Georgia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Georgia
State of Georgia
stan
4. stan od 2 stycznia 1788
ilustracja
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga
Dewiza: Wisdom, Justice, and Moderation
Państwo

 Stany Zjednoczone

Stolica

Atlanta

Kod ISO 3166-2

US-GA

Gubernator

Brian Kemp (R)

Powierzchnia

153 909 km²

Populacja (2020)
• liczba ludności


10 711 908

• gęstość

71,5 os./km²

Strefa czasowa

UTC-05:00
UTC-04:00

Języki urzędowe

angielski

Położenie na mapie USA
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Stany Zjednoczone
Pomnik Księcia Karola w Atlancie

Georgia (wymowa:/ˈdʒɔrdʒə/ i) – stan w południowo-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, największy na wschód od Missisipi. Nazwa stanu została nadana na cześć króla Jerzego II Hanowerskiego (George II of Great Britain).

Graniczy: od północy z Tennessee, od wschodu z Karoliną Południową i Oceanem Atlantyckim, od południa z Florydą, od zachodu z Alabamą. Północna część Georgii leży w Górach Błękitnych (Appalachy). Na południe od nich rozpościera się płaskowyż Piedmont, który przechodzi w pofałdowaną Nizinę Nadbrzeżną.

Pierwotnie ludność tych terenów stanowili Czirokezi i Indianie Creek. Georgia była jedną z trzynastu kolonii, które w 1775 r. zbuntowały się przeciwko panowaniu brytyjskiemu co zapoczątkowało amerykańską rewolucję.

Obszar metropolitalny Atlanty liczy ponad 6 mln mieszkańców i jest ósmą co do wielkości aglomeracją w Stanach Zjednoczonych. Znajduje się tutaj najbardziej ruchliwe, międzynarodowe lotnisko Hartsfield-Jackson Atlanta, które w 2016 roku obsłużyło ponad 100 milionów pasażerów[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Okres przedkolonialny[edytuj | edytuj kod]

W 1540 r. na teren obecnego stanu przybyła pierwsza hiszpańska ekspedycja Hernanda de Soto, który opisał pradawne kultury tubylców o wspólnej obecnie nazwie Mound Builders. Wyróżniały się one m.in. budową okazałych kopców, które miały charakter religijny, ceremonialny, oraz mieszkalny dla ówczesnych notabli. Pozostałości tych budowli znajdują się w wielu miejscach Georgii. Jednym z obszarów na którym są zachowane i udostępnione do zwiedzania są kopce w parku stanowym Kopce Kolomoki[2].

Trwała kolonizacja terenów Georgii zaczęła się od około 1570 r., kiedy hiszpańscy kolonizatorzy zamieszkujący współczesną Florydę utworzyli misje na terenie przybrzeżnych wysp oraz wodzostwa Guale i na terenach Indian Mocama żyjących wzdłuż atlantyckiego wybrzeża obecnej Georgii.

W 1670 r. rozpoczął się konflikt o tereny Georgii pomiędzy Hiszpanią i Anglią, władającą sąsiednią Karoliną (obecnie Karolina Południowa). System hiszpańskich misji, po długich walkach Hiszpanów z Anglikami, sprzymierzonymi z Indianami, został całkowicie zniszczony w latach 1702–1704. Po 1704 r. hiszpańska kontrola ograniczała się do Pensacoli oraz St. Augustine (obecnie Floryda), a sam półwysep Floryda aż do archipelagu Florida Keys został celem brytyjskich wypadów. Wybrzeże Georgii było okupowane przez sprzymierzonych z Brytyjczykami Indianami, głównie plemię Yamasee aż do tzw. wojny Yamasee (Yamasee War) w latach 1715–1717. Wojna wyludniła wybrzeże, otwierając miejsce do brytyjskiej kolonizacji. W 1724 r. zasugerowano po raz pierwszy, aby brytyjska kolonia została nazwana Prowincja Georgia.

Kolonia Georgia[edytuj | edytuj kod]

W 1732 r. stowarzyszeniowa grupa członków parlamentu brytyjskiego uzyskała zlecenie królewskie na utworzenie Powiernictwa Prowincji Georgia (Trustees of the Province of Georgia). W tym samym roku król Jerzy II przyznał prawo do zasiedlenia kolonii Jamesowi Oglenthrope, a kolonia przyjęła nazwę od imienia króla (j.ang. George = Jerzy). Stowarzyszenie wybrało 113 kandydatów na pierwszych kolonistów, którzy po odbyciu rejsu na pokładzie statku Anna 12 lutego 1733 wylądowali w okolicach obecnego Savannah.

