Starołęka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herb Poznania Starołęka
Dzielnica Poznania
Ilustracja
Stara zabudowa ulicy Starołęckiej na Starołęce
Państwo  Polska
Województwo  wielkopolskie
Miasto Poznań
Dzielnica Osiedle Starołęka-Minikowo-Marlewo
Nr kierunkowy (+48) 61
Tablice rejestracyjne PO
Położenie na mapie Poznania
Położenie na mapie
Portal Portal Polska
Nowe Miasto sfotografowane przez satelitę wywiadowczego w 1965 r. Widoczny obszar od Rataj, przez Żegrze, aż do Starołęki

Starołęka (Mała) – dzielnica Poznania, w osiedlu samorządowym Starołęka-Minikowo-Marlewo. Położona jest nad wschodnim brzegiem rzeki Warty.

Wieś położona była w 1580 roku w powiecie poznańskim województwa poznańskiego[1].

Położenie, obszar i historia[edytuj]

Obejmuje obszar dwóch dawnych podpoznańskich wsi - Starołęki Małej (potocznie po prostu Starołęki) oraz Starołęki Wielkiej.

W rejonie Starołęki (terasa warciańska) znaleziono najstarsze ślady pobytu człowieka na terenie obecnego Poznania - wyroby krzemienne kultur mazowszańskich z około 20.000-10.000 lat p.n.e. (drugim takim miejscem był Szeląg)[2].

Początkowo była wsią książęcą, a od 1253 miejską. Po 1314 Władysław Łokietek skonfiskował ją miastu i odtąd była wsią szlachecką, następnie mieszczańską, podzieloną na kilka części, będących w posiadaniu różnych rodzin poznańskich, m.in. Macieja Starołęskiego. Starołęka Mała w latach 1408-1413 była własnością Strosbergów, którzy sprzedali ją karmelitom trzewiczkowym od kościoła Bożego Ciała. W połowie XVI wieku funkcjonował tu młyn wodny (tzw. korzecznik, czyli nasiębierny)[3].

Na przełomie XIX i XX wieku Starołęka stała się dynamicznie rozwijającym przedmieściem przemysłowym Poznania. W 1885 miała 185 ha powierzchni i liczyła 322 mieszkańców, głównie katolików. Były tu 42 budynki mieszkalne. W 1875 oddano do użytku linię kolejową do Kluczborka ze stacją Luisenhain. W 1886 urządzono przy dworcu stację pocztową. Położenie bezpośrednio przy Warcie i linii kolejowej zwróciło uwagę poznańskich przemysłowców, którzy rozpoczęli tu lokowanie zakładów przemysłowych. Jednym z pierwszych był Roman May, który wzniósł Chemiczną Fabrykę Nawozów Sztucznych w 1879. W 1881 zbudowano nabrzeże przeładunkowe nad Wartą. Dynamiczny rozwój przyniosło ostatnie dziesięciolecie XIX wieku, a od początku XX wieku wieś zaczęła zyskiwać charakter przemysłowy, co wiązało się z poważnym wzrostem cen gruntów. W 1901 powstał znacznych rozmiarów spichlerz nad Wartą, w bezpośrednim sąsiedztwie stacji kolejowej i mostu na Warcie (nieistniejący). W 1905 gmina Mała Starołęka zajmowała 198,5 ha i liczyła 1105 mieszkańców, w większości Polaków i katolików. Bliskość stacji Łęgów Dębińskich sprzyjała również rozwojowi funkcji rekreacyjnej – przy ul. Starołęckiej wyrosły ogródki rozrywkowe, m.in. popularna restauracja ogrodowa Bogusława Kempfa (wcześniej Zameczek nad Wartą), czy oberża Zum Deutscher Kaiser. W 1902 powstała szkoła gminna. W 1905 powiększono i rozbudowano stację kolejową. W 1903 dobudowano do mostu kolejowego kładkę pieszą, co uderzyło w funkcjonującą obok przeprawę promową braci Kanoniczaków. W 1905 przejście piesze oświetliły lampy elektryczne. W tym samym roku skasowano przystanek kolejowy na Dębinie, co wywołało protesty ludności (bezskuteczne)[4].

Licznie powstawały różnego rodzaju towarzystwa, tak polskie, jak i niemieckie. W 1912 założono np. polskie Koło Śpiewackie, czy niemiecki Związek Kombatantów powstały w 1904. W 1905 powołano Towarzystwo Biblioteczne, a w 1908 powstało Towarzystwo Ochotniczej Straży Pożarnej Małej Starołęki[4].

Starołęki nie omijały tez klęski, zwłaszcza pożary. Dwa największe miały miejsce 5 października 1907 w Fabryce Mydła Ludwiga Ascha i 31 lipca 1910 w młynie braci Brummerów[4].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przeprowadzono 11 czerwca 1919 wybory radnych gminy. Do głosowania upoważnione były 803 osoby. 1 października tego roku wybrano pierwszego polskiego sołtysa Starołęki – Kazimierza Wyszyńskiego. W 1921 we wsi mieszkało 1997 osób, w tym 1825 Polaków[5].

Poznań, przeżywający gwałtowny rozwój gospodarczy, cierpiał na brak gruntów pod rozwój przemysłu i budownictwa mieszkaniowego. Było to przyczyną poszukiwań nowych terenów, o które można by powiększyć obszar miejski. Starołęka Mała (m.in. rejon ul. Maya i ul. św. Antoniego) przyłączona została do Poznania w 1 stycznia 1925, wraz z innymi miejscowościami podmiejskimi, m.in. pobliskimi Żegrzem i Ratajami. Przez 10 lat od przyłączenia mieszkańcy nie byli obciążani podatkami gruntowymi. Władze miejskie podkreślały wówczas, że akt włączenia ma wymiar symboliczny – do Poznania wróciła bowiem piastowska Starołęka, która była własnością miejską już w 1253, przy lokacji miasta. Ostatnim sołtysem był Stanisław Grajczak, zamieszkały przy ul. Starołęckiej 41[5].

Problemem mieszkańców była słaba komunikacja z centrum Poznania. Docierała tu tylko linia autobusowa. Najbliższa pętla tramwajowa znajdowała się na Dębcu, a otwarto ją w 1937. Dostępna była za pomocą kładki przy moście kolejowym na Warcie. Tramwaj na Starołękę dotarł dopiero w 1955. Stan dróg bocznych też był bardzo słaby, były one dziurawe, błotniste i w dużym stopniu nie oświetlone[5].

Starołękę Wielką (m.in. ul. Żorska, Kotwicza i inne) włączyły w granice miasta niemieckie władze okupacyjne podczas II wojny światowej[4].

Przemysł[edytuj]

Widok na Starołękę i fabrykę opon Stomil-Poznań S. A. z mostu Przemysła I w 2014 roku
Widok na Starołękę i fabrykę opon Stomil-Poznań S. A. z mostu Przemysła I w 2014 roku
Poznańska Fabryka Maszyn Żniwnych, widok od strony ulicy Hetmańskiej

Dawna Starołęka Mała to w dużej mierze tereny przemysłowe - funkcjonują tam takie zakłady jak:

  • Stomil-Poznań SA - zakład oponiarski o najdłuższej tradycji w Polsce, założony w roku 1928, produkujący opony diagonalne przeznaczonych do maszyn górniczych i maszyn do prac ziemnych, opony do wózków przemysłowych i podnośnikowych, opony do samochodów ciężarowych i przyczep, opony do maszyn rolniczych, ogumienie do samolotów, helikopterów i szybowców, opony pełne do transportu wewnętrznego i maszyn drogowych.

Przez wiele lat funkcjonowały na terenie Starołęki zakłady:

Historyczne, większe zakłady funkcjonujące na Starołęce:

  • gazownia Towarzystwa Aerogengas z Hanoweru przy ul. św. Antoniego 35 (1906),
  • Fabryka Chemiczno-Techniczna i Tłuszczów Jadalnych Standard Fryderyka Abla (wcześniej Chemofar), producent margaryny (ul. Forteczna 2),
  • fabryka chemiczna Romana Maya przy ulicy jego imienia,
  • Wielkopolska Wytwórnia Chemiczna Blask, wcześniej fabryka mydła (od 1858) i proszków do prania (od 1904) Karla Regera (Blask zatrudniał w 1921 około 450 osób; produkowano też lakiery i pokosty), ul. Starołęcka 2-4; część budynków zaprojektował w 1921 Adam Ballenstedt,
  • Polskie Zakłady Pirotechniczne (od 1930) – producent ogni sztucznych, ul. Starołęcka 2-4,
  • Fabryka Chemiczna Tukan Karola Sandera (od 1927), ul. Starołęcka 6-8,
  • cegielnie Richarda Pornitza i Gustawa Weidemana, ul. Starołęcka 6-8, a także Perkiewicza (nr 18),
  • Wytwórnia Marmolad i Konserw Ruitera (od 1921, produkcja marmolad, powideł, kompotów i dżemów), wykupiona w 1928 przez Centralną Poznańską Fabrykę Wyrobów Gumowych (późniejszy Stomil), ul. Starołęcka 18,
  • odlewnia Ressel & Kedziora (od 1905), ul. Starołęcka 19,
  • pralnia chemiczna z farbiarnią A. Sieburga (od 1848, na Starołęce od początków XX wieku), ul. Starołęcka 28,
  • Przemysł Smołowcowy Louisa Lindenberga (od 1897), fabryka papy, ul. Starołęcka 35-37,
  • Fabryka Chemiczna Hermes Stanisława Filipowskiego (1908-1937), ul. Starołęcka 40,
  • Knorr Zakłady Wyrobów Odżywczych, od 1932, w 1938 zatrudniały 120 pracowników, ul. Starołęcka 42,
  • Bałtycko-Amerykańskie Towarzystwo Importu Nafty Hamburg-Poznań (od 1902), ul. Starołęcka 44-50,
  • Elegancja Poznańska, pralnia chemiczna i farbiarnia Mieczysława Kempfa (od 1922), ul. Starołęcka 60,
  • młyn Brummerów (Luisienhainmühle), spłonął 31 lipca 1910, odbudowany w 1911, ul. Starołęcka 62-64[6].

Inne osobliwości[edytuj]

Fort I (Röder)

Na terenie Starołęki znajduje się stacja kolejowa Poznań Starołęka (na linii Kluczbork - Poznań). Mostem kolejowym wraz z kładką dla pieszych (zamkniętą w roku 2013) Starołęka łączy się z lewobrzeżną częścią miasta - Dębiną położoną na terenie dwóch osiedli samorządowych: osiedla Wilda i osiedla Zielony Dębiec. Przy ulicy Książęcej znajduje się Fort I, natomiast przy ul. Gołężyckiej - Fort Ia. Obydwa obiekty są zabytkowymi elementami zewnętrznego pierścienia fortyfikacji Twierdzy Poznań. Zabytkiem jest też dwór starołęcki, jak również niektóre budynki osiedla robotniczego w rejonie ulic Romana Maya i Bystrej.

Na terenie Starołęki znajdują się kapliczki przydrożne:

  • ul. Starołęcka 62, przy pętli autobusowej – murowana, z blaszanym daszkiem i drewnianą figurą Zbawiciela Świata, ufundowana przez rodzinę Kempfów w drugiej połowie XIX wieku, od otoczenia wydzielona metalowym płotkiem; przed II wojną światową zmierzały doń procesje błagalne o urodzaje i obfite plony,
  • ul. Starołęcka 11 – figura Serca Jezusowego, postawiona przez rodzinę Bińczewskich wraz z domem w marcu 1933 (Niemcy zrzucili ją z cokołu, okupację przetrwała schowana w kościele),
  • na rozstaju ulic Starołęcka i Głuszyna (Starołęka Wielka) – figura Matki Boskiej z 1913 ufundowana przez mieszkańców wsi (napis: Fundowała gmina Starołęka Wielka); ukryta przed okupantem niemieckim przetrwała wojnę (Niemcy zniszczyli jedynie cokół); sporadycznie odbywają się tu Apele Jasnogórskie[7].

Prasa lokalna[edytuj]

Lokalny samorząd osiedlowy wydaje kwartalnik Nasza Starołęka o numerze ISSN 1730-5446.

Komunikacja miejska i podmiejska[edytuj]

Tramwaje na pętli Starołęka w tle zabudowania zajezdni tramwajowej Forteczna (2016)
Autobus linii 58 na pętli Starołęka (2016)

Linie tramwajowe:

  • 4 – Starołęka – Połabska
  • 5 – Stomil – Górczyn
  • 11 – Starołęka – Piątkowska
  • 12 – Starołęka – Osiedle Jana III Sobieskiego
  • 13 – Starołęka – Junikowo
  • 17 – Starołęka – Ogrody

Linie autobusowe dzienne:

  • 58 - Starołęka - Piotrowo
  • 65 – Starołęka (pętla obok zajezdni tramwajowej Forteczna) – Rondo Rataje
  • 89 – Starołęka – Minikowo - Garaszewo - Marlewo - Starołęka (linia okrężna)
  • 94 – Starołęka - Marlewo - Garaszewo - Minikowo - Starołęka (linia okrężna)

Linie autobusowe dzienne obsługowane na zlecenie ZTM przez KPA KOMBUS

  • 527 – Starołęka – Daszewice Pętla/Kamionki Pętla/Kamionki Szkoła

Linie autobusowe nocne

  • 237 - Starołęka (pętla obok zajezdni tramwajowej) - Rondo Rataje
  • 245 - Starołęka (pętla obok zajezdni tramwajowej) - Mogileńska
  • 247 - Rondo Rataje - Piotrowo

Galeria[edytuj]

Przypisy

  1. Adolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I, Wielkopolska, Warszawa 1883, s. 13.
  2. Zygmunt Boras, Lech Trzeciakowski, W dawnym Poznaniu, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, 1971, s.11
  3. Jacek Wiesiołowski, Wsie parafii głuszyńskiej w świetle Liber beneficiorum z 1510 roku, w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/2009, s.83-84, ISSN 0137-3552
  4. a b c d Waldemar Karolczak, Z dziejów Małej Starołęki na początku XX wieku, w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/2009, s.190-210, ISSN 0137-3552
  5. a b c Danuta Książkiewicz-Bartkowiak, Piastowska Starołęka znów w Poznaniu. Przyłączenie gminy do miasta, w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/2009, s.212-225, ISSN 0137-3552
  6. Magdalena Mrugalska-Banaszak, Budownictwo warsztatowo-przemysłowe na Starołęce do 1939 roku, w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/2009, s.344-362, ISSN 0137-3552
  7. Katarzyna Mądry, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Starołęce, Głuszynie, Krzesinach, Garaszewie i Marlewie, w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/2009, s.63-65, ISSN 0137-3552