Starołęka

Starołęka

Część miasta
Stara zabudowa ulicy Starołęckiej na Starołęce (2016)
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Aglomeracja	poznańska
Miasto	Poznań
Dzielnica	Osiedle Starołęka-Minikowo-Marlewo
W granicach Poznania	1 stycznia 1925
Strefa numeracyjna	(+48) 61
Tablice rejestracyjne	PO
SIMC	0970106
Położenie na mapie Poznania Starołęka
Położenie na mapie Polski Starołęka
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Starołęka
52°21′53″N 16°55′40″E

Nowe Miasto sfotografowane przez satelitę wywiadowczego w 1965 r. Widoczny obszar od Rataj, przez Żegrze, aż do Starołęki

Starołęka – dzielnica Poznania, na osiedlu samorządowym Starołęka-Minikowo-Marlewo. Położona jest nad wschodnim brzegiem rzeki Warty.

Wieś duchowna Starołęka Mała, własność Klasztoru Karmelitów Trzewiczkowych w Poznaniu pod koniec XVI wieku leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiego.

Położenie, obszar

Obejmuje obszar dwóch dawnych podpoznańskich wsi – Starołęki Małej (potocznie po prostu Starołęki) oraz Starołęki Wielkiej.

Nazwa

Obecna część miasta Poznań o nazwie Starołęka była kiedyś osobną wsią o tej nazwie, położoną 4 km na południe od Starego Rynku w Poznaniu. Pierwotnie była związana z Wielkopolską. Istnieje co najmniej od połowy XIII wieku i ma średniowieczną metrykę. Pierwszy zachowany zapis pochodzi z 1253, a następny z łacińskiego dokumentu z 1413 (wg zachowanej kopii z XVIII wieku) gdzie odnotowano ją pod obecną nazwą „Starołęka”, 1423 (wg kopii z lat 1488-1492) „Staralanka”, 1428 „Staralanka”, 1433 „Staralanka Monachorum”, 1446 (wg kop. XVIII wiecznej) „Stara Łęka claustri”, 1563 „Stara Lanka Minor”, 1577 „Staroleka”, 1580 „Starołęczka”, 1599 „Starołęce Mnissei”.

Po rozbiorach Polski, kiedy miejscowość znajdowała się w zaborze pruskim nazwę miejscowości zgermanizowano na Luisenhain. W 1919 po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, po traktacie wersalskim przywrócono polską historyczną nazwę Starołęka. W czasie niemieckiej okupacji Polski w latach 1939-1945 nazistowska administracja III Rzeszy ponownie zmieniła nazwę na niemiecką.

Historia

Okolice miejscowości były zasiedlone jednak już wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. W wyniku badań archeologicznych w rejonie Starołęki (terasa warciańska) znaleziono najstarsze ślady pobytu człowieka na terenie obecnego Poznania – wyroby krzemienne kultur mazowszańskich z około 20–10 tys. lat p.n.e. (drugim takim miejscem był Szeląg). Odnaleziono również ślady osadnictwa w postaci ułamków naczyń pradziejowych i wczesnośredniowiecznych, dwa cmentarzyska z XV-XVI wieku oraz ślady osady nowożytnej.

Miejscowość była początkowo wsią książęcą należącą do władców Wielkopolski, później szlachecką, własnością mieszczan poznańskich, a następnie kościelną należącą klasztoru karmelitów od kościoła Bożego Ciała. Od 1320 wieś leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. W 1413 odnotowana w powiecie poznańskim w parafii Głuszyna .

Od 1253 wieś należała do miasta Poznania. W 1314 książę wielkopolski, późniejszy król polski, Władysław I Łokietek skonfiskował ją miastu i odtąd była wsią szlachecką, następnie mieszczańską, podzieloną na kilka części, będących w posiadaniu różnych rodzin poznańskich, m.in. Macieja Starołęskiego noszącego od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko. Starołęka Mała pierwotnie stanowiła północną część szlacheckiej wsi o nazwie Starołęka (obecnie Starołęka Wielka). W początku XV wieku część tą nabyła mieszczańska rodzina Strosbergów, która była jej właścicielami w latach 1408–1413. Następnie w 1413 Mikołaj Strosberg wraz z braćmi sprzedali ją karmelitom trzewiczkowym z kościoła Bożego Ciała. W 1423 wieś odnotowano jako własność mnichów z tego klasztoru.

