Sumak odurzający

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sumak odurzający
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad różowe
Rząd mydleńcowce
Rodzina nanerczowate
Rodzaj sumak
Gatunek sumak odurzający
Nazwa systematyczna
Rhus typhina L.
Cent. pl. II:14. 1756 (Amoen. acad. 4:311. 1759
Mapa zasięgu
Sumak odurzający: zasięg występowania na mapie

Sumak odurzający, sumak octowiec (Rhus typhina L.) – gatunek rośliny z rodziny nanerczowatych (Anacardiaceae). Występuje w naturze we wschodniej części Ameryki Północnej, ale został szeroko rozprzestrzeniony w strefach klimatu umiarkowanego obu półkul. Uprawiany jest jako roślina ozdobna ze względu na efektowny pokrój, kwiaty i owocostany oraz intensywne przebarwianie się liście jesienią. Jest przy tym rośliną odporną na mrozy i susze, dobrze znosi warunki miejskie i rosnąć może na terenach zanieczyszczonych, poprzemysłowych. Rozprzestrzeniony poza swoim zasięgiem na różnych obszarach stał się uciążliwym gatunkiem inwazyjnym. Poza nasadzeniami ozdobnymi i biotechnicznymi roślina wykorzystywana była jako źródło tanin, owocami aromatyzowane są napoje. Jest rośliną miododajną. W ograniczonym stopniu lub dawniej wykorzystywano też ją jako leczniczą, w homeopatii i jako źródło surowca drzewnego.

Kwiatostan żeński z zapylaczami
Kwiatostan męski
Owocostan

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Gatunek pochodzi ze wschodniej części Ameryki Północnej. Na jego północy zasięg sięga w Kanadzie do wyspy Cape Breton i półwyspu Nowa Szkocja, Wyspy Księcia Edwarda, obejmuje Nowy Brunszwik i południową część Quebecu. Zachodnia granica zasięgu biegnie od południowego Ontario przez Michigan i Minnesotę, do Iowa, środkowego Illinois, zachodniego Tennessee i północnej Alabamy. W północnej Georgii dochodzi do Atlantyku, którego wybrzeże wyznacza wschodnią granicę zasięgu[2].

Gatunek został introdukowany do Europy w XVII wieku (trafił do Paryża już w 1602)[3] i na tym kontynencie stał się rośliną inwazyjną[4][3]. Na ziemiach polskie wprowadzony został w 1806 i współcześnie jest gatunkiem zadomowionym i inwazyjnym[5][6]. Inwazyjny jest także w północnych Chinach, gdzie stosowany był do zalesień[7]. Introdukowany i inwazyjny jest także w południowej Australii[8] i w Nowej Zelandii[9].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Wysoki krzew lub niskopienne drzewo zwykle do 6–8 m wysokości[10], choć w ojczyźnie osiąga nawet do 13,7 m[2]. Pień jest krótki, na niewielkiej wysokości i często rozdziela się widlasto na wznoszące się konary i gałęzie[2][11]. Korona parasolowata – szeroka, zaokrąglona i spłaszczona. Młode pędy grube, gęsto pokryte brunatnymi włoskami[10]. Na starszych pędach kora gładka, czasem łuszcząca się[2], ciemnobrązowa[12]. Roślina zawiera biały, ciemniejący[11] lub pomarańczowy[13], aromatyczny[14] sok mleczny, wypływający w przypadku uszkodzenia gałęzi[11]. Pąki drobne, okryte gęstymi włoskami, bez łusek, mniej lub bardziej schowane w nasadach liści[11]. System korzeniowy płytki[14], ale rozłożysty[15].
Liście
Wyrastają tylko na młodych pędach – starsze są bezlistne[2]. Nieparzystopierzaste, o długości do 50[2][11]–60[12] cm. Złożone są z 9–31 lancetowatych i drobnopiłkowanych listków osiągających do 5–12 cm długości[2][11]. Listki mają wierzchołki równomiernie zaostrzone, a nasadę zaokrągloną[14]. Osadka liścia jest owłosiona, podobnie jak sina od spodu blaszka[11] (z wierzchu naga[14], przy czym jednak młode liście owłosione są obustronnie[12]). Nerwacja pierzasta. Jesienią liście przybierają kolor szkarłatny, pomarańczowy i żółty[10]. Zimą opadają[13].
Kwiaty
Roślina dwupienna[13], czasem jednopienna[12]. Kwiaty drobne, zielonkawe zebrane na końcach pędów w stożkowate, owłosione wiechy długości. Kwiatostany żeńskie są gęste, a męskie luźniejsze i większe – osiągające do 25 cm długości[11].
Owoce
Drobne pestkowce osiągające 2–5 mm średnicy, pokryte długimi (1–2 mm), czerwonymi włoskami[2], zebrane w zbite, kolbowate[14], amarantowe (buraczkowe) owocostany[10] o długości ok. 20 cm[12]. Owocostany pozostają na roślinach do wiosny kolejnego roku[10].
Gatunek podobny
Z pokroju podobny, drzewiasty sumak, także z liśćmi o licznych i piłkowanych listkach jest jeden – sumak gładki Rhus typhina. Różni się on nagimi lub niemal nagimi pędami i liśćmi od spodu oraz włoskami na owocach, które mają do 0,5 mm długości i nie są proste i zaostrzone, lecz maczugowate[11][16].

