Wojna o sukcesję hiszpańską

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wojna o sukcesję hiszpańską
Malplaquet1.jpg
Richard Caton Woodville, Bitwa pod Malplaquet
Czas 1701-1714
Miejsce Europa i Ameryka Północna
Przyczyna walka o władztwo nad Hiszpanią i dominację w Europie
Wynik Pokój w Utrechcie 1713
Pokój w Rastatt 1714
Strony konfliktu
Armoiries Charles VI de Habsbourg.svg Austria
Katalonia Katalonia
Republika Zjednoczonych Prowincji Holandia
Anglia Anglia
Królestwo Wielkiej Brytanii Wielka Brytania
Flag Germany Emperors Banner.svg Święte Cesarstwo Rzymskie
Flag Portugal (1707).svg Portugalia
Savoie flag.svg Sabaudia
Blason Espagne Philipe V.svg Zwolennicy Filipa V
Królestwo Francji (987-1791) Francja
Hiszpania Hiszpania
Flag of Bavaria (striped).svg Bawaria
DEU Koeln COA.svg Kolonia
Dowódcy
Książę Marlborough
Eugeniusz Sabaudzki
Ludwik Badeński
Claude de Villars
Maksymilian II Emanuel
Siły
220 000 450 000
Wojna o sukcesję hiszpańską

CarpiChiariCremonaKaiserswerthSanta MartaLuzzaraKadyksFriedlingenZatoka VigoSchmidmühlenHöchstädt an der DonauSpeyerbachDonauwörthVillingenBlenheimMalagaGibraltarBarcelona (I)Santa Cruz de TenerifeCabrita PointCassanoCalcinatoRamilliesTurynCastiglioneAlmansaDungenessLizard PointTulonOudenaardeCartagenaLilleWijnendaalMalplaquetDouai (I)AlmenarSaragossaBrihuegaVillaviciozaRio de JaneiroDenainDouai (II)

Wojna o sukcesję hiszpańską – była prowadzona w latach 1701-1714 pomiędzy Wielką Brytanią, Holandią, Austrią, Prusami a Francją, Hiszpanią, Bawarią i Kolonią o władztwo nad Hiszpanią i dominację w Europie.

Przyczyny, geneza[edytuj | edytuj kod]

Po zawarciu pokoju w Rijswijk w 1697, kończącego długoletnią wojnę Francji z Ligą Augsburską, król Francji Ludwik XIV skupił się na negocjacjach z Wilhelmem III Orańskim i cesarzem rzymskim oraz arcyksięciem Austrii, Leopoldem I Habsburgiem. Negocjacje dotyczyły sprawy podziału Hiszpanii po spodziewanej bezpotomnej śmierci (1 listopada 1700) ostatniego Habsburga na tronie hiszpańskim, króla Karola II. Do tronu pretensje zgłaszać mogli osobiście Ludwik XIV i cesarz Leopold I, gdyż obaj byli wnukami króla Filipa III; obaj zdawali sobie jednak sprawę, że opanowanie przez jednego z nich tronu hiszpańskiego zachwiałoby równowagą sił w Europie i spowodowałoby reakcję innych mocarstw europejskich. Stąd obaj władcy zrezygnowali z ubiegania się osobiście o tron hiszpański, wysuwając kandydatury swych potomków. Ludwik początkowo chciał uzyskać część posiadłości hiszpańskich dla swego syna, delfina Ludwika, później zaś starał się uzyskać całą Hiszpanię dla swego wnuka, Filipa d'Anjou; Leopold I wysuwał kandydaturę swego młodszego syna, arcyksięcia Karola. Z racji pokrewieństwa z hiszpańskimi Habsburgami o tron hiszpański mógł się ubiegać też syn elektora Bawarii i wnuk Leopolda I – pięcioletni Józef Ferdynand – oraz inni książęta i władcy w Europie (Sabaudii, Portugalii). Szybko okazało się, że kandydatury francuskie i austriackie były jednak najważniejsze.

