Ludwik Wertenstein

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ludwik Wertenstein
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 16 kwietnia 1887
Warszawa
Data i miejsce śmierci 18 stycznia 1945
Budapeszt
Zawód fizyk
Narodowość polska
Tytuł naukowy profesor
Alma Mater Uniwersytet Paryski, Paryż
Pracodawca Pracownia Radiologiczna TNW,
Wolna Wszechnica Polska

Ludwik Wertenstein (ur. 16 kwietnia 1887 w Warszawie, zm. 18 stycznia 1945 w Budapeszcie[1]) – polski fizyk, uczeń i asystent Marii Skłodowskiej-Curie, kierownik Pracowni Radiologicznej TNW, uznawanej za zalążek Instytutu Badań Jądrowych, współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Fizycznego; odkrywca zjawiska niesprężystych zderzeń neutronów i badacz próżni[1][2][3][4][5].

Po ukończeniu szkoły średniej (1897– 1904) rozpoczął studia na Wydziale Matematycznym Carskiego Uniwersytetu Warszawskiego, w 1905 r. wyjechał do Francji, gdzie studiował jako wolny słuchacz na Faculté des Sciences, w 1906 został pełnoprawnym studentem Sorbony. Po doktoracie w 1913 r. został delegowany przez Marię Skłodowską-Curie – wraz z drugim spośród jej najzdolniejszych asystentów-Polaków, Janem Kazimierzem Danyszem – do Warszawy, gdzie wspólnie tworzyli Pracownię Radiologiczną TNW. Jej kierownictwo zgodziła się objąć Maria Skłodowska-Curie, równocześnie polecając J.K. Danysza na swojego zastępcę w Warszawie i Ludwika Wertensteina na asystenta[6]. Po śmierci Danysza na froncie w sierpniu 1914 r. Wertenstein przejął jego zadania i kierował Pracownią do początku II wojny światowej. Od 1915 r. był też wykładowcą Wolnej Wszechnicy Polskiej; kierował w niej katedrą i Zakładem Fizyki Atomów. Wraz z kilkoma współpracownikami prowadził w trudnych warunkach[a] pionierskie prace w dziedzinie fizyki i chemii jądrowej w Polsce, „na pierwszym froncie ówczesnej nauki światowej”[b].[1][2][7].

Utrzymywał kontakty naukowe nie tylko z paryskim ośrodkiem Marii Skłodowskiej-Curie lecz również z zespołem Ernesta Rutherforda w Cambridge, gdzie przebywał w latach 1925–1927. Nawiązał współpracę z Jamesem Chadwickiem, Johnem Cockroftem i innymi najwybitniejszymi wówczas naukowcami. Dzięki tym kontaktom i umiejętności skupiania wokół siebie utalentowanych, ambitnych współpracowników stworzył pierwszą w Polsce szkołę fizyki jądrowej[2]. Był też jednym z założycieli Polskiego Towarzystwa Fizycznego. Prowadził aktywną popularyzację wiedzy, a zwłaszcza fizyki jądrowej. Opublikował setki artykułów i wiele książek[2]. Miał umiejętność przedstawiania osiągnięć nauki przystępnie, piękną polszczyzną[5]; jego przemówienia „były okrasą zjazdów fizyków polskich”[2].

Po wybuchu II wojny światowej został zaproszony przez Nielsa Bohra do Danii, jednak do tego wyjazdu nie doszło, ponieważ w kwietniu 1940 r. Niemcy zaatakowali również ten kraj. Dalsze próby ułatwienia wyjazdu z Polski podejmowali m.in. Irène Joliot-Curie, James Chadwick i John Cockroft. Ostatecznie z pomocą Mariana Mięsowicza przedostał się Węgry, gdzie przebywał do końca wojny. Zginął w czasie walk o wyzwolenie Budapesztu[5].

Życie prywatne[edytuj]

Syn Jakuba, lekarza, i Stefanii z Nusbaumów. Był żonaty z Matyldą, córką Jerzego Meyera, miał z nią dwoje dzieci: Wandę i Piotra[8].