Zmienność[edytuj | edytuj kod]

Jesienne zabarwienie liści odmiany 'Laciniata'
Mieszańce

Sumak odurzający łatwo tworzy mieszańce z sumakiem gładkim Rhus glabraR. ×pulvinata Greene[16]. W obszarach, gdzie gatunki rodzicielskie współwystępują mieszańce są pospolite – zresztą nie dość, że są częściej spotykane niż czyste okazy z sumaka gładkiego, to mają także najwyraźniej szerszy zasięg od tego taksonu rodzicielskiego[16].

Mieszańce R. ×pulvinata mają bardzo różne kombinacje cech taksonów rodzicielskich. Bywają roślinami o pędach i liściach gęsto owłosionych jak u sumaka odurzającego, ale o włoskach okrywających owoc krótszych niż u tego gatunku i w znacznej części maczugowatych. Są też okazy o odwrotnym układzie cech, tj. o pędach i liściach niemal nagich, ale za to o owocach pokrytych włoskami długimi i ostro zakończonymi. W przypadku tych mieszańców okazy męskie są takie same jak u czystego sumaka gładkiego. Najczęściej spotykane mieszańce mają zmienne owłosienie pędów i liści (od niemal nagich, po gęsto owłosione) i owoce pokryte włoskami o pośredniej długości, częściowo proste i ostre, a częściowo maczugowate. Rzadko spotykane są mieszańce o owocach pokrytych włoskami maczugowatymi jak u sumaka gładkiego, ale o pędach mniej lub bardziej owłosionych[16].

Odmiany uprawne

W uprawie obecne są nieliczne kultywary:

  • 'Laciniata' (syn. 'Dissecta') – odmiana strzępolistna[10]. Roślina rośnie wolniej od typu i osiąga mniejsze rozmiary, tworząc bardziej rozłożystą koronę[10]. Pień zwykle pochylony. Listki mocno pierzasto powycinane. Jesienią liście przebarwiają się na kolor jaskrawopomarańczowy. Odmiana o bardzo małych wymaganiach glebowych. Wskazana do małych ogrodów i uprawy w pojemnikach[17].
  • 'Tiger Eyes' – odmiana będąca naturalnym mutantem powyższej odmiany. Znaleziona została w szkółkach Bailey w USA i przez nie została wprowadzona do uprawy. Charakteryzuje się bardzo wolnym wzrostem. Młode liście jasnozielone, dorastając przybierają barwę żółtą, która utrzymuje się przez cały sezon aż do jesieni.