Od samego początku panowania Karola II w Hiszpanii (był królem Hiszpanii w latach 1665-1700) powstawały plany rozbioru jej posiadłości między Francję i Habsburgów austriackich. Do planów rozbiorowych wrócono w 1698. Zaangażował się w nie król Anglii i stadhouder Holandii Wilhelm Orański; ostatecznie 11 października 1698 Ludwik XIV i Wilhelm Orański zawarli traktat, na mocy którego większą część dziedzictwa hiszpańskiego – samą Hiszpanię z jej koloniami i z Niderlandami Południowymi – miał otrzymać najsłabszy z pretendentów, Józef Ferdynand, syn elektora bawarskiego Maksymiliana II Emanuela. Austria miała otrzymać Księstwo Mediolanu, a delfin Ludwik – Królestwo Neapolu, Sycylię, hiszpańskie posiadłości w Toskanii oraz prowincję Gipuzkoę na pograniczu francusko-hiszpańskim w Pirenejach. Przeciwko temu traktatowi zaprotestował jednak Leopold I, wciąż forsujący kandydaturę swego syna Karola na tron hiszpański, oraz sami Hiszpanie, którzy nie chcieli słyszeć o podziale swego państwa. Karol II sporządził testament, w którym czynił Józefa Ferdynanda spadkobiercą wszystkich swoich posiadłości. Jednak w lutym 1699 Józef Ferdynand zmarł, a mocarstwa europejskie raz jeszcze musiały przystąpić do negocjacji w sprawie losu Hiszpanii. Ludwik XIV zawarł z Wilhelmem Orańskim nowy układ w marcu 1700 r.; na jego mocy dziedzicem Hiszpanii z jej koloniami i z posiadłościami w Niderlandach miał zostać Karol Habsburg. Delfin Ludwik miał uzyskać Gipuzkoę i posiadłości hiszpańskie we Włoszech – przy czym miał oddać Księstwo Mediolanu księciu Lotaryngii Leopoldowi, w zamian za co ten miał mu z kolei oddać Lotaryngię. Traktat gwarantował też, że korony: hiszpańska i austriacka nigdy nie zostaną połączone w ręku jednego monarchy z rodu Habsburgów. Jednak Leopold I odmówił ratyfikacji traktatu, a Hiszpanie wciąż nie chcieli słyszeć o podziale ich państwa.

Umierający Karol II uznał, że tylko potęga Francji może utrzymać hiszpańskie imperium w całości, i w swym ostatnim testamencie wyznaczył na dziedzica Hiszpanii ze wszystkimi jej posiadłościami wnuka Króla Słońce, Filipa d'Anjou. Karol II zmarł 1 listopada 1700 r.; Ludwik XIV, uznając, że wojny o spadek po nim i tak nie da się uniknąć, postanowił przynajmniej mieć w niej Hiszpanię po swojej stronie. Przyjął więc testament Karola II, zezwolił na wyjazd wnuka do Madrytu, wyparł garnizony holenderskie z twierdz Belgii zastępując je swoimi, zerwał pertraktacje w sprawie Hiszpanii, przygotowywał się do wojny i zezwolił na wydawanie w prasie tytułów takich jak "Cieszmy się – Pirenejów już nie ma". Wtedy to Anglia i Holandia rządzone przez Wilhelma III Orańskiego oraz Austria, cesarstwo i Brandenburgia (od 18 stycznia 1701 – Prusy) zawiązały przymierze w celu wykluczenia Francji z udziału w tym spadku.

Już w 1701 wojska cesarskie pod dowództwem Eugeniusza Sabaudzkiego wkroczyły do Lombardii, rozpoczynając działania wojenne. Państwa morskie (Anglia i Holandia) wraz z Austrią podpisały w Hadze akt o celach wojny (1701). Zaognieniem ostatecznym, które spowodowało wybuch było uznanie w Paryżu Jakuba III Stuarta prawowitym królem w Londynie, przy czym Wilhelm III był uznawany jako król faktyczny. To doprowadziło do zerwania stosunków dyplomatycznych ParyżLondyn. Jednocześnie nowe wybory w Anglii doprowadziły do zwycięstwa prowojennej partii wigów. Mimo śmierci Wilhelma III w 1702 w wyniku upadku z konia, Anglia pod rządami Anny, Holandia i Austria 15 maja 1702 zagrożone potęgą domu Burbonów wypowiedziały oficjalnie wojnę Hiszpanii i Francji.

Przebieg wojny[edytuj | edytuj kod]

Przewaga w potencjale obu bloków wojennych od początku stała po stronie koalicji antyfrancuskiej. Flota angielsko-holenderska licząca 227 okrętów była dwukrotnie liczniejsza od francuskiej, a cesarz dysponował liczną i dobrze wyekwipowaną armią, zaprawioną w bojach z Turcją. Znaczne kontyngenty wojskowe zaoferowali książęta Rzeszy, król DaniiFryderyk IV, oraz Anglia – 50 tysięcy. Ponadto wrogowie Paryża dysponowali takimi geniuszami taktycznymi jak Eugeniusz Sabaudzki i John Churchill książę Marlborough. Francja w tym czasie mogła wystawić 200 tys. słabo wyćwiczonych i źle zaopatrzonych żołnierzy. Zabrakło jej już zdolnych przywódców i organizatorów. Za to posiadała kilku cennych sojuszników: Bawarię, Kolonię, Sabaudię i Portugalię. W Hiszpanii natomiast panowała pełna dezorganizacja władzy. By utrzymać ją całą zdecydowano by na okres wojny rządzić nią z Paryża.

