Tadeusz Banachiewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tadeusz Banachiewicz
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

13 lutego 1882
Warszawa

Data i miejsce śmierci

17 listopada 1954
Kraków

profesor nauk matematycznych
Specjalność: astronomia
Alma Mater

Uniwersytet Warszawski

Doktorat

1910

Habilitacja

1915
Uniwersytet w Kazaniu

Profesura

1918

Polska Akademia Nauk / Umiejętności
Status PAN

członek

Status PAU

członek

Uczelnia

Uniwersytet Jagielloński

Okres zatrudn.

1919–1954

Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Medal Brązowy za Długoletnią Służbę Krzyż Komandorski Orderu Białej Róży Finlandii

Tadeusz Julian Banachiewicz (ur. 13 lutego 1882 w Warszawie[1][2], zm. 17 listopada 1954 w Krakowie) – polski naukowiec: astronom, matematyk i geodeta.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w 1882 roku w Warszawie, w rodzinie Artura i Zofii z Rzeszotarskich[2]. W roku 1900 ukończył V Gimnazjum w Warszawie, otrzymując srebrny medal za wyróżniające się wyniki w nauce. W tym samym roku wstąpił na Wydział Matematyki i Fizyki Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Jeszcze w czasie studiów, w 1903 roku opublikował swoją pierwszą pracę naukową w „Astronomische Nachrichten” (dotyczyła ona matematycznego opracowania obserwacji zakrycia gwiazdy przez Jowisza). Studia ukończył w roku 1904, przedstawiając nagrodzoną złotym medalem pracę na temat precyzyjnych pomiarów astrometrycznych wykonywanych heliometrem w obserwatorium w Pułkowie. Należał do grona założycieli i wykładowców Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Towarzystwa Kursów Naukowych w Warszawie (1905–1910), wykładał tam astronomię, a w 1906 pełnił funkcję sekretarza wydziału[3].

W 1906 roku wyjechał do Getyngi i studiował tam astrofizykę u Karla Schwarzschilda. W latach 1907–1915 pracował kolejno w Pułkowie, Warszawie i w obserwatorium Engelhardta pod Kazaniem (1910–1915). W 1910 roku obronił doktorat, a w 1915 roku przedstawił rozprawę habilitacyjną na uniwersytecie w Kazaniu, obronioną ostatecznie w listopadzie 1915 w Dorpacie (dzisiejsze Tartu), gdzie pracował w latach 1915–1918, zajmując kolejno stanowiska asystenta, docenta etatowego, profesora nadzwyczajnego (1918) i dyrektora Obserwatorium. W maju 1918 roku został zaproszony przez władze Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie do objęcia stanowiska profesora astronomii. Objął to stanowisko w marcu 1919. W latach 1919–1954, z przerwą w okresie okupacji, był profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz dyrektorem obserwatorium astronomicznego UJ, gdzie stworzył m.in. program systematycznych obserwacji gwiazd zmiennych zaćmieniowych.

W 1922 roku z jego inicjatywy powstała stacja astronomiczna na Łysinie (przemianowana później na Lubomir), spalona przez Niemców w roku 1944.

W 1927 wynalazł chronokinematograf do precyzyjnej obserwacji całkowitych zaćmień Słońca. W tym samym roku użył swojego wynalazku w ekspedycji obserwacyjnej do Szwecji (a następnie w ekspedycjach 1932 do USA oraz w 1936 do Grecji, Japonii i Syberii).

17 marca 1931 Banachiewicz ożenił się z Laurą (lub Larysą) Sołłohub (zm. 28 maja 1945). Małżeństwo to pozostało bezdzietne. Zdrobnieniem jej imienia nazwano planetoidę (1287) Lorcia.

Sarkofag Tadeusza Banachiewicza w Krypcie Zasłużonych na Skałce w Krakowie

6 listopada 1939 roku wraz z innym profesorami został aresztowany przez Niemców podczas tzw. Sonderaktion Krakau i przewieziony do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen[4]. Z obozu został zwolniony trzy miesiące później i po powrocie do Krakowa zezwolono mu na wznowienie pracy w krakowskim obserwatorium, przemianowanym na „Krakauer Sternwarte”. Po przybyciu do Krakowa Kurta Waltera, niemieckiego zarządcy komisarycznego obserwatoriów astronomicznych na terenie Generalnego Gubernatorstwa, Banachiewicz został przeniesiony ze stanowiska dyrektora na stanowisko zastępcy (dyrektorem obserwatorium został Kurt Walter).