Stan[edytuj | edytuj kod]

  • 2 stycznia 1788 – ratyfikacja Konstytucji (jako 4 stan); od tego czasu wzmożone osadnictwo.
  • 1861–1865 – wojna secesyjna, stan opowiedział się po stronie Konfederacji. Został poważnie zniszczony przez unijnego generała Shermana (w tym stołeczna Atlanta).
  • 1886 – w Atlancie rozpoczęto produkcję i sprzedaż napoju nazwanego później coca-colą.

Propozycje podziału[edytuj | edytuj kod]

W ramach koncepcji 51. stanu w Georgii powstały dwie większe propozycje podziału:

  • Hrabstwo Dade w północno-zachodniej części stanu Georgia nie miało połączeń drogowych z resztą stanu aż do 1939. Jedyne drogi do tego regionu prowadziły z Alabamy i Tennessee. Politycy chcieli secesji hrabstwa i utworzyli Niezależny Stan Dade (Independent State of Dade). W 1939 r., kiedy do Georgii dołączono ziemie które później stały się Parkiem Stanowym Kanionu Cloudland, hrabstwo wreszcie uzyskało komunikację z Georgią i oficjalnie się do niej włączyło, choć do dzisiaj pozostaje w użyciu pojęcie „Stan Dade”[3].
  • W styczniu 2008 r. publicysta Bill Shipp napisał artykuł dotyczący utworzenia dwóch stanów w Georgii. W dużej mierze było to spowodowane silną suszą w południowej Georgii i obawą naruszenia praw jej mieszkańców przez polityków z części północnej stanu[4].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Bagno Okefenokee uważane za jeden z siedmiu cudów przyrody stanu Georgia[5].

Dwie trzecie obszaru stanu jest zalesione[6]. Najwyższym szczytem jest Brasstown Bald (syn. Enotah) o wysokości 1459 m n.p.m.[7]. Znaczne wzniesienia w północno zachodniej części stanu, w pobliżu granicy z Karoliną Północną stanowią południowy kraniec Appalachów[6].

Granice[edytuj | edytuj kod]

Wschodnią granicę stanu stanowi Ocean Atlantycki. Na północy od brzegu oceanu granica z Karoliną Południową biegnie w kierunku północno-zachodnim rzeką Savannah do ujścia rzek Tugaloo i Seneca. Następnie, wzdłuż biegu Tugaloo, aż do jej największego dopływu, rzeki Chattooga.

Następnie granica zakręca wokół hrabstwa Rabun, aż do 35° szerokości geograficznej północnej. Równoleżnik ten wytycza granicę pomiędzy Karoliną Północną i Tennessee oraz Tennessee i Alabamą, aż do rzeki Missisipi.

Granica zachodnia z Alabamą zaczyna się w pobliżu miasta Chattanooga w Tennessee, w najdalej na zachód wysuniętym punkcie rzeki Chattahoochee. Stąd biegnie około 250 km w linii prostej do miasta West Point. Stamtąd granica biegnie meandrami rzeki Chattahoochee na południe do jej połączenia z rzeką Flint. W miejscu połączenia dociera do granicy z Florydą i kieruje się w linii prostej na wschód, docierając do rzeki St. Marys River, z której biegiem dociera do Oceanu Atlantyckiego.

Dane statystyczne[edytuj | edytuj kod]

Większe miasta[edytuj | edytuj kod]


Atlanta
Atlanta
Columbus
Columbus

Lp. Miasto Hrabstwo Liczba mieszkańców
(2021)[8]

Augusta
Augusta
Savannah
Savannah

1 Atlanta Fulton, DeKalb, Cobb, Clayton 496 461
2 Columbus Muscogee 205 617
3 Augusta-Richmond Richmond 201 196
4 Macon-Bibb Bibb 156 762
5 Savannah Chatham 147 088
6 Athens-Clarke Clarke 127 358
7 South Fulton Fulton 108 575
8 Sandy Springs Fulton 107 180
9 Roswell Fulton 92 530
10 Johns Creek Fulton 82 065
11 Warner Robins Houston, Peach 81 446

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Gęstość zaludnienia w Georgii.
Piramida wieku

Spis ludności z roku 2020 stwierdza, że stan Georgia liczy 10 711 908 mieszkańców, co oznacza wzrost o 1 024 255 (10,6%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010[9]. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 6,2% populacji, 23,6% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 14,3% to osoby mające 65 i więcej lat. 51,4% ludności stanu stanowią kobiety[10].

Rasy i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 2019 roku, 57,8% mieszkańców stanowiła ludność biała (51,8% nie licząc Latynosów), 31,9% to Czarna odmiana człowieka lub Afroamerykanie, 4,1% to Azjaci, 2,7% miało rasę mieszaną, 0,4% to rdzenna ludność Ameryki, 0,07% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 9,8% ludności stanu[11].

