Kolumbia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
República de Colombia
Flaga Kolumbii
Herb Kolumbii
Flaga Kolumbii Herb Kolumbii
Dewiza: (hiszp.) Libertad y Orden
Hymn: ¡Oh Gloria inmarcesible!
Położenie Kolumbii
Język urzędowy hiszpański
Stolica Bogota
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Juan Manuel Santos
Szef rządu prezydent Juan Manuel Santos
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
26. na świecie
1 139 825[1] km²
8,8%
Liczba ludności (2010)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
29. na świecie
45 730 834[2]
40,1 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

381,8 mld[3] USD
8098[3] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

527,6 mld[3] USD
11 189[3] USD
Jednostka monetarna peso kolumbijskie (COP)
Niepodległość
• proklamowana
• uznana
od Hiszpania Hiszpanii
20 lipca 1810
7 sierpnia 1819
Secesja (1903): Panama Panama
Strefa czasowa UTC -5
Kod ISO 3166 CO
Domena internetowa .co
Kod samochodowy CO
Kod samolotowy HK
Kod telefoniczny +57
Mapa Kolumbii
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Kolumbia w Wikipodróżach
Wikicytaty Kolumbia w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Kolumbia w Wikisłowniku

Kolumbia (hiszp. Colombia, Republika Kolumbii – República de Colombia) – państwo w północno-zachodniej części Ameryki Południowej leżące nad Morzem Karaibskim i Oceanem Spokojnym.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Kolumbii.

Kolumbia graniczy z następującymi pięcioma państwami:

Łączna długość granicy 6004 km

Długość wybrzeża: 3208 km (Morze Karaibskie 1760 km, Ocean Spokojny 1448 km)
Do Kolumbii należą wyspy:

Najniższy punkt: Ocean Spokojny 0 m
Najwyższy punkt: Cristóbal Colón 5775 m n.p.m. (tę samą wysokość ma pobliski Simón Bolívar)

Rzeki Kolumbii: Magdalena (1350 km) z dopływem Cauca (906 km) oraz lewe dopływy OrinokoMeta (993 km) i Guaviare (1300 km)

Klimat: tropikalny wzdłuż wybrzeży i wschodnich równin, chłodniejszy w górach.

Bogactwa naturalne: ropa naftowa, gaz ziemny, węgiel, ruda żelaza, nikiel, złoto, miedź, szmaragdy.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zamieszkane od kilku tysięcy lat przez Indian (m.in. plemiona Czibcza i Arawak) tereny dzisiejszej Kolumbii, odkrył dla Europejczyków hiszpański żeglarz Alonso de Hojeda w 1499 roku. W następnym stuleciu tereny te zostały podbite przez Hiszpanów (początek podboju – 1525) i weszły w skład wicekrólestwa Peru, a od roku 1717 w skład wicekrólestwa Nowej Granady (razem z Ekwadorem i Wenezuelą).

W roku 1810 wybuchło powstanie przeciwko hiszpańskiej władzy kolonialnej. Powstańcy zdołali nawet 20 lipca (dzień święta narodowego) usunąć wicekróla, ale ostatecznie wojska królestwa zdołały ponownie przejąć władzę. Jednak w roku 1819 kraj został zdobyty przez walczące z Hiszpanami wojska Simóna Bolívara. Razem z Wenezuelą Kolumbia utworzyła federację Wielkiej Kolumbii, którą z czasem zasiliły Panama (1821) oraz Ekwador (1822). Federacyjne państwo przetrwało do roku 1830. Po rozpadzie Wielkiej Kolumbii powstało, na obszarze z grubsza odpowiadającemu dzisiejszej Kolumbii, państwo Nowa Grenada. Przez znaczną część dziewiętnastego stulecia sytuacja wewnętrzna nie była stabilna. Lata 1831-1840 były zdominowane przez konflikt graniczny z Ekwadorem.

Konstytucją z roku 1858 utworzono konfederację Granadina, którą w 1861 przekształcono w Stany Zjednoczone Nowej Granady, a dwa lata później w Stany Zjednoczone Kolumbii. W roku 1885 w wyniku antyfederalistycznej rewolucji kraj przekształcono w republikę Kolumbii. Trwające dziesiątki lat zatargi między liberałami (promowali federalizm i rozdział Kościoła od państwa) a konserwatystami (optowali za centralizacją i silną pozycją Kościoła) wywołały ostatecznie tzw. wojnę 1000 dni (1899-1902), która skończyła się zwycięstwem konserwatystów, ale za cenę około 100 tysięcy zabitych mieszkańców Kolumbii.