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Fanerofit[2] krótkowieczny – zamiera po osiągnięciu ok. 30 lat[10]. Kwitnie w zależności od szerokości geograficznej od maja do lipca[2]. Kwiaty zapylane są przez pszczoły[13] (niemożliwe jest samozapylenie[18]). Dla uzyskania nasion konieczne jest sadzenie w pobliżu siebie roślin obu płci[18]. Owoce dojrzewają według części źródeł na ogół we wrześniu[2], według innych od października do grudnia[18] i pozostają na drzewie do następnej wiosny[2] lub nawet lata[14]. Przy czym po zimie są niezbyt atrakcyjne – zwykle brudne i rozsypujące się[11]. Liście rozwijają się późno wiosną i szybko przebarwiają, czasem już w końcu lata (w sierpniu) na stanowiskach bardzo suchych[11].

Roślina bardzo łatwo rozmnaża się wegetatywnie za pomocą odrostów korzeniowych, pojawiających się szczególnie licznie w przypadku zranienia korzeni lub po wykarczowaniu roślin[11]. W przypadku wzrostu z nasion – siewki w pierwszym roku osiągają 30–50 cm wysokości[13]. Jest to gatunek o szybkim wzroście[15].

Liście zawierają do 25% garbników[19]. Owoce w stanie świeżym składają się w 8% z wody, 25,3% celulozy, 19,9% ligniny, 5% białka[2].

Roślina trująca
Liście tego gatunku według niektórych źródeł mają zawierać podobne substancje trujące i być podobnie toksyczne jak w przypadku gatunku Toxicodendron pubescens zwanego sumakiem jadowitym[20]. Substancja drażniąca i powodująca u wrażliwej części populacji dermatozy znajdować się ma w soku mlecznym[18].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Sumak jesienią w zaroślach na naturalnym stanowisku w stanie Nowy Jork

W naturze sumak odurzający rośnie na skrajach lasów, w lasach o niewielkim zwarciu, w lukach drzewostanu oraz w miejscach, gdzie zwarta pokrywa leśna została zniszczona lub regeneruje się, np. w wyniku sukcesji na odłogach. Zasiedla lasy o bardzo różnym składzie gatunkowym – od iglastych, przez mieszane po liściaste. Do gatunków tworzących drzewostany na siedliskach zajmowanych przez sumaka należą: sosna czerwona Pinus resinosa, wejmutka P. strobus, taeda P. taeda, Pinus echinata, choina kanadyjska Tsuga canadensis, dąb czerwony Quercus robur, biały Q. alba, barwierski Q. velutina, klon cukrowy Acer saccharum, brzoza papierowa Betula papyrifera i Populus grandidentata[2]. W miejscach wzrostu tworzy zwykle jednogatunkowe skupiska[21]. Rośnie poza lasami także na przydrożach[2][21], wzdłuż ogrodzeń, na porzuconych pastwiskach i polach[21], wzdłuż linii kolejowych, nad brzegami strumieni i mokradeł[18].

Gatunek ten preferuje siedliska suche (choć może rosnąć także na glebach wilgotnych[18]), jałowe[15][18] na glebach przepuszczalnych, często skalistych, żwirowych lub piaszczystych[2][18]. Jest odporny na mrozy i zanieczyszczenia powietrza. Znosi też lekkie zasolenie gleby[11] i silnie zasadowy jej odczyn[14]. Okazy tego gatunku, zwłaszcza starsze łatwo przewracane są przez wiatr[11]. W górach Adirondack w północnej części zasięgu rośnie do rzędnej 610 m n.p.m., a w Appalachach do 1500 m n.p.m.[2]

Pojawiając się na porębach bywa problematyczny, utrudniając bezpośrednie odnowienie lasu. Jako gatunek światłożądny, tworząc zwarte korony w miejscach masowego rozwoju silnie ogranicza możliwość rozwoju roślin potomnych własnego gatunku. Silne zacienienie jest w ogóle powodem skąpego rozwoju runa pod okapem zwartych zarośli sumaka. Z kolei jednak w ciągu 10 lat rozwoju zarośli sumaka, obserwowano pojawianie się w ich obrębie młodych okazów różnych gatunków drzew liściastych. Zwarte zarośla sumaka ułatwiają sukcesję lasów liściastych na siedliskach, na których bez nich odnowienie takich gatunków drzew nie byłoby możliwe ze względu na zwartą pokrywę roślinności zielnej[2].