Według danych Pew Research Center z 2019 roku społeczność afroamerykańska licząca 3,6 mln jest trzecią co do wielkości (po Teksasie i Florydzie) w Stanach Zjednoczonych[12]. Rozmieszczenie społeczności afroamerykańskiej w Georgii jest nierównomierne, z najwyższym odsetkiem w hrabstwach Clayton (73,4%), Dougherty (71,7%) i Hancock (68,9%)[13].

Wśród osób deklarujących białe pochodzenie do największych grup należą osoby pochodzenia: angielskiego (7,1%), irlandzkiego (6,5%), niemieckiego (5,9%) i meksykańskiego (5,4%). Ponadto duża grupa osób (9,7%) deklaruje pochodzenie „amerykańskie”. Istnieją także duże grupy osób pochodzenia włoskiego (227,4 tys.), europejskiego (217,4 tys.), afrykańskiego subsaharyjskiego (199,3 tys.), szkockiego (173,6 tys.), francuskiego (158,5 tys.), hinduskiego (152,2 tys.), polskiego (121,1 tys.), szkocko–irlandzkiego (117,8 tys.) i portorykańskiego (108,7 tys.)[11].

Język[edytuj | edytuj kod]

W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami są[14]: język angielski (87,35%) i język hiszpański (7,42%).

Polonia[edytuj | edytuj kod]

Najwyższy odsetek Polaków występuje w takich hrabstwach, jak: Forsyth (2,5%), Cherokee (2,1%), Barrow (2,1%), Fayette (1,9%) i Dawson (1,9%)[15].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy Zjednoczony Kościół Metodystów w Atlancie.
Wnętrze Kościoła baptystów w Atlancie.
 Osobny artykuł: Protestantyzm w Georgii.

Podobnie jak sąsiednie stany znajdujące się w pasie biblijnym, Georgia jest jednym z najbardziej religijnych stanów w USA, gdzie trzy czwarte dorosłych twierdzi, że wierzy w Boga z absolutną pewnością[1].

Struktura religijna w 2014 roku[16]:

Georgia ma czwartą co do wielkości społeczność ewangelikalną, a 38% populacji związana jest z ewangelikalnym protestantyzmem[18][16]. Do największych związków wyznaniowych należą: Południowa Konwencja Baptystów, Zjednoczony Kościół Metodystyczny i Kościół katolicki[17].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Produkt krajowy brutto Georgii w 2015 roku osiągnął wartość 442,4 mld USD[19], co uplasowało stan na 11. miejscu w Stanach Zjednoczonych[19]. Roczny wzrost PKB w 2016 roku wyniósł 3% i był jednym z najwyższych w Stanach Zjednoczonych (średnia dla wszystkich stanów w 2016 roku wyniosła 1,5%)[20]. W przeliczeniu na głowę mieszkańca w 2016 roku wyniósł on 44 723 co uplasowało stan na 29. miejscu spośród amerykańskich stanów (średnia krajowa w 2016 wyniosła 50 577 USD)[21].

W Georgii ma siedzibę (kwaterę główną) wiele największych światowych firm i koncernów. W Atlancie ma siedzibę główną Delta Air Lines, największa pod względem posiadanych samolotów linia lotnicza na świecie i druga pod względem przewiezionych pasażerów w 2016. Port lotniczy Atlanta – Hartsfield-Jackson jest główną siedzibą i hubem firmy co jest jedną z przyczyn powodującą że z liczbą ponad 100 mln pasażerów rocznie jest on najruchliwszym portem lotniczym na świecie[22]. Ponadto w Georgii mają główną siedzibę The Coca-Cola Company, Home Depot, United Parcel Service (UPS), Honeywell, SunTrust Banks i wiele innych firm.

Przemysł i bogactwa naturalne[edytuj | edytuj kod]

Elektrownia jądrowa Vogtle w Hrabstwie Burke do 2023 roku ma mieć 4 reaktory i podwoić swoją moc wytwórczą[6].
  • przede wszystkim wydobywczy (boksyty, kaolin, kamień)
  • papierniczy
  • tekstylny
  • spożywczy, przetwórczy
  • turystyczny

Georgia jest liderem w dziedzinie leśnictwa komercyjnego, ma wiele zakładów przetwórstwa drewna, elektrowni opalanych drewnem i producentów pelletu drzewnego, z czego większość pelletu jest wysyłana do Europy[6].

Energia[edytuj | edytuj kod]

Pole bawełny w hrabstwie Brooks.

