Andy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Andy – zrzut ekranu programu NASA World Wind
Cono de Arita na Salta (Argentyna)
Santiago de Chile na tle zachodnich stoków Andów
Szczyt Alpamayo w Andach peruwiańskich
Andy – zdjęcie doliny.
Antizana, Ecuador

Andy (hiszp. Los Andes, Cordillera de los Andes) – góry fałdowe znajdujące się w Ameryce Południowej na terenie Wenezueli, Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii, Chile oraz Argentyny. Góry ciągną się wzdłuż Oceanu Spokojnego od zatoki Paria na północy po Ziemię Ognistą na południu, na przestrzeni ponad 7000 km, co sprawia, że jest to najdłuższy łańcuch górski na Ziemi. Szerokość Andów wynosi 200–800 km. Najwyższe szczyty to Aconcagua (6962 m n.p.m.), Ojos del Salado (6893 m n.p.m.) oraz Nevado Pissis (6793 m n.p.m.).

Podział Andów[edytuj | edytuj kod]

Andy dzielą się na Andy Północne (położone w strefie klimatu równikowego i podrównikowego, do ok. 12°S), Andy Środkowe (znajdujące się w strefie klimatu zwrotnikowego, od ok. 12 do ok. 29°S) i Andy Południowe (położone w strefie klimatu podzwrotnikowego, umiarkowanego i subpolarnego, od ok. 29°S). Ze względów terytorialnych można podzielić Andy na: Wenezuelskie, Kolumbijskie, Ekwadorskie, Peruwiańskie, Boliwijskie, Chilijskie, Argentyńskie. Stosowany jest również podział na Andy Kolumbijsko-Wenezuelskie, Chilijsko-Argentyńskie, Południowochilijskie oraz Patagońskie.

Andy składają się z wielu pasm górskich, tworzących cztery równoległe łańcuchy: Kordylierę Wschodnią, Centralną, Zachodnią i Nadbrzeżną. Łańcuchy te niekiedy zanikają bądź też zbiegają się ze sobą, tworząc węzły górskie.

Historia i rzeźba[edytuj | edytuj kod]

Góry zostały wypiętrzone w orogenezie alpejskiej. Zbudowane są z różnorodnych skał magmowych, osadowych i metamorficznych, z dużym udziałem młodych pokryw lawowych. Andy są obszarem aktywnym sejsmicznie. Znajdują się tu najwyższe na świecie wulkany: w Andach Północnych m.in. Tolima 5215 m n.p.m., Antisana 5704 m n.p.m., Cotopaxi 5896 m n.p.m. — uważany za jeden z najbardziej aktywnych wulkanów Ziemi, oraz Andach Środkowych m.in. Misti 5822 m n.p.m., Llullaillaco 6739 m n.p.m. — najwyższy czynny wulkan Ziemi.

Klimat i stosunki wodne[edytuj | edytuj kod]

Andy są położone w kilku strefach klimatycznych, począwszy od północy od klimatów równikowych, poprzez zwrotnikowe, podzwrotnikowe i umiarkowane aż po klimat subpolarny na krańcach południowych. Prawie całe Andy mają surowy, chłodny klimat górski z wyraźnie wykształconą piętrowością.

Andy tworzą barierę klimatyczną, która silnie ogranicza wpływ Oceanu Spokojnego na klimat wnętrza Ameryki Południowej. Wzdłuż Andów biegnie główny wododział kontynentu południowoamerykańskiego. Mają tu swoje źródła m.in.: Amazonka, Colorado, Rio Negro, Chubut, Magdalena, a także liczne dopływy Orinoka, Amazonki i Parany. Niektóre rzeki, zwłaszcza w Andach Środkowych, mają charakter okresowy lub epizodyczny. Na terenie Andów występują liczne jeziora (głównie na terenie Andów Południowych).

Roślinność i zwierzęta[edytuj | edytuj kod]

Na północy stoki Andów porośnięte są przez wilgotne lasy równikowe i równikowe lasy górskie, przechodzące w wyżej położonych miejscach w wilgotne zarośla i łąki górskie. Dla części środkowej Andów charakterystyczne są formacje pustynne i półpustynne (tzw. puna). Na południu stoki Andów pokrywa roślinność podzwrotnikowa i lasy strefy umiarkowanej (z dużym udziałem notofagusa – południowego buka), przechodzące w wyższych miejscach w formacje krzewiaste i trawiaste. Na południowym krańcu gór pojawia się tundra.

Charakterystycznymi dla Andów gatunkami zwierząt są lamy, gwanako, wikunia, grzechotnik, jaguar, pudu oraz symbol Andów, zagrożony wyginięciem, kondor wielki. Żyją tam także szynszyle i koszatniczki.

Szczyty[edytuj | edytuj kod]

Szczyty według wysokości:

L.p. Wysokość Szczyt Pasmo Państwo Fotografia
1 6.962 Aconcagua Argentyna Argentyna Aconcagua 13.JPG
2 6.891 Ojos del Salado Puna de Atacama Argentyna Argentyna
Chile Chile
Ojos del Salado summit.jpg
3 6.792 Pissis Puna de Atacama Argentyna Argentyna Monte Pissis.jpg
4 6.770 Mercedario Cordillera de la Ramada Argentyna Argentyna Mercedario bolius 20040215 021.jpg
5 6.768 Huascaran Cordillera Blanca Peru Peru Huascaran norte.JPG
6 6.759 Cerro Bonete Puna de Atacama Argentyna Argentyna Cerro Bonete.jpg
7 6.758 Nevado Tres Cruces Puna de Atacama Argentyna Argentyna
Chile Chile
Tres-cruces.jpg
8 6.723 Llullaillaco Puna de Atacama Argentyna Argentyna
Chile Chile
Habitat du Chinchilla brevicaudata - Lllullaillaco.jpg
9 6.658 Walther Penck Puna de Atacama Argentyna Argentyna Cazadero.jpg
10 6.638 Incahuasi Puna de Atacama Argentyna Argentyna
Chile Chile
Incahuasi and el fraile plus laguna verde chile.jpg

Najważniejsze szczyty w Andach:

Chile:

Granica boliwijsko-chilijska:

Argentyna:

Granica argentyńsko-chilijska:

Boliwia:

Peru:

Ekwador:

Kolumbia:

Wenezuela:

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]