Przynajmniej lokalnie sumak odurzający jest ważną rośliną pokarmową dla łosia amerykańskiego i mulaka białoogonowego. Stosunkowo ograniczone znaczenie pokarmowe mają owoce tego gatunku dla ptaków[2].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina ozdobna
Sadzony w parkach, ogrodach przydomowych, w alejach, w zieleni osiedlowej. Jego walorami dekoracyjnymi są ładny pokrój i piękne liście. Jesienią przebarwiają się na intensywne kolory i po przebarwieniu długo utrzymują się na drzewie stanowiąc o dużych walorach dekoracyjnych tej rośliny o tej porze roku. Szczególnie ozdobne są okazy żeńskie, które wytwarzają intensywnie czerwone, duże owocostany, które przez całą zimę zdobią drzewo (niektóre źródła podkreślają jednak, że z czasem owocostany tracą walory ozdobne i pozostając do wiosny raczej nie dodają uroku roślinie[10]). Wadą jest to, że wiosną bardzo późno rozwija swoje liście. Kłopotliwa jest też jego zdolność do krzewienia się, powodująca konieczność stałego usuwania odrostów korzeniowych. Obfite odrosty korzeniowe znacznie utrudniają utrzymanie w sąsiedztwie pielęgnowanych trawników[2]. Rekomendowany jest do nasadzeń pojedynczych i w luźnych grupach[14].
Roślina biotechniczna
Ze względu na silnie rozwinięty system korzeniowy i preferencję słabych, piaszczystych gleb oraz tolerancję gleb zasolonych i zanieczyszczonych, także przez przemysł – gatunek rekomendowany jest do nasadzeń mających na celu utrwalenie zniszczonych gruntów i skarp[10]. Może rosnąć także na hałdach o silnie zasadowym odczynie[14]. W północnej części północnoamerykańskich Wielkich Równin sumak odurzający sadzony był w celu tworzenia miejsc schronienia dla zwierzyny[2].
Roślina jadalna
Owoce są bardzo kwaśne i po namoczeniu przez 10–30 minut w wodzie (gorącej lub zimnej) dają przyjemny, kwaskowaty napój zwany Indian lemonade[22][18]. Nie można owoców przegotowywać ponieważ uwalniają wówczas kwas taninowy dając wywar bardzo cierpki[18]. Poza napojami aromatyzuje się owocami także galaretki[2] i bywają dodawane do ciast[18]. Wyrabiano z nich także ocet[13] i mogą być wykorzystywane jako przyprawa[15].
Roślina lecznicza
Gatunek wykorzystywany był jako roślina lecznicza przez Indian, którzy cenili go za działanie ściągające. Współcześnie w tym zakresie stosowany jest rzadko. Kora wykazuje działanie antyseptyczne, ściągające, wzmacniające i wspomagające laktację. Łyko uważane było za skuteczny lek na hemoroidy. Korzenie stosowane były ze względu na ich działanie ściągające, moczopędne, wymiotne i „oczyszczające krew”. Odwarami z korzeni i jeżówki purpurowej leczono choroby weneryczne. Liście, kwiaty i owoce mają działanie ściągające. Liście stosowano w leczeniu astmy, biegunki. Owoce miały leczyć biegunkę i poprawiać apetyt. Były żute także jako remedium przeciw moczeniu nocnemu. Napary z owoców pomagać miały przy bólach gardła. Odwary z kwiatów stosowane były przy bólach brzucha. Sok mleczny stosowany był na brodawki[18].
Inne
Drewno sumaka wykorzystywane było tylko w rękodzielnictwie[2] oraz do wyrobu detali w meblarstwie i stolarstwie[21]. Kwiaty są miododajne[11]. Roślina była wykorzystywana w homeopatii[13] i w Ameryce Północnej do pozyskiwania tanin[15].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Pielęgnacja
Gatunek jest łatwy w uprawie, nie ma specjalnych wymagań co do gleby (odczynu, wilgotności, choć preferuje gleby suche i przepuszczalne[18]), jest odporny na mróz (rekomendowany jest do uprawy w strefach mrozoodporności od 3 do 9[23]), szkodniki i choroby. Wymaga stanowiska słonecznego (nie znosi cienia[18]) i ciepłego[10]. Nie wymaga przycinania korony, należy natomiast usuwać odrosty korzeniowe[24].
Rozmnażanie