W 1428 król polski Władysław II Jagiełło nadał klasztorowi Bożego Ciała poza murami miasta Poznania dwa łany folwarczne w Obrzycy pod Poznaniem, (obecnie w granicach miasta), położone przy folwarku klasztornym Starołęka oraz przy drodze łączącej wieś Żegrze z jeziorem Pietrowo. W 1450 król polski Kazimierz IV Jagiellończyk potwierdził klasztorowi Bożego Ciała nadanie swego ojca Władysława II Jagiełły obejmujące wieś Starołęka oraz dwóch rybitwów.

W 1425 przeor i konwent kl. Bożego Ciała oraz brat Henryk rządca w Starołęce byli w sporze sądowym z pracownikiem Piotrem wieśniakiem (łac. „rusticus”) z Ninkowa. Piotr wniósł o zwrot 4 grzywien pożyczonych bratu Henrykowi, pod których zastaw otrzymał jeden łan w Starołęce zasiany zbożem ozimym, pod warunkiem, że zwróci ten łan także obsiany zbożem ozimym. Piotr jednak obsiał ten łan także zbożem jarym. W 1443 Dziersław Leszczyński został pozwany o zniszczenie zasiewów w posiadłościach i folwarkach klasztoru Bożego Ciała, w tym m. in. w Starołęce.

W XV wieku wieś klasztorną Starołęka dzierżawili najemcy. Zachowała się pełna treść umowy dzierżawnej z pierwszej połowy XV wieku opisująca zasady na jakich dzierżawiona była wieś Starołęka. W 1446 zawarto ugodę w sprawie dzierżawy wsi pomiędzy Andrzejem Bolestą, przeorem klasztoru Bożego Ciała, a Januszem Zieleńskim, dzierżawcą wsi Starołęka i Czapury oraz tamtejszych folwarków i sołectwa w starołęskiego. Według umowy Janusz miał posiadać w dzierżawie te wsie wraz z folwarkami i sołectwem w roku bieżącym i następnym do dnia św. Marcina (czyli 11 listopada). Z tego tytułu zobowiązany był do zapłaty w obu latach po 24 grzywny na św. Marcina. Z sumy dwuletnich opłat w wysokości 48 grzywien Janusz miał potrącić sobie 42 grzywny za wcześniejszą dokonaną przez niego opłatę za sołectwo w Starołęce, które kupił za 42 grzywny. Z tej przyczyny w drugim roku zapłacił klasztorowi jedynie 10,5 grzywny i 10 groszy. Dlatego, że Janusz wziął od kmieci klasztornych 3,5 grzywny i 10 groszy powinien według umowy oddać wsie z rolami i ze stogiem siana w takim stanie, w jakim je otrzymał czyli 40 dobrych kóp dobrego żyta, w dobrych snopach powiązanych przez kmieci (łac. „de ligacione kmethonorum”), tak jak otrzymał. Natomiast z lasów należących do wsi Czapury i Starołęka nie mógł sprzedawać, darowywać i wycinać drzew na swoją potrzebę, a jedynie na opał dla siebie mógł użyć wierzby i olchy oraz brać drzewa już ścięte. Łąka zwana „Mniszek” w Starołęce została zastrzeżona na wyłączny użytek dla klasztoru. Odnotowano również, że zagrodnicy z Obrzycy mieli być sądzeni przez klasztor według prawa niemieckiego. Dzierżawca Janusz Zieleński miał także w ramach swoich obowiązków pomagać stróżowi lasów, naprawiać płoty i budynki dworskie oraz nie trzymać więcej niż 30 wołów i nie odprawiać sądów ławniczych bez wiedzy klasztoru.

