Józef Rotblat

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Józef Rotblat
Ilustracja
Zdjęcie identyfikacyjne z Laboratorium Los Alamos
Data i miejsce urodzenia 4 listopada 1908
Warszawa
Data i miejsce śmierci 31 sierpnia 2005
Londyn
Zawód, zajęcie fizyk
Odznaczenia
Nobel prize medal.svg Pokojowa Nagroda Nobla
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Zasługi PRL

Józef Rotblat (ur. 4 listopada 1908 w Warszawie[1], zm. 31 sierpnia 2005 w Londynie) – polski fizyk żydowskiego pochodzenia, radiobiolog, współtwórca pierwszej bomby atomowej[2]. Założyciel i lider pacyfistycznego ruchu naukowców Pugwash, laureat Pokojowej Nagrody Nobla (1995).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Warszawie przy ul. Miłej na Muranowie[3]. Był piątym z siedmiorga dzieci w rodzinie polskich Żydów. Interes ojca Zelmana, który prowadził dobrze prosperującą firmę transportową i zajmował się hodowlą koni, upadł po I wojnie światowej. Granice zostały wówczas zamknięte, a konie zarekwirowano, co doprowadziło do bankructwa przedsiębiorstwa, a rodzinę wpędziło w finansowe tarapaty. W tych czasach Rotblatowie czerpali dochody z nielegalnej sprzedaży własnoręcznie pędzonego bimbru.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Młody Józef uczył się w chederze, ale szybko uznał, że nie jest to szkoła dla niego, gdyż zaczął wątpić w istnienie Boga[3] (później określał się jako agnostyk). Rotblat przeniósł się do klasy elektromechanicznej Szkoły Rzemieślników Towarzystwa Dostarczania Pracy Ubogim Żydom. Nauczył się tam fachu elektryka.

W 1926 dowiedział się, że w Warszawie działa Wolna Wszechnica Polska, szkoła wyższa niewymagająca od kandydatów matury i przyjmująca Żydów. Zdał egzamin wstępny i dostał się do niej, pomimo tego, że nie odebrał formalnej edukacji. Od tej pory dorabiał też jako domowy elektryk – uczył się wieczorami, a pracował w dzień.

Mentorem i opiekunem Rotblata w Wolnej Wszechnicy Polskiej był prof. Ludwik Wertenstein, prekursor polskiej fizyki jądrowej, były asystent Marii Skłodowskiej-Curie i kierownik założonej przez nią Pracowni Radiologicznej Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Zetknięcie się z Wertensteinem, który wykładał m.in. promieniotwórczość, teorię kwantów i budowę atomów, było dla Rotblata wydarzeniem przesądzającym o jego dalszej drodze życiowej[3].

Kariera naukowa[edytuj | edytuj kod]

W 1932 zdobył tytuł magistra w Wolnej Wszechnicy Polskiej na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym z zakresu fizyki, uprawniający do podjęcia pracy w charakterze nauczyciela i do zdobywania stopni naukowych. Podjął też pracę w Pracowni Radiologicznej Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. 1 października 1936 na VIII Zjeździe Fizyków Polskich we Lwowie wygłosił trzy referaty: „Selektywna absorpcja powolnych neutronów w srebrze, złocie i jodzie”, „Zasięgi cząsteczek powstających przy bombardowaniu boru i litu powolnymi neutronami”, „Zderzenia prędkich neutronów z protonami”[4]. W programie Zjazdu reprezentował Pracownię Radiologiczną im. Kernbauma w Warszawie.

W 1938 ożenił się z Tolą, absolwentką polonistyki na UW, a w październiku obronił doktorat na Uniwersytecie Warszawskim[5], po czym uzyskał stypendium zagraniczne. Dużo zawdzięczał swoim promotorom, prof. Stefanowi Pieńkowskiemu i Czesławowi Białobrzeskiemu.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W Wielkiej Brytanii znalazł się 30 sierpnia 1939. Wybuch II wojny światowej zastał go w Liverpoolu. Dzięki protekcji Wertensteina został tam najpierw uczniem, a następnie współpracownikiem angielskiego fizyka jądrowego Jamesa Chadwicka, który za odkrycie neutronu otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.