W Lombardii wojska francuskie nie były w stanie wyprzeć za Alpy znacznie słabszych wojsk Eugeniusza Sabaudzkiego; na północy wojska koalicji antyfrancuskiej w 1702 zdobyły Kaiserswerth i Liège, a w 1703 zdobyły Bonn, stolicę sprzymierzonego z Francją arcybiskupstwa Kolonii. Co gorsza dla Ludwika XIV, w 1702 w Sewennach wybuchło powstanie kamizardów. Słabość Francji, która ujawniła się już na początku wojny, nie przeszkodziła Wielkiemu Ludwikowi myśleć o kampaniach wojennych. Planował on ofensywę na Wiedeń wojskami bawarsko-francuskimi z Niemiec, w porozumieniu z węgierskimi powstańcami Franciszka II Rakoczego. Brak koordynacji uniemożliwił realizację ambitnego planu; Francuzi i Bawarczycy działali ofensywnie w południowych Niemczech, wygrywając bitwy pod Friedlingen i Höchstädt an der Donau, lecz nie odnosząc decydującego zwycięstwa. Wojna trwała nadal.

W koloniach i na morzach Francja wycieńczona licznymi wcześniejszymi konfliktami ponosiła porażki. W 1703 Portugalia w zamian za kilka miast w Hiszpanii, odłączyła się od Burbonów. Strata ta była o tyle dotkliwsza, że dawała stałą bazę na Półwyspie Iberyjskim koalicji do ataków na Hiszpanię i, z Brazylii, na hiszpańską Amerykę Południową i Środkową. To samo zrobiła Sabaudia, lecz ta za część Lombardii. W Bawarii nieustanne spory między marszałkiem Villarsem a elektorem bawarskim Maksymilianem doprowadziły do rezygnacji Villarsa ze stanowiska dowódcy; skierowano go do tłumienia powstania kamizardów, a w Niemczech zastąpił go Ferdynand de Marsin. W 1704 armie Marlborough i Eugeniusza Sabaudzkiego połączyły się i wkrótce obaj dowódcy rozpoczęli wielką ofensywę w Bawarii. 13 sierpnia wojska francusko-bawarskie poniosły klęskę w bitwie pod Blenheim; w wyniku tej bitwy Bawaria znalazła się pod okupacją sprzymierzonych a wojska francuskie zostały odrzucone za Ren. Sprzymierzeni jeszcze jesienią 1704 przekroczyli tę rzekę, zdobywając Landau in der Pfalz i Trewir. Anglicy odnieśli też w tym roku sukces na Półwyspie Iberyjskim, gdzie zdobyli Gibraltar. Więcej szczęścia Francuzi mieli we Włoszech, gdzie opanowali część księstwa Sabaudii, ale bez Turynu.

Niekorzystnie dla Ludwika XIV rozwijała się też sytuacja w Hiszpanii. W 1705 Katalonia, Walencja i Murcja, niezadowolone z centralistycznych dążeń Filipa V i jego dziadka, uznały Karola Habsburga swym królem jako Karola III; umożliwiło to Karolowi wylądowanie w Katalonii i zdobycie Barcelony. Klęski skłoniły Paryż do rozmów pokojowych. Te jednak zostały odrzucone przez Holandię. Wojnę kontynuowano.

W 1706 Marlborough pokonał Francuzów w bitwie pod Ramillies i wyparł ich z Brabancji i Flandrii. W Hiszpanii w czerwcu 1706 koalicji udało się zdobyć Madryt; jednak Kastylijczycy pozostali wierni Filipowi i wzniecili powstanie, w wyniku którego wojska koalicji zostały wyparte z Madrytu. We Włoszech Francuzi bezskutecznie oblegali Turyn; co gorsza dla nich, 7 września 1706 ponieśli klęskę w bitwie pod Turynem, co zmusiło ich do wycofania się z Sabaudii i Piemontu. Wojska francuskie trzymały jeszcze niektóre twierdze w Lombardii i Mantui, lecz odcięte od Francji nie mogły się utrzymać. W marcu 1707 Ludwik XIV ewakuował północne Włochy; w tym samym roku wojska cesarskie opanowały też południowe Włochy – królestwo Neapolu i Sycylię. Z kolei sprzymierzonym nie powiodła się próba zdobycia Tulonu; w Hiszpanii wojska Burbonów pokonały armię koalicji pod Almansą i ograniczyły władzę Karola Habsburga do Katalonii; wreszcie w Niemczech Villars przekroczył Ren w maju 1707 i do jesieni ściągał wielkie kontrybucje z południowo-zachodnich Niemiec – nie udało mu się jednak wyzwolić Bawarii, gdyż w lipcu musiał odesłać część wojsk do atakowanej przez sprzymierzonych Prowansji. Propozycje pokoju ze strony Francji były odrzucane przez państwa morskie (Anglia, a od 1707 Wielka Brytania, i Holandia). Sami finansiści na Wyspach Brytyjskich żądali jej kontynuowania dla zysków.