W drugiej połowie XV wieku odnotowano skandal obyczajowy związany z wsią oraz przestępstwo kryminalne na tym tle. W 1475 szlachcianka Anna Przebędowska z Przebędowa została znieważona przez Jana Mrzankę z Krzesin, który nazwał ją nierządnicą. Powiedział, że poszła do Starołęki z „drugą sobie podobną” i że jest kochanicą mnichów, a następnie pobił ją i zranił .

Archiwalne źródła historyczne wspomniały mieszkańców wsi pochodzących z niższych stanów. W 1423 wspomniany został Gniech (prawdopodobnie kmieć), który niegdyś siedział w Starołęce, a później w Siekierkach Wielkich. W 1433 wspomniano pracownika Mikołaja ze Starołęki, który toczył proces z polskim szlachcicem Tomaszem ze Starołęki o trzy wiardunki w ramach umowy poręczenia. W 1438 sołtys i kmiecie starołęscy pozwani zostali przez Stanisława prepozyta w Głuszynie. W 1449 wspomniani zostali kmiecie starołęscy: Janusz Ninkowski, z synem Mikołajem, Stanisław Lubecz, Marcin Gorczyński, Mikołaj Wielki, Fryderyk Jan oraz Piotr Rataj, którzy poręczyli przed radą miasta Poznania za oskarżonego o przemoc na drodze królewskiej oraz inne przestępstwa Stanisława syna kmiecia Piotra Rataja, że nie będzie wyrządzał krzywdy miastu Poznaniowi i jego mieszkańcom pod karą 30 grzywien. W 1524 Jan ze Starołęki winien był przeorowi i konwentowi karmelitów Bożego Ciała oraz pracownicy Jadwidze Karpiowej i jej synowi Wojciechowi ze Starołęki 6 grzywien za zabicie Jana Karpia ze Starołęki. W 1530 skwitowany został z tej sumy przez Szymona i Macieja synów pracownika Marcina Karpia z Starołęki, bratanków Wojciecha niegdyś kmiecia starołęckiego, a wówczas kmiecia w Komornikach .

Zachowały się także zapisy w historycznych księgach podatkowych. W 1510 Starołęka została zwolniona od podatku. We wsi klasztoru Bożego Ciała były 4 łany, 8 kmieci, karczma, w której odbywał się wyszynk. W 1563 we wsi miał miejsce pobór od 3,5 łana oraz od młyna wodnego zwanego korzecznikiem, czyli stojącego przy rzece tzw. nasiębiernego. W 1580 pobrano podatki od 2 łanów, jednego zagrodnika, jednego półłanka opuszczonego.

Zabory Polski

Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. Na przełomie XIX i XX wieku Starołęka stała się dynamicznie rozwijającym przedmieściem przemysłowym Poznania. W 1885 miała 185 ha powierzchni i liczyła 322 mieszkańców, głównie katolików. Były tu 42 budynki mieszkalne. W 1875 oddano do użytku linię kolejową do Kluczborka ze stacją Luisenhain. W 1886 urządzono przy dworcu stację pocztową. Położenie bezpośrednio przy Warcie i linii kolejowej zwróciło uwagę poznańskich przemysłowców, którzy rozpoczęli tu lokowanie zakładów przemysłowych. Jednym z pierwszych był Roman May, który wzniósł Chemiczną Fabrykę Nawozów Sztucznych w 1879. W 1881 zbudowano nabrzeże przeładunkowe nad Wartą. Dynamiczny rozwój przyniosło ostatnie dziesięciolecie XIX wieku, a od początku XX wieku wieś zaczęła zyskiwać charakter przemysłowy, co wiązało się z poważnym wzrostem cen gruntów. W 1901 powstał znacznych rozmiarów spichlerz nad Wartą, w bezpośrednim sąsiedztwie stacji kolejowej i mostu na Warcie (nieistniejący). W 1905 gmina Mała Starołęka zajmowała 198,5 ha i liczyła 1105 mieszkańców, w większości Polaków i katolików. Bliskość stacji Łęgów Dębińskich sprzyjała również rozwojowi funkcji rekreacyjnej – przy ul. Starołęckiej wyrosły ogródki rozrywkowe, m.in. popularna restauracja ogrodowa Bogusława Kempfa (wcześniej Zameczek nad Wartą), czy oberża Zum Deutscher Kaiser. W 1902 powstała szkoła gminna. W 1905 powiększono i rozbudowano stację kolejową. W 1903 dobudowano do mostu kolejowego kładkę pieszą, co uderzyło w funkcjonującą obok przeprawę promową braci Kanoniczaków. W 1905 przejście piesze oświetliły lampy elektryczne. W tym samym roku skasowano przystanek kolejowy na Dębinie, co wywołało protesty ludności (bezskuteczne).