Wielokrotnie próbował w czasie wojny wydostać z okupowanej Polski swoją żonę Tolę, ale bezskutecznie. Najprawdopodobniej została ona zamordowana w obozie zagłady w Bełżcu[3].

W lutym 1944 trafił do miasteczka-laboratorium Los Alamos w amerykańskim stanie Nowy Meksyk. Wraz z zespołem wybitnych uczonych z całego świata pracował tam nad tajnym projektem Manhattan, mającym doprowadzić do skonstruowania bomby atomowej, dzięki której USA zdołają pokonać Japonię i III Rzeszę.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Rotblat, przerażony skutkami nuklearnego zniszczenia, wycofał się z projektu i powrócił do Anglii, gdzie zaangażował się w prace nad brytyjską techniką jądrową. Został szefem wydziału fizyki w Kolegium Medycznym przy Szpitalu św. Bartłomieja w Londynie. W 1946 przyjął obywatelstwo brytyjskie[6]. W 1998 otrzymał tytuł szlachecki „Sir”.

Jako naukowiec zajmował się medycyną nuklearną, m.in. wpływem promieniowania jonizującego na powstawanie nowotworów. Był członkiem i przewodniczącym Wydziału Przyrodniczo-Matematycznego Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. Od 1966 był członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Nauk, w 1996 PAN przyznała mu Medal im. Kopernika.

Jego językiem ojczystym był język polski, do końca życia płynnie się nim posługiwał i podkreślał swoje związki z polskością[7][8][9], akcentując, iż jest Polakiem z brytyjskim paszportem[10][11][12].

Pacyfizm[edytuj | edytuj kod]

W czasach zimnej wojny Rotblat został czołowym krytykiem koncepcji odstraszania militarnego za pomocą posiadania broni masowej zagłady. Przekonywał, iż broń taka zagraża dalszemu istnieniu ludzkości. W 1955 opublikował artykuł o skutkach amerykańskiej eksplozji wodorowej nad atolem Bikini, czym naraził się zarówno Amerykanom, jak i brytyjskiemu rządowi, szykującemu pierwsze próby nowej broni w Australii.

Wraz z angielskim filozofem, logikiem i literackim noblistą Bertrandem Russellem doprowadził do powstania w 1957 międzynarodowego ruchu pacyfistycznego uczonych działających na rzecz rozbrojenia nuklearnego pod nazwą Konferencja Pugwash w Sprawie Nauki i Problemów Światowych. Ruch ten skupiał ludzi nauki z obu stron dzielącej Europę „żelaznej kurtyny”. Pomimo nacisków zarówno ze strony ZSRR, jak i państw zachodnich, częściowo udało mu się uniknąć upolitycznienia tego ruchu, zachowując jego pozycję ponad dwubiegunowym podziałem politycznym ówczesnego świata.

Jednakże ruch krytykowano, że podchodził do wielu spraw wybiórczo i niesymetrycznie, zwłaszcza wobec strony radzieckiej, przymykając oko na łamanie przez nią praw człowieka. Tak stało się np. ze zlekceważeniem listu rosyjskiego dysydenta Andrieja Sacharowa, współkonstruktora radzieckiej bomby wodorowej, informującego Pugwash o losie dysydentów w ZSRR. W 1982 konferencja ruchu odbyła się w Warszawie, gdzie jej uczestnicy niemal nie dostrzegli trwającego stanu wojennego[3].

Rotblat dążył do zbliżenia naukowców z obu bloków politycznych oraz ich solidarności przeciwko rozwijaniu badań naukowych mogących skutkować powstaniem nowych rodzajów broni. Postulował, aby naukowcy przyjęli sposób postępowania na wzór lekarskiej przysięgi Hipokratesa, tzn. aby powstrzymywali zaspokajanie własnej ciekawości naukowej i samoograniczali się w badaniach, jeśli ich wyniki mogłyby okazać się zgubne dla świata.