Uwagi

  1. W trudnych latach duże znaczenie miał fakt, że Ludwik Wertenstein rezygnował z pobierania pensji, a nawet niejednokrotnie sam sponsorował badania [z przemówienia Wilhelma Billiga (Pełnomocnika Rządu do Spraw Wykorzystania Energii Jądrowej) na posiedzeniu Polskiego Towarzystwa Fizycznego, Warszawa, 28 maja 1965 r.]
  2. Na XXXV. Zjeździe Fizyków Polskich w Białymstoku prof. Andrzej Kajetan Wróblewski (Instytut Fizyki Doświadczalnej UW) przedstawił referat nt. „Fizyka w Polsce wczoraj, dziś i jutro” – krótką charakterystykę fizyki w Polsce XX w. Zaprezentował wskaźniki bibliometryczne, liczby dotyczące stopni i tytułów naukowych oraz liczby studentów fizyki. W podsumowaniu ocenił wkład Polaków do światowej fizyki XX w., wyodrębniając przede wszystkim – poza Marią Skłodowską-Curie (która w światowych zestawieniach jest wymieniana jako obywatelka francuska) – czterech fizyków, którzy dokonali odkryć na miarę Nagrody Nobla: Mariana Smoluchowskigo, Mariana Danysza, Jerzego Pniewskiego i Karola Olszewskiego. Wśród osiemnastu mniej zasłużonych, którzy jednak wnieśli bardzo poważny wkład do rozwoju fizyki i w pewnym okresie należeli do liderów światowej fizyki (których nazwiska są wymieniane w syntetycznych obcojęzycznych historycznych opracowaniach) znalazł się Ludwik Wertenstein. W tej samej grupie prof. Andrzej Kajetan Wróblewski wymienił nazwiska: Czesław Białobrzeski, Tadeusz Godlewski, Leopold Infeld, Aleksander Jabłoński, Mieczysław Jeżewski, Marian Mięsowicz, Władysław Natanson, Henryk Niewodniczański, Arkadiusz Piekara, Stefan Pieńkowski, Wojciech Rubinowicz, Andrzej Sołtan, Leonard Sosnowski, Zdzisław Szymański, August Witkowski, Mieczysław Wolfke, Konstanty Zakrzewski.

Przypisy

  1. a b c Wertenstein Ludwik. W: Wielka Encyklopedia Powszechna PWN. T. 12: Usan–Ż. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969, s. 195.
  2. a b c d e Wilhelm Billig: W dwudziestą rocznicę śmierci Ludwika Wertensteina (pol.). [dostęp 2012-09-02].
  3. Wertenstein Ludwik (pol.). portalwiedzy.onet.pl na podstawie Popularnej Encyklopedii Powszechnej Wydawnictwa Fogra. [dostęp 2012-08-02].
  4. Jan Pluta: Polscy pionierzy badań jądrowych (pol.). www.if.pw.edu.pl. [dostęp 2012-09-02].
  5. a b c Ludwik Wertenstein (16.04.1887-18.1.1945) (pol.). W: Baza wiedzy i baza informacji. Biografie [on-line]. www.pierwszyportal.pl. [dostęp 2012-08-31].
  6. Ignacy Stroiński: Jan Kazimierz Danysz. W czterdziestą rocznicę śmierci (pol.). www.ifpan.edu.pl. [dostęp 2012-09-02].
  7. Andrzej Kajetan Wróblewski (Instytut Fizyki Doświadczalnej UW): Fizyka w Polsce wczoraj, dziś i jutro (pol.). labfiz.uwb.edu.pl. [dostęp 2012-08-31].
  8. Stanisław Domoradzki, Zofia Pawlikowska-Brożek, O pewnych dokumentach z Archiwum Kapicy dotyczących pobytu Stanisława Natansona i Piotra Wertensteina w łagrach sowieckich, „Prace Komisji Historii Nauki PAU”, XI, 2012, s. 128.

Linki zewnętrzne[edytuj]