Al-Andalus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Artykuł z serii
Historia Hiszpanii
Okres przedrzymski
Iberowie, Celtyberowie, Kartagina, II wojna punicka
Okres rzymski
Wojny luzytańskie, Wojny celtyberyjskie
Okres Wizygotów
Wizygoci, Swebowie, Alanowie, Wandalowie
Okres muzułmański
Arabski podbój Hiszpanii, Maurowie, Emirat Kordoby,
Kalifat Kordoby, Umajjadzi, Abbasydzi,
Maghreb, Almanzor
Rekonkwista
León, Kastylia, Aragonia, Nawarra, Taifa,
Bitwa pod Las Navas de Tolosa, Almohadzi,
Almorawidzi
Hiszpańskie imperium kolonialne
Konkwista, Hiszpański podbój Ameryki, Odkrycia
Ameryki Południowej i Środkowej
, Odkrycie Ameryki,
Hiszpańska kolonizacja Ameryki Północnej,
Traktat z Tordesillas
Rządy Habsburgów
Wielka Armada, Traktat madrycki, Traktat windsorski,
Wojna dewolucyjna, Wojna z Francją (1672),
Wojna Ligi z Cambrai, Wojna Ligi z Cognac,
Wojna chłopska, Wojna trzydziestoletnia,
Wojna osiemdziesięcioletnia, Złoty Wiek Hiszpanii
Hiszpania w wieku Oświecenia
Wojna o sukcesję hiszpańską, Pokój utrechcki,
Traktat madrycki, Wojna siedmioletnia,
Wojna o sukcesję austriacką, Wojna o Włochy,
Hiszpańska konstytucja z 1812
XIX wiek
Bitwa pod Trafalgarem, Karlizm, I Republika,
Restauracja Burbonów, Utrata hiszpańskich kolonii
Czasy nowożytne
Dyktatoriat Rivery, II Republika,
Hiszpańska wojna domowa, Państwo Hiszpańskie
(Okres frankistowski), Hiszpania współczesna
Władcy
Władcy Hiszpanii, Władcy Nawarry, Władcy Aragonii, Władcy Kastylii-Leónu

Al-Andalus (الأندلس) – arabska nazwa Półwyspu Iberyjskiego, nadana przez jego muzułmańskich zdobywców. Odnosi się ona zarówno do emiratu (ok. 750-929) jak i do kalifatu Kordoby (929-1031), a w szczególności do królestw Taify; może być używana również do ogólnego określenia terytoriów pod rządami muzułmanów (711-1492). Podczas powolnego procesu Rekonkwisty, ziemie iberyjskie były stopniowo ponownie zdobywane przez chrześcijan zajmujących północne enklawy, a nazwa "al-Andalus" zaczęła odnosić się tylko do zdominowanych przez islam ziem na południu.

Strona manuskryptu z Al-Andalusu, XII wiek

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 711 r. muzułmańska armia Maurów z północnej Afryki najechała chrześcijańskich Wizygotów z Hiszpanii. Ich dowódca, Tariq ibn Ziyad, podbił większość Hiszpanii w trakcie swojej ośmioletniej kampanii wojskowej. Wojska próbowały również przekroczyć Pireneje, ale zostały pokonane przez Franków dowodzonych przez Karola Młota podczas bitwy pod Poitiers w 732. Półwysep Iberyjski, z wyjątkiem niewielkich terenów na północnym zachodzie oraz baskijskich rejonów pirenejskich, stał się częścią rozwijającego się Imperium Umajjadów nazywaną al-Andalus. W Muzeum Archeologii w Madrycie znajduje się dinar wytworzony pięć lat po podboju (716), posiada dwa napisy – arabskie Al-Andalus na jednej stronie i łacińskie Span(ica) na drugiej. Jest to prawdopodobnie najwcześniejsze świadectwo podbojów Maurów.

Kiedy Imperium Umajjadów zostało zastąpione przez Imperium Abbasydów w 750 r., lenna muzułmańskie zjednoczyły się w niezależny emirat Kordowy rządzący Al-Andalus i częściami północno-zachodniej Afryki; dokonał tego Abd ar-Rahman I z rodu Umajjadów. W 929 r. emir Abd ar-Rahman III ogłosił się kalifem (występując jawnie przeciwko kalifowi Abbasydów z Damaszku), podnosząc emirat do znacznie bardziej prestiżowego statusu kalifatu (Kalifat Kordoby).

Okres emiratu i kalifatu jest powszechnie znany z akceptowania i tolerowania się nawzajem chrześcijan, muzułmanów i żydów, żyjących na tych samych terenach. Pogląd ten jest jednak krytykowany przez część historyków[1], którzy twierdzą że w rzeczywistości taki stan rzeczy utrzymywał się tylko okresowo i ograniczał się do kręgów dworskich i elit intelektualnych[2]. Popularność tego rodzaju poglądów jest tłumaczona tym że ludzie szukają w historii tego za czym sami tęsknią, co w dzisiejszych, wielokulturowych społeczeństwach zachodu nie jest niczym dziwnym. W kulturze muzułmańskiej zaś Al-Andalus jest do dzisiaj w dużym stopniu nostalgicznym symbolem złotej ery islamu.

