na 2019r.). Gmina.swidnica.pl. [dostęp 8 stycznia 2020r].
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 629 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. Historia nazw miejscowości w latach 1945–2006 + XVIII w. ▪ Wiesław J. Raszkiewicz. Swidnica.pl. [dostęp 15 listopada 2015].
  4. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  5. GUS. Rejestr TERYT
  6. a b c Konstanty Damrot: Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen: Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde. Beuthen: Verlag von Felix Kasprzyk, 1896, s. 130.
  7. a b c Heinrich Adamy, Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstehung und Bedeutung. Ein Bild aus der Vorzeit, wyd. 2, Breslau: Verlag von Priebatsch’s Buchhandlung, 1888, s. 18, OCLC 456751858 (niem.).
  8. Colmar Grünhagen 1866 ↓, s. 280.
  9. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 166. [dostęp 2012-10-12].
  10. Łuczyński Romuald M. Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica, 2008, s. 197.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Colmar Grünhagen: Regesten zur Schleisischen Geschichte. Breslau: Josef Max & COMP., 1866.
  • Liliana Sadowska & Izabela Taraszczuk: Genius loci als guter Geist. Trinationales Studentenkolloquium zum Widerstand in Kreisau (artykuł nt. polsko-francusko-niemieckiego kolokwium studenckiego poświęconego ruchowi oporu we Francji, Niemczech i Polsce w XX w., 3-8 listopada 2007 r., Krzyżowa), [W:] „Kulturpolitische Korrespondenz”, wydanie nr 1253 z dn. 10.03.2008 r., Stiftung Ostdeutscher Kulturrat, Bonn (w j.niem.). [1]
  • Liliana Sadowska & Izabela Taraszczuk: Polsko-niemiecko-francuskie spotkanie studentów – Krzyżowa – 3-8 listopada 2007 r., sprawozdanie nt. trójstronnego kolokwium studenckiego o ruchu oporu w miesięczniku „Uniwersytet Zielonogórski”, wydanie z lutego 2008 r., s. 26–27 (w j.pol.). [2]
  • Rezydencje ziemi świdnickiej, zespół redakcyjny: W. Rośkowicz, S. Nowotny, R. Skowron, Świdnica 1997, s. 31.