W roku 1903 od Kolumbii oderwała się Panama. Wywołało to poważny konflikt dyplomatyczny z USA, które stały za tą secesją. Konflikt zakończył się w 1914 roku i w późniejszych latach wpływy USA w Kolumbii rosły. Podczas I wojny światowej Kolumbia pozostała neutralna. W roku 1930 po raz pierwszy od wojny 1000 dni władzę przejęli liberałowie. Za ich czasów największym problemem wewnętrznym w kraju był konflikt między chłopami i właścicielami ziemskimi, podczas którego dochodziło m.in. do walk uzbrojonych oddziałów obu stron. W 1934 doszło do starć nadgranicznych z Peru o miasto Leticia, które Liga Narodów przyznała później Kolumbii. W 1943 roku Kolumbia wypowiedziała wojnę państwom osi, a w rok po zakończeniu II wojny światowej władzę, dzięki podziałom wśród liberałów, odzyskali konserwatyści.

Okres walk wewnętrznych[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: La Violencia.

W roku 1948 zamordowany został przywódca obozu liberalnego Jorge Eliécer Gaitán. Wznieciło to tlącą się cały czas w kraju wojnę domową (La Violencia). Konflikt trwał do 1958 roku, a w jego wyniku zginęło 300 tys. osób, w większości chłopów i robotników mieszkających na wsi[4]

W roku 1953 rządy przejął, w wyniku zamachu stanu, generał Gustavo Rojas Pinilla. Próbując zakończyć wojnę wzmacniał stale armię. Jednocześnie kraj pogrążał się w korupcji. Jego rządy doprowadziły do zawarcia sojuszu między konserwatystami i liberałami (Front Narodowy) Wsparli oni wojskową juntę, która w 1957 obaliła generała. Odwieczni wrogowie przejęli władzę, którą wspólnie sprawowali aż do 1974 roku. Sojusz konserwatystów i liberałów nie potrafił jednak sprostać pogarszającej się sytuacji gospodarczej (m.in. wysoka inflacja).

W końcu lat 60. na kolumbijskiej arenie pojawiły się dwie lewicowe organizacje partyzanckie FARC i ELN, a w roku 1970 dołączył do nich Ruch 19 Kwietnia (M-19). Partyzanci cieszyli się poparciem głównie wśród ubogiej części społeczeństwa. Często po stronie partyzantów stawali też księża. Na korzyść partyzantów wpływała sytuacja ekonomiczno-społeczna kraju, do lat 60. w kraju żyło ponad 400 tys. bezrolnych rodzin, a od 1961 roku ich liczba coroczne wzrastała o 40 tys.[5][6]. W tym samym okresie brak podstawowej opieki medycznej i niedożywienie spowodowało wzrost śmiertelności noworodków i częstości występowania chorób[7]. W 1970, 77% gruntów wchodziło do latyfundiów czyli gospodarstw zajmujących powierzchnię sięgającą ponad 50 hektarów[8]. W 1971 roku 70% gruntów należało do raptem 5,7% obywateli[9].

W roku 1974 liberalno-konserwatywny sojusz rozpadł się. Przy władzy pozostali liberałowie, ale w roku 1982 przegrali wybory. Cztery lata później odzyskali władzę. Podejmowane w latach 80. próby zakończenia wojny spełzły na niczym (m.in. próby wciągnięcia partyzantów w życie polityczne). W dodatku obok partyzantów pojawiły się również bardzo silne i wpływowe gangi narkotykowe (np. kartele z Medellin i Cali). W roku 1987 sześć najsilniejszych ugrupowań partyzanckich utworzyło wspólne kierownictwo w celu koordynowania swoich działań. Wojna stawała się coraz bardziej krwawa i zdarzało się, że w ciągu roku ginęło kilka tysięcy ludzi. W marcu 1990 roku Ruch 19 Kwietnia zaprzestał walki i przekształcił się w legalną partię. Jednak najsilniejsze guerillas FARC i ELN nie podążyły jego śladem. W lipcu 1991 roku weszła w życie nowa konstytucja.

W roku 1993 władze Kolumbii wspierane przez USA zdołały rozbić kartel z Medellin. W następnym roku prezydentem krajuzostał Ernesto Samper Pizano. Mimo że zwalczał handlarzy narkotykami, oskarżono go o branie pieniędzy od kartelu z Cali (oczyszczono go z zarzutu w 1996 roku). Jego administracja była mało efektywna i skorumpowana, ale mimo to zdołała znacznie osłabić kartel w Cali aresztując jego przywódców.

W latach 90. do wojny dołączyły prawicowe oddziały paramilitarne – AUC, które zajęły się zwalczaniem lewicowej partyzantki. Klęskę karteli wykorzystały w połowie lat 90. partyzantki wszelkich barw, stając się głównymi producentami narkotyków w regionie. Wprowadzone pod koniec lat 90. przez rządzącego od 1998 roku prezydenta Andrésa Pastrana Arango zawieszenie broni okazało się niewypałem, a przydzielenie FARC w geście dobrej woli własnej strefy wzmocniło jedynie tę organizację. Negocjacje w latach 2000 i 2001 nie przyniosły żadnych pozytywnych efektów. W 2002 roku władze Kolumbii zaostrzyły walkę z uprawami koki, korzystając z silnego wsparcia (broń, pieniądze, instruktorzy) USA.