W stanie tym za ponad trzy czwarte produkowanej energii elektrycznej odpowiadają gaz ziemny i energia jądrowa. Zasoby odnawialne, w tym biomasa, energia wodna i energia słoneczna, zapewniły około 12% produkcji energii elektrycznej w 2020 r., po raz pierwszy w historii przewyższając produkcję z węgla[6].

Rolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Przemysł rolny Georgii odgrywa znaczącą rolę w gospodarce państwa, dostarczając miliardy dolarów rocznie. Stan regularnie zajmuje pierwsze miejsce w krajowej produkcji drobiu i jaj, a także jest czołowym producentem orzeszków ziemnych, pekan, bawełny, tytoniu, jagód i brzoskwiń[23]. Inne dochodowe produkty to: kukurydza, wołowina, mleko, siano, arbuzy, papryka i ogórki[24].

Prawo[edytuj | edytuj kod]

W Georgii stosuje się karę śmierci. Od 1976 roku w stanie dokonano egzekucji 76 więźniów. Ostatnia egzekucja miała miejsce w styczniu 2020 r.[25]

Uczelnie[edytuj | edytuj kod]

Symbole stanu[edytuj | edytuj kod]

  • Dewiza: Wisdom, Justice, and Moderation (Mądrość, sprawiedliwość, i powściągliwość)
  • Przydomek: The Empire State of the South, Peach State
  • Znaczenie przydomku: Imperialny Stan Południa, Stan brzoskwiniowy
  • Symbole: róża Cherokee, dąb wirginijski, przedrzeźniacz rudy

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Stephen Mays, 10 Things to Know About Georgia, US News, 2018 [dostęp 2021-01-11] (ang.).
  2. National Register of Historic Places - Kolomoki Mounds. United States Department of the Interior - National Park Service. [dostęp 2017-07-03]. (ang.).
  3. Archives of Dade County, editors of Roadside Georgia. [dostęp 2011-03-21]. (ang.).
  4. Bill Shipp. „South Georgia should secede”, 2008-01-22. Coastal Courier. [zarchiwizowane z adresu 2009-03-03]. (ang.). 
  5. Seven Natural Wonders of Georgia, www.georgiaencyclopedia.org [dostęp 2021-01-11] (ang.).
  6. a b c d e Georgia - Profile Analysis, www.eia.gov [dostęp 2022-07-23].
  7. Brasstown Bald. SummitPost.org. [dostęp 2017-10-29]. (ang.).
  8. Biggest Cities in Georgia, www.biggestuscities.com [dostęp 2022-07-23].
  9. Change in Resident Population of the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 1910 to 2020, 2020 Census Apportionment Results [dostęp 2021-07-02].
  10. U.S. Census Bureau QuickFacts: Georgia; United States, www.census.gov [dostęp 2021-07-02] (ang.).
  11. a b U.S. Census Bureau, 2019: ACS 1-Year Estimates Detailed Tables (DP02/DP05), data.census.gov [dostęp 2021-07-02] (ang.).
  12. Christine Tamir i inni, Facts About the U.S. Black Population, Pew Research Center’s Social & Demographic Trends Project [dostęp 2022-07-23] (ang.).
  13. Hae Seung Sung, Monday Mapday: The Distribution of Georgia's Black, Non-Hispanic Residents, 33n, 17 lutego 2020 [dostęp 2022-07-23] (ang.).
  14. Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-01-20].
  15. 2020: ACS 5-Year Estimates Data Profiles, data.census.gov [dostęp 2022-08-27].
  16. a b Adults in Georgia. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-01-14].
  17. a b State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-01-14].
  18. Evangelical Protestant States (2010) - QuickLists, www.thearda.com [dostęp 2021-06-06].
  19. a b Lam Cao and Robert P. Tate: Gross Domestic Product by State, Annual Statistics for. U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-29]. (ang.).
  20. Gross Domestic Product by State: Fourth Quarter and Annual 2016. U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-29]. (ang.).
  21. Per capita Real Gross Domestic Product (GDP) of the United States in 2016, by state. The Statistics Portal. [dostęp 2017-10-29]. (ang.).
  22. appendix 1. Tables relating to the world of air transport in 2015.. International Civil Aviation Organization. [dostęp 2017-10-29]. (ang.).
  23. Agriculture in Georgia: Overview, New Georgia Encyclopedia [dostęp 2021-01-11] (ang.).
  24. USDA/NASS 2019 State Agriculture Overview for Georgia, www.nass.usda.gov [dostęp 2021-01-11].
  25. Executions by State and Region Since 1976, Death Penalty Information Center [dostęp 2022-07-23] (ang.).
  26. University of Georgia. University of Georgia, Athens, GA 30602. [dostęp 2017-07-03]. (ang.).