Nagroda Nobla[edytuj | edytuj kod]

W 1995, w 50. rocznicę zagłady Hiroszimy, a także w momencie wznowienia prób z bronią atomową przez Francję, Józef Rotblat został uhonorowany wraz z ruchem Pugwash (po połowie) Pokojową Nagrodą Nobla. Doceniono go za działalność na rzecz atomowego rozbrojenia.

Odznaczenia i upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W 1987 odznaczony został Krzyżem Komandorskim Orderu Zasługi PRL[13], natomiast postanowieniem Prezydenta RP z 28 sierpnia 1998 za wybitne zasługi dla nauki polskiej Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[14].

W 2018 Rada m.st. Warszawy nadała jego imię skwerowi znajdującemu się przy skrzyżowaniu ulic Nowolipki i Smoczej[15].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

 Wykaz literatury uzupełniającej: Dodatkowe materiały.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kalendarz historyczny – Chronologia.
  2. Jak zbudowałem bombę atomową, wywiad z Józefem Rotblatem.
  3. a b c d e Paweł Smoleński: Pacyfista cudownie naiwny. Gazeta Wyborcza: Ale Historia, 3 września 2018. [dostęp 2018-12-12].
  4. Program VIII Zjazdu Fizyków Polskich, Lwów, 28.IX-2.X. 1936.
  5. Nobel Prizes and Laureates: Joseph Rotblat (ang.). [dostęp 2013-10-30].
  6. Janina Januszewska-Skreiberg. Bliska sercu Warszawa. „Przekrój”. nr 3/2639, s. 13, 1996-01-21. ISSN 0033-2488 (pol.). [dostęp 2012-08-10]. 
  7. Barbara Wojtowicz, Kronika: Józef Rotblat (nekrolog), „Postępy fizyki”, 56 (5), ptf.net.pl, 2005, 239 (49) [dostęp 2019-11-09].
  8. Nobel dla Józefa Rotblata [z jego własnymi wypowiedziami]. 2003. Związek z polskością (1995): 7:38 minuta. [dostęp 2019-11-07].
  9. P.S., [w:] Grzegorz Karwasz, Polak, fizyk, noblista. Wywiad z prof. J. Rotblatem, Głos Koszaliński, 25.09.2000, Niepublikowana rozmowa przed wywiadem (pdf jest rozszerzoną wersją opublikowanego artykułu). Skan artykułu w literaturze uzupełniającej (Zobacz też), dydaktyka.fizyka.umk.pl, 2000, s. 4 [dostęp 2019-11-07], Cytat: Ja byłem i jestem Polakiem.
  10. Bartłomiej Kozłowski: Decyzja o przyznaniu pokojowej Nagrody Nobla Lechowi Wałęsie (pol.). [dostęp 2011-04-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-03-23)].
  11. Józef Rotblat – z warszawskich Nowolipek po nagrodę Nobla, Rozmowa z Markiem Górlikowskim, końcowy fragment audycji, PolskieRadio.pl [dostęp 2019-11-07].
  12. Rozdział 42 Przede wszystkim obywatel świata, [w:] Marek Górlikowski, Noblista z Nowolipek, Otwarte, 2 sierpnia 2018, s. 523-, ISBN 978-83-240-5523-4 [dostęp 2019-11-06] (pol.).
  13. Józef Rotblat. Noblista z polskimi korzeniami, naszahistoria.pl, 26 sierpnia 2016 [dostęp 2019-10-13] (pol.).
  14. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 sierpnia 1998 r. o nadaniu orderów., isap.sejm.gov.pl [dostęp 2019-10-10].
  15. Uchwała nr LXXIII/2038/2018 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 30 sierpnia 2018 r. w sprawie nadania nazwy obiektowi miejskiemu w Dzielnicy Wola m.st. Warszawy. W: Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego poz. 8789 [on-line]. 17 września 2018. [dostęp 2019-10-25].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]