Od 2002 do 2010 prezydentem kraju był neokonserwatysta Álvaro Uribe, w 2006 wybrany na drugą kadencję (to pierwszy taki przypadek w Kolumbii od 100 lat). W 2010 na stanowisku szefa państwa zastąpił go Juan Manuel Santos.

W trwającej od 1964 wojnie domowej zginęło co najmniej 32 tysiące ludzi. Od wielu lat Kolumbia jest w czołówce państw o największej liczbie zabójstw i porwań. Kraj ten cały czas pozostaje głównym producentem kokainy na świecie.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z konstytucją z 1991 roku Kolumbia jest republiką prezydencką. Głową państwa i zarazem szefem rządu jest prezydent, jest on wybierany w wyborach powszechnych raz na 4 lata. Ciałem ustawodawczym jest dwuizbowy Kongres Narodowy (Izba Reprezentantów i Senat), a władzą wykonawczą jest prezydent i odpowiedzialny przed nim rząd.
Przynależność do organizacji międzynarodowych: ONZ, ALADI, OPA, SELA, Mercosur (członek stowarzyszony) i do Paktu Andyjskiego.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Kolumbia dzieli się na 32 departamenty (departamentos) oraz dystrykt stołeczny (distrito capital). Lista departamentów (w nawiasach ich stolice):

Departamenty Kolumbii
  1. Amazonas (Leticia)
  2. Antioquia (Medellín)
  3. Arauca (Arauca)
  4. Atlántico (Barranquilla)
  5. Bolívar (Cartagena)
  6. Boyacá (Tunja)
  7. Caldas (Manizales)
  8. Caquetá (Florencia)
  9. Casanare (Yopal)
  10. Cauca (Popayán)
  11. Cesar (Kolumbia) (Valledupar)
  12. Chocó (Quibdó)
  13. Córdoba (Montería)
  14. Cundinamarca (Bogota)
  15. Guainía (Puerto Inírida)
  16. Guaviare (San José del Guaviare)
  17. Huila (Neiva)
  1. La Guajira (Riohacha)
  2. Magdalena (Santa Marta)
  3. Meta (Villavicencio)
  4. Nariño (Pasto)
  5. Norte de Santander (Cúcuta)
  6. Putumayo (Mocoa)
  7. Quindío (Armenia)
  8. Risaralda (Pereira)
  9. San Andrés i Providencia (San Andrés)
  10. Santander (Bucaramanga)
  11. Sucre (Sincelejo)
  12. Tolima (Ibagué)
  13. Valle del Cauca (Cali)
  14. Vaupés (Mitú)
  15. Vichada (Puerto Carreño)
  16. Bogota

Departamenty dzielą się na gminy (municipios), a one z kolei na corregimientos.

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Kolumbia dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[10]. Uzbrojenie sił lądowych Kolumbii składało się w 2014 roku z 1 186 opancerzonych pojazdów bojowych[10]. Marynarka wojenna Kolumbii dysponowała w 2014 roku 76 okrętami obrony przybrzeża, czterema fregatami oraz 11 okrętami podwodnymi[10]. Kolumbijskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 19 myśliwców, 307 samolotów transportowych, 42 samolotów szkolno-bojowych oraz 248 śmigłowców[10].

Wojska kolumbijskie w 2014 roku liczyły 444,5 tys. żołnierzy zawodowych oraz 62 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) kolumbijskie siły zbrojne stanowią 54. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 12,2 mld dolarów (USD)[10].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Wzrost liczby ludności od 1961 (w tysiącach osób)

Różnorodność etniczna Kolumbii jest rezultatem metysażu (mieszania ras) Indian, hiszpańskich kolonizatorów i afrykańskich niewolników, co doprowadziło do powstania społeczeństwa metyskiego i białego (86,09%, w przybliżeniu 65% to Metysi), czarnego (10,5%), oraz tubylczego (3,4%) i cygańskiego (0,01%). Proporcje tych grup etnicznych różnią się w zależności od regionów. Zaznacza się również obecność imigrantów z innych grup etnicznych, takich jak arabskiej (zwłaszcza na wybrzeżu karaibskim), żydowskiej (kolumbijska wspólnota żydowska przekracza 8000 osób), chińskiej i z krajów europejskich (Hiszpania, Włochy, Wielka Brytania, Niemcy), jak również z innych państw latynoamerykańskich (Ekwador, Argentyna, Peru, Antyle).