Sytuacja nad Sekwaną była tak krytyczna, że Ludwik został zmuszony sprzedać swą złotą zastawę stołową na potrzeby wojny i dopiero transport złota z Ameryki w 1709 pozwolił na naprawę finansów i tworzenie armii. W 1708 Eugeniusz Sabaudzki i Marlborough pokonali wojska francuskie pod Oudenaarde, po czym wojska sprzymierzonych zdobyły Lille; Marlborough myślał teraz nawet o marszu na Paryż. Z kolei flota antyfrancuskiej koalicji na Morzu Śródziemnym opanowała Sardynię i Minorkę. Na skutek ciągłych klęsk na początku 1709 Ludwik XIV raz jeszcze zdecydował się na rozmowy pokojowe; był już gotów oddać Habsburgom Hiszpanię ze wszystkimi posiadłościami (może oprócz królestw Neapolu i Sycylii, które starał się zachować dla Filipa), a nawet zrzec się niektórych terenów przyłączonych do Francji za jego panowania, w tym Strasburga. Sprzymierzeni zażądali jednak, by to sam Ludwik siłą usunął swego wnuka z Hiszpanii, na co król Francji nie mógł się zgodzić. 11 września 1709 doszło do niezwykle krwawej bitwy pod Malplaquet; choć Francuzi pod dowództwem Villarsa zostali zmuszeni do oddania sprzymierzonym pola bitwy, zadali im ciężkie straty i uniemożliwili dalszą ofensywę na Paryż. W Hiszpanii we wrześniu 1710 r, w wyniku zwycięstwa pod Saragossą, wojska koalicji po raz drugi zdobyły Madryt, ale już w listopadzie zostały zmuszone do wycofania się z niego, a w grudniu Francuzi i Hiszpanie odnieśli zwycięstwa w bitwach pod Brihuega i pod Villaviciosa.

Pokój był dla Wersalu konieczny. Ludwik XIV dążył do niego za olbrzymią ale nie wszelką cenę – nie godził się tylko na wystąpienie przeciw wnukowi zza Pirenejów. Króla Słońce uratowała zmiana stanowiska Wielkiej Brytanii, w której, pod wrażeniem zwycięstwa nad Karolem z Austrii w 1710 w Hiszpanii, wzmogły się nastroje antywojenne, bardzo silne wśród właścicieli ziemskich i torysów. Narastał dług wynoszący 50 milionów liwrów. Podburzono opinię publiczną. Atmosfera ta ułatwiła torysom zwycięstwo w wyborach 1710. W 1711 klęskę ponieśli także powstańcy na Węgrzech. Rozpuszczano plotki typu: "My zdobywamy miasta w Niderlandach Hiszpańskich, lecz to Holandia je zgarnie!".

Zakończenie wojny[edytuj | edytuj kod]

Rokowania francusko-brytyjskie rozpoczęły się w styczniu 1711. Zostały przyspieszone jednak w wyniku śmierci cesarza Józefa I w tym samym roku. Karol był następcą Józefa I na cesarskim tronie i zasiadł na nim jako Karol VI. Gdyby posiadł też hiszpańską koronę, odrodziłaby się potęga czasów Karola V. Anglia, utrzymująca swą polityką równowagę sił w Europie, nie mogła do tego dopuścić i zmusiła Holandię i Austrię do zawarcia traktatu pokojowego. Mimo buntów ze strony nowego cesarza i Hagi (ówczesna stolica holenderska) podpisano pokój w Utrechcie. Zmienił on całkowicie mapę polityczną Europy na zachodzie i pozostawił na tronie madryckim Burbonów. Był to jednak pokój odpowiadający w pełni Królowi Słońce. Zmarł on w 1715 roku pozostawiając kraj zmęczony i ze zużytym systemem władzy. Koronę objął po nim Ludwik XV.

Bitwy chronologicznie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Emanuel Rostworowski, Historia powszechna wiek XVIII, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1977, str. 308 - 318

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]