Licznie powstawały różnego rodzaju towarzystwa, tak polskie, jak i niemieckie. W 1912 założono np. polskie Koło Śpiewackie, czy niemiecki Związek Kombatantów powstały w 1904. W 1905 powołano Towarzystwo Biblioteczne, a w 1908 powstało Towarzystwo Ochotniczej Straży Pożarnej Małej Starołęki.

Starołęki nie omijały też klęski, zwłaszcza pożary. Dwa największe miały miejsce 5 października 1907 w Fabryce Mydła Ludwiga Ascha i 31 lipca 1910 w młynie braci Brummerów.

Okres II RP

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przeprowadzono 11 czerwca 1919 wybory radnych gminy. Do głosowania upoważnione były 803 osoby. 1 października tego roku wybrano pierwszego polskiego sołtysa Starołęki – Kazimierza Wyszyńskiego. W 1921 we wsi mieszkało 1997 osób, w tym 1825 Polaków.

Poznań, przeżywający gwałtowny rozwój gospodarczy, cierpiał na brak gruntów pod rozwój przemysłu i budownictwa mieszkaniowego. Było to przyczyną poszukiwań nowych terenów, o które można by powiększyć obszar miejski. Starołęka Mała (m.in. rejon ul. Maya i ul. św. Antoniego) przyłączona została do Poznania 1 stycznia 1925, wraz z innymi miejscowościami podmiejskimi, m.in. pobliskimi Żegrzem i Ratajami. Przez 10 lat od przyłączenia mieszkańcy nie byli obciążani podatkami gruntowymi. Władze miejskie podkreślały wówczas, że akt włączenia ma wymiar symboliczny – do Poznania wróciła bowiem piastowska Starołęka, która była własnością miejską już w 1253, przy lokacji miasta. Ostatnim sołtysem był Stanisław Grajczak, zamieszkały przy ul. Starołęckiej 41.

Problemem mieszkańców była słaba komunikacja z centrum Poznania. Docierała tu tylko linia autobusowa. Najbliższa pętla tramwajowa znajdowała się na Dębcu, a otwarto ją w 1937. Dostępna była za pomocą kładki przy moście kolejowym na Warcie. Tramwaj na Starołękę dotarł dopiero w 1955. Stan dróg bocznych też był bardzo słaby, były one dziurawe, błotniste i w dużym stopniu nie oświetlone.

Starołękę Wielką (m.in. ul. Żorska, Kotwicza i inne) włączyły w granice miasta niemieckie władze okupacyjne podczas II wojny światowej.