Po zakończeniu wojny powrócił na poprzednie stanowisko, obejmując jednocześnie stanowisko profesora geodezji wyższej i astronomii na krakowskiej Akademii Górniczo-Hutniczej (1945–1951). W 1952 r., gdy powstała Polska Akademia Nauk, został jej członkiem[5][6]. W roku 1953 udało mu się uzyskać pozwolenie na zaadaptowanie dawnego austriackiego fortu (Fort Skała) na podmiejską stację obserwacyjną (obecnie znajduje się tam główna siedziba krakowskiego obserwatorium).

Zmarł po krótkiej chorobie 17 listopada 1954 roku. Dzięki staraniom swojego ucznia i współpracownika, doc. Kazimierza Kordylewskiego został pochowany w Krypcie Zasłużonych na Skałce w Krakowie[7].

Osiągnięcia naukowe[edytuj | edytuj kod]

Tablica Pamiątkowa. Kraków ul. Kopernika 27. Gmach Obserwatorium

Był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1908), PAU (1920) i PAN (1952), w latach 1932–1938 wiceprezes Międzynarodowej Unii Astronomicznej. Założył (w 1925 r.) kwartalnik naukowy „Acta Astronomica”. W swych pracach zajmował się zagadnieniami z zakresu matematyki, astrometrii, mechaniki nieba, astrofizyki i geodezji. W końcowym okresie życia zajmował się też pionierskimi pracami w dziedzinie radioastronomii.

Do jego największych osiągnięć należy opracowanie krakowianów (w 1925 r.), czyli specjalnego typu macierzy stosowanych w geodezji oraz mechanice nieba, znacznie ułatwiających obliczenia przy użyciu stosowanych wówczas ręcznych arytmometrów. Dzięki nim 1 marca 1931 r. zaprezentował pierwsze obliczenia orbity Plutonaplanety karłowatej odkrytej 18 lutego 1930 roku przez amerykańskiego astronoma Clyde'a Tombaugha. W latach 1910–1915 badał zjawisko libracji Księżyca.

Autor ponad 230 publikacji naukowych.

Był doktorem honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego (1929)[8], Poznańskiego (1936)[9] oraz Sofijskiego (1948)[10].

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Obiekty astronomiczne związane z Banachiewiczem[edytuj | edytuj kod]

Jego nazwisko nosi:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. https://www.szukajwarchiwach.gov.pl (wpis 298).
  2. a b Stanisław Łoza (red.), Czy wiesz kto to jest?, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe : na zam. Zrzeszenia Księgarstwa, 1983, s. 22.
  3. Dziesięciolecie Wolnej Wszechnicy Polskiej TKN: sprawozdanie z działalności Towarzystwa Kursów Naukowych, 1906–1916, opracowali Ryszard Błędowski, Stanisław Orłowski, Henryk Mościcki, Warszawa 1917, s. 74, 96–97 Podkarpacka BC – wersja elektroniczna.
  4. Wyrok na Uniwersytet Jagielloński, s. 127–128, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1989, ISBN 83-03-02845-6.
  5. Banachiewicz Tadeusz, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2022-09-04].
  6. Tadeusz Banachiewicz, MacTutor History of Mathematics archive [dostęp 2022-09-04] (ang.).
  7. Dlaczego Banachiewicz na Skałce w serwisie PTA.
  8. Doktoraty honoris causa w latach 1921–1973. Uniwersytet Warszawski. [dostęp 2018-11-30].
  9. Doktorzy Honoris Causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet Poznański, s. 153 [dostęp 2022-02-14].
  10. Доктор хонорис кауза (bułg.). Uniwersytet Sofijski. s. 9 poz. 116. [dostęp 2017-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-08)].
  11. M.P. z 1954 r. nr 23, poz. 372 „w związku z 50-leciem pracy naukowej w astronomii”.
  12. M.P. z 1929 r. nr 276, poz. 638 „za zasługi na polu naukowem w dziedzinie astronomji”.
  13. a b Tadeusz Banachiewicz, www.wisniowa.malopolska.pl [dostęp 2022-05-06] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • red. Włodzimierz Zonna: Kopernik – Astronomia – Astronautyka – przewodnik encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, s. 45. (pol.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]