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności głównych miast andyjskich los Andes Colombianos

Kolumbia jest trzecim krajem Ameryki Łacińskiej o największej liczbie ludności, z 45 milionami mieszkańców, po Brazylii i Meksyku. Ruch ludności ze wsi do miast jest znaczący. Ludność miejska wzrosła z 28% w 1938, do 57% w 1951 i do 76% w 2005. Trzydzieści miast posiada liczbę ludności przekraczającą 100 000 mieszkańców.

Większe miasta: Bogota, Medellin, Cali, Barranquilla, Bucaramanga, Cartagena.

Struktura wiekowa Kolumbijczyków:

dane na podstawie wyników spisu narodowego wg stanu na 30 czerwca 2005

  • 0-4 lat: 4 108 861
  • 5-9 lat: 4 295 913
  • 10-14 lat: 4 339 046
  • 15-19 lat: 3 933 754
  • 20-24 lat: 3 641 839
  • 25-29 lat: 3 280 767
  • 30-34 lat: 2 917 290
  • 35-39 lat: 2 919 161
  • 40-44 lat: 2 732 504
  • 45-49 lat: 2 291 308
  • 50-54 lat: 1 835 340
  • 55-59 lat: 1 450 658
  • 60-64 lat: 1 104 733
  • 65-69 lat: 921 054
  • 70-74 lat: 702 518
  • 75-79 lat: 504 438
  • 80-84 lat: 278 875
  • 85 i więcej lat: 210 325

łącznie: 41 468 384

Religia[edytuj | edytuj kod]

Zielonoświątkowy zbór w Kolumbii

Źródło: Pew Forum, 2010[11][12]; Prolades, 2010[13]; LDS, 2012[14]; Rocznik Świadków Jehowy, 2013.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Z Kolumbii pochodzą piosenkarze: Shakira Isabel Mebarak Ripoll (Shakira) oraz Juan Esteban Aristizábal Vásquez (Juanes). Kolumbijczykiem był również pisarz Gabriel José de la Concordia García Márquez, który w roku 1982 otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury, a także filozof i teolog polityczny Nicolás Gómez Dávila. Znanymi pisarzami są też Álvaro Mutis Jaramillo i Laura Restrepo.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

PKB na mieszkańca – 8900 dolarów amerykańskich (szacunek z 2008 roku, według parytetu siły nabywczej)[potrzebne źródło].

Ponad 10 procent dochodu narodowego Kolumbii pochodzi z produkcji narkotyków, głównie kokainy. Uprawia się również kawę (3 miejsce na świecie po Brazylii i Wietnamie), wydobywa się ropę naftową, jest tu również najwięcej szmaragdów na świecie.

Mapa lokalizacyjna Kolumbii
Palmira
Palmira
Leticia
Leticia
Pasto
Pasto
Apartadó
Apartadó
Neiva
Neiva
Bogotá
Bogotá
Buenaventura
Buenaventura
Cucuta
Cucuta
Cartagena
Cartagena
Yopal
Yopal
El Eden
El Eden
Barranquilla
Barranquilla
Guapi
Guapi
Popayán
Popayán
Florencia
Florencia
Ibagué
Ibagué
Bahía Solano
Bahía Solano
Medellín
Medellín
Corozal
Corozal
Montería
Montería
Lebrija
Lebrija
Pereira
Pereira
San Andrés
San Andrés
Santa Marta
Santa Marta
Arauca
Arauca
Barrancabermeja
Barrancabermeja
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Kolumbii

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. dane Kolumbijskiego Urzędu Statystycznego
  2. Población Colombia 11/2010
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  4. Nazih Richani (2002). Systems of Violence: the political economy of war and peace in Colombia. SUNY Press. s. 23–28
  5. Richard Gott (1970). Guerrilla Movements in Latin America. Nelson. s. 516
  6. Gary MacEoin (1971). Revolution Next Door: Latin America in the 1970s. Holt, Rinehart & Winston. s. 91
  7. James J. Brittain (2010). Revolutionary Social Change in Colombia: The Origin and Direction of the FARC-EP. Pluto Press. s. 74–76. ISBN 978-0-7453-2876-8.
  8. Raúl A. Fernández (1979). "Imperialist capitalism in the Third World: theory and evidence from Colombia". Latin American Perspectives 6 (1): 56
  9. Ernest Feder (1971). The Rape of the Peasantry: Latin America's Landholding System. New York: Anchor. s 244
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 Colombia (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-25].
  11. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-23].
  12. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-23].
  13. Conela: Resumen estadistico de la iglesia latina global. Prolades.com, 2011.
  14. Facts and Statistics. An Official WEBSITE of The Church of JESUS CHRIST of LATTER-DAY SAINTS. [dostęp 2014-05-23].