Przemysł

Fabryka opon Stomil-Poznań S.A., z perspektywy mostu Przemysła I (2014)

Poznańska Fabryka Maszyn Żniwnych, widok od strony ulicy Hetmańskiej (2014)

Dawna Starołęka Mała to w dużej mierze tereny przemysłowe - funkcjonują tam takie zakłady jak:

• Stomil-Poznań SA – zakład oponiarski o najdłuższej tradycji w Polsce, założony w roku 1928, produkujący opony diagonalne przeznaczonych do maszyn górniczych i maszyn do prac ziemnych, opony do wózków przemysłowych i podnośnikowych, opony do samochodów ciężarowych i przyczep, opony do maszyn rolniczych, ogumienie do samolotów, helikopterów i szybowców, opony pełne do transportu wewnętrznego i maszyn drogowych.
• FERREX Spółka z o.o. – odlewnia żeliwa. Zakład powstał na bazie Poznańskiej Fabryki Maszyn Żniwnych w 1989 roku; produkuje m.in. żeliwne włazy studzienkowe, podstawy do stołów czy stolików, odlewy użytkowe, części do maszyn rolniczych czy armatury.

Przez wiele lat funkcjonowały na terenie Starołęki zakłady:

• Pollena-Lechia – późniejszy Beiersdorf-Lechia SA, Nivea Polska SA – fabryka kosmetyków marki Nivea (zakład w Starołęce został zamknięty, a budynki fabryczne wyburzone. Produkcja odbywa się w innym miejscu Poznania - ul. Gnieźnieńska).
• Poznańska Fabryka Maszyn Żniwnych „Agromet”

Historyczne, większe zakłady funkcjonujące na Starołęce:

• gazownia Towarzystwa Aerogengas z Hanoweru przy ul. św. Antoniego 35 (1906),
• Fabryka Chemiczno-Techniczna i Tłuszczów Jadalnych Standard Fryderyka Abla (wcześniej Chemofar), producent margaryny (ul. Forteczna 2),
• fabryka chemiczna Romana Maya przy ulicy jego imienia,
• Wielkopolska Wytwórnia Chemiczna Blask, wcześniej fabryka mydła (od 1858) i proszków do prania (od 1904) Karla Regera (Blask zatrudniał w 1921 około 450 osób; produkowano też lakiery i pokosty), ul. Starołęcka 2-4; część budynków zaprojektował w 1921 Adam Ballenstedt,
• Polskie Zakłady Pirotechniczne (od 1930) – producent ogni sztucznych, ul. Starołęcka 2-4,
• Fabryka Chemiczna Tukan Karola Sandera (od 1927), ul. Starołęcka 6-8,
• cegielnie Richarda Pornitza i Gustawa Weidemana, ul. Starołęcka 6-8, a także Perkiewicza (nr 18),
• Wytwórnia Marmolad i Konserw Ruitera (od 1921, produkcja marmolad, powideł, kompotów i dżemów), wykupiona w 1928 przez Centralną Poznańską Fabrykę Wyrobów Gumowych (późniejszy Stomil), ul. Starołęcka 18,
• odlewnia Ressel & Kedziora (od 1905), ul. Starołęcka 19,
• pralnia chemiczna z farbiarnią A. Sieburga (od 1848, na Starołęce od początków XX wieku), ul. Starołęcka 28,
• Przemysł Smołowcowy Louisa Lindenberga (od 1897), fabryka papy, ul. Starołęcka 35-37,
• Fabryka Chemiczna Hermes Stanisława Filipowskiego (1908-1937), ul. Starołęcka 40,
• Knorr Zakłady Wyrobów Odżywczych, od 1932, w 1938 zatrudniały 120 pracowników, ul. Starołęcka 42,
• Bałtycko-Amerykańskie Towarzystwo Importu Nafty Hamburg-Poznań (od 1902), ul. Starołęcka 44-50,
• Elegancja Poznańska, pralnia chemiczna i farbiarnia Mieczysława Kempfa (od 1922), ul. Starołęcka 60,
• młyn Brummerów (Luisenhainmühle), spłonął 31 lipca 1910, odbudowany w 1911, ul. Starołęcka 62-64.