Po rozpadzie kalifatu w 1031 r. kraj zmienił się na dziesiątki małych, niepodległych muzułmańskich państw, nazywanych taifami (ar. taifa – "ugrupowanie, odłam"). Kraje chrześcijańskie położone na północy i zachodzie powoli powiększały swe władztwa terytorialne na Półwyspie, były to: Asturia, León, Nawarra i Katalonia. (Asturia i León miały swój początek tuż po arabskim podboju większej części Półwyspu, zaś Katalonia była frankońskim, pokarolińskim lennem. Królestwa Aragonii i Kastylii uformowały się w przeciągu paru następnych stuleci). Rozpad kalifatu przyspieszył postępy rekonkwisty.

Kurczące się terytoria muzułmańskie zostały zjednoczone przez berberyjskie dynastie: Almorawidów – od 1086 do 1145 r. – a następnie, od 1146 r. – Almohadów. W 1212 r. koalicja chrześcijan pod przywództwem Alfonsa VIII z Kastylii zadała klęskę almohadzkiej armii pod Las Navas de Tolosa. Do połowy XIII w. muzułmanie zostali wyparci ze środkowej Hiszpanii; pod ich rządami pozostała jedynie taifa Granady, która przetrwała jeszcze trzy następne wieki. 2 stycznia 1492 r. Boabdil z Granady, wódz emiratu Granady, (ar. Gharnata) ostatniej twierdzy islamu na Półwyspie Iberyjskim, poddał się armiom katolickiej Hiszpanii, świeżo zjednoczonej po ślubie Izabeli I Kastylijskiej i Ferdynanda II Aragońskiego. Al-Andalus przestała istnieć jako byt polityczny, przetrwała jednakże w literaturze arabskiej, zaś jej legenda trwa do dnia dzisiejszego w kulturze arabsko-muzułmańskiej.

Następstwa[edytuj | edytuj kod]

W 1502 rozszerzenie aktu kapitulacyjnego gwarantujące muzułmanom nietykalność zostało uchylone i pozostali Maurowie zostali zmuszeni do opuszczenia Hiszpanii lub przyjęcia religii chrześcijańskiej jako moryskowie. Stanowili oni znaczną część społeczeństwa w niektórych stronach kraju, takich jak Aragonia, Walencja i Andaluzja, aż do czasu, kiedy zostali ostatecznie wypędzeni pomiędzy 1609 i 1614. Henryk Lapeyre ocenił, że dotyczyło to ponad trzystu tysięcy mieszkańców z ośmiu milionów mieszkających wówczas w Hiszpanii.

Portugal Coat of Arms
Artykuł z serii
Historia Portugalii

Dominacja Maurów na Półwyspie wpłynęła na wiele aspektów związanych z językiem, sztuką i kulturą, szczególnie w jego południowej części. Przykładami mogą być arabskie lub arabsko-podobne słowa w języku hiszpańskim oraz zabytki architektoniczne jak Alhambra w Granadzie czy też meczet w Kordobie.

Dzisiejsza nazwa Andaluzji (hiszp. Andalucía) pochodzi od Al-Andalus, jako że ta południowa prowincja była jedną z ostatnich krain Maurów w Hiszpanii.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Zazwyczaj uznaje się, że słowo to pochodzi od Wandalów, germańskiego plemienia osiadłego w południowej Iberii i północnej Afryce, jednak uczeni nie mogą znaleźć porozumienia. Istnieją trzy teorie sugerujące etymologię "Al-Andalus".

Vandalícia – Reinhardt Dozy (1820-1883), holenderski autor znanej Historii Muzułmańskiej Hiszpanii (wydanej w czterech tomach w 1984 r.) przedstawił teorię, według której "Al-Andalus" jest arabskim tłumaczeniem Vandalicia lub Vandalucia, twierdząc tym samym, że te tereny mogły otrzymać tę nazwę nie w Iberii, ale wśród Arabów z Maghrebu.

Atlantida – Hiszpański filolog Joaquin Vallve Bermejo w swojej książce Terytorialny Podział Muzułmańskiej Hiszpanii (CSIC, 1986) zasugerował, że "Al-Andalus" jest bezpośrednim tłumaczeniem "Atlantydy" (Atlantis) lub "wyspy Atlantyku".

Landahlauts – H. Halm, niemiecki badacz i historyk, zarzucił wszelkie powiązania z Wandalami. Twierdzi natomiast, że "Al-Andalus" jest tłumaczeniem wizygockiej nazwy na rzymską prowincję Baetica. Wizygoci, zgodnie ze zwyczajem swoich germańskich przodków, przydzielali podbite ziemie ciągnąc losy, a gockie słowo Landahlauts (losowana ziemia) dla arabskiego ucha brzmi jak Al-Andalus.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Machcewicz Paweł, Miłkowski Tadeusz, Historia Hiszpanii, Zaklad Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław, 1998
  2. Collins Roger,Caliphs and Kings: Spain, 796-1031, Willey, 2012

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]