Rozmnaża się go łatwo z nasion. Owocostany pozyskane latem lub jesienią wymagają wysuszenia (zebrane zimą – nie). Nasiona mogą być przechowywane na sucho. Ponieważ są okryte twardą łupiną – słabo kiełkują i dlatego przed siewem zaleca się ich godzinne moczenie w stężonym kwasie siarkowym, a następnie wysiew po starannym opłukaniu[13]. Roślina daje się także łatwo rozmnożyć za pomocą odrostów korzeniowych[13].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-25].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Janet Sullivan: SPECIES: Rhus typhina. W: Fire Effects Information System (FEIS) [on-line]. U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory (Producer), 1994. [dostęp 2019-03-15].
  3. a b Rhus typhina L. (fr.). W: Plantes exotiques envahissantes ou invasives [on-line]. Val'hor, 2017. [dostęp 2019-03-15].
  4. Weber E, Gut D. Assessing the risk of potentially invasive plant species in central Europe. J Nat Conserv. 2004; 12: 171–179
  5. Tokarska-Guzik B., Dajdok Z., Zając M. i A., Urbisz A., Danielewicz W., Hołdyński Cz.: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, 2012, s. 152. ISBN 978-83-62940-33-2.
  6. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Vascular Plants of Poland - A Checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 1995. ISBN 83-85444-38-6.
  7. Du, N., Tan, X., Li, Q., Liu, X., Zhang, W., Wang, R., Liu, J., … Guo, W.. Dominance of an alien shrub Rhus typhina over a native shrub Vitex negundo var. heterophylla under variable water supply patterns. „PLoS One”. 12(4): e0176491, 2017. 
  8. Rhus typhina L.. W: Atlas of Living Australia [on-line]. [dostęp 2019-03-15].
  9. Rhus typhina L.. W: Flora of New Zealand [on-line]. Landcare Research. [dostęp 2019-03-15].
  10. a b c d e f g h i j k Mieczysław Czekalski: Liściaste krzewy ozdobne. 1. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2005, s. 175. ISBN 83-09-01789-8.
  11. a b c d e f g h i j k l m n o Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski: Dendrologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 350. ISBN 83-01-12099-1.
  12. a b c d e Allen J. Coombes: Drzewa. Warszawa: Wydawnictwo Wiedza i Życie, 1996, s. 106. ISBN 83-86805-46-3.
  13. a b c d e f g h i Jerzy Hrynkiewicz-Sudnik, Bolesław Sękowski, Mieczysław Wilczkiewicz: Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 394. ISBN 83-01-13434-8.
  14. a b c d e f g h i Władysław Bugała: Drzewa i krzewy dla terenów zieleni. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1991, s. 411. ISBN 83-09-00013-8.
  15. a b c d e Helmut Pirc: Drzewa od A do Z. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2006, s. 171. ISBN 978-83-7404-323-6.
  16. a b c d A. A. Reznicek, E. G. Voss, & B. S. Walters: Rhus glabra L.. W: Michigan Flora Online [on-line]. University of Michigan Herbarium, 2011. [dostęp 2019-03-21].
  17. Joanna Filipczak (red.): Katalog roślin, drzewa, krzewy, byliny. Warszawa: Agencja Promocji Zieleni Sp. z o.o., 2006. ISBN 83-921807-3-9.
  18. a b c d e f g h i j k l m n Rhus typhina - L.. Plants For A Future. [dostęp 2019-03-21].
  19. Białobok S., Hellwig Z. (red.): Drzewoznawstwo. Warszawa: 1955, s. 408.
  20. Jakub Mowszowicz: Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1982, s. 256. ISBN 83-09-00660-8.
  21. a b c d Native Trees of Canada. Ottawa: Department of Northern Affairs and National Resources, 1956, s. 238.
  22. Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski: Dendrologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 350. ISBN 83-01-12099-1.
  23. Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  24. Peter Himmelhuber: Cięcie drzew i krzewów ozdobnych. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2000, s. 64. ISBN 83-7073-125-2.