Inne osobliwości

Fort I (Röder)

Na terenie Starołęki znajduje się stacja kolejowa Poznań Starołęka (na linii Kluczbork – Poznań). Mostem kolejowym wraz z kładką dla pieszych (zamkniętą w roku 2013) Starołęka łączy się z lewobrzeżną częścią miasta - Dębiną położoną na terenie dwóch osiedli samorządowych: osiedla Wilda i osiedla Zielony Dębiec. Przy ulicy Książęcej znajduje się Fort I, natomiast przy ul. Gołężyckiej - Fort Ia. Obydwa obiekty są zabytkowymi elementami zewnętrznego pierścienia fortyfikacji Twierdzy Poznań. Zabytkiem jest też dwór starołęcki, jak również niektóre budynki osiedla robotniczego w rejonie ulic Romana Maya i Bystrej.

Miejsca kultu religijnego

Kościół pw. św. Antoniego Padewskiego (2007)

Na Starołęce mieszczą się dwie świątynie rzymskokatolickie:

• Kościół pw. św. Antoniego Padewskiego
• Kościół pw. św. Jana Apostoła i Ewangelisty

Na terenie Starołęki znajdują się również kapliczki przydrożne:

• ul. Starołęcka 62, przy pętli autobusowej – murowana, z blaszanym daszkiem i drewnianą figurą Zbawiciela Świata, ufundowana przez rodzinę Kempfów w drugiej połowie XIX wieku, od otoczenia wydzielona metalowym płotkiem; przed II wojną światową zmierzały doń procesje błagalne o urodzaje i obfite plony,
• ul. Starołęcka 11 – figura Serca Jezusowego, postawiona przez rodzinę Bińczewskich wraz z domem w marcu 1933 (Niemcy zrzucili ją z cokołu, okupację przetrwała schowana w kościele),
• na rozstaju ulic Starołęcka i Głuszyna (Starołęka Wielka) – figura Matki Boskiej z 1913 ufundowana przez mieszkańców wsi (napis: Fundowała gmina Starołęka Wielka); ukryta przed okupantem niemieckim przetrwała wojnę (Niemcy zniszczyli jedynie cokół); sporadycznie odbywają się tu Apele Jasnogórskie.

17 kwietnia 2019 otwarto przy ul. Starołęckiej Centrum Pozarządowych Organizacji Sportowych (wyczynowych, wiejskich, szkolnych i osób z niepełnosprawnościami).

Prasa lokalna

Lokalny samorząd osiedlowy wydaje kwartalnik Nasza Starołęka o numerze ISSN 1730-5446.

Komunikacja miejska i podmiejska

Tramwaje na pętli Starołęka w tle zabudowania zajezdni tramwajowej Forteczna (2016)

Autobus linii 58 na pętli Starołęka (2016)

Linie tramwajowe:

•  12 – Starołęka PKM – Osiedle Sobieskiego
•  13 – Starołęka PKM – Junikowo
•  17 – Starołęka PKM – Górczyn PKM

Linie autobusowe dzienne:

•  123 - Starołęka PKM – Krzesiny
•  158 - Starołęka PKM – Sypniewo
•  189 – Starołęka (ul. Książęca) – Minikowo – Unii Lubelskiej – Starołęka (ul. Forteczna)
•  194 – Starołęka PKM (ul. Książęca) – Marlewo – Garaszewo – Minikowo – Unii Lubelskiej

Linie autobusowe dzienne obsługiwane na zlecenie ZTM przez KPA KOMBUS

•  527 – Starołęka PKM – Daszewice Pętla/Kamionki Pętla/Kamionki Szkoła

Linie autobusowe nocne

•  211 – Garbary PKM – (Minikowo)/ Starołęka (ul. Forteczna)
•  221 – Garbary PKM – Sypniewo

Zobacz też

• dom rodzinny Stefana Stuligrosza
• kapliczki przydrożne na Starołęce i Minikowie w Poznaniu

Bibliografia

• Antoni Gąsiorowski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. IV (R – S), hasło „Starołęka”. Poznań: Wydawnictwo PTPN, 2003, s. 650-651.

Linki zewnętrzne

• Starołęka, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .