Wenezuela

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
República Bolivariana de Venezuela
Boliwariańska Republika Wenezueli
Flaga Wenezueli
Herb Wenezueli
Flaga Wenezueli Herb Wenezueli
Hymn: Gloria al bravo pueblo
Położenie Wenezueli
Język urzędowy hiszpański
Stolica Caracas
Ustrój polityczny republika federalna
Głowa państwa prezydent Nicolás Maduro Moros
Szef rządu prezydent Nicolás Maduro Moros
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
33. na świecie
916 445[1] km²
0,3%
Liczba ludności (2011)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
39. na świecie
28 946 101[1]
30 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

374,0 mld[2] USD
12 472[2] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

407,9 mld[2] USD
13 605[2] USD
Jednostka monetarna boliwar fuerte (VEF[3])
Niepodległość od Hiszpanii
5 lipca 1811
Strefa czasowa UTC -4:30
Kod ISO 3166 VE
Domena internetowa .ve
Kod samochodowy YV
Kod samolotowy YV
Kod telefoniczny +58
Mapa Wenezueli
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Wenezuela w Wikipodróżach

Wenezuela i (Boliwariańska Republika Wenezueli, República Bolivariana de Venezuela, nazwa wprowadzona przez Hugo Rafaela Cháveza Fríasa w 1999 roku) – państwo położone w północnej części Ameryki Południowej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Venezuela oznacza "mała Wenecja" i została nadana temu obszarowi przez Amerigo Vespucciego, który zauważył domy na palach u ujścia dzisiejszego jeziora Maracaibo.

Tereny dzisiejszej Wenezueli w okresie prekolumbijskim zamieszkane były przez różne grupy Indian. W roku 1498 Krzysztof Kolumb dotarł do ujścia Orinoko. Później, w latach 1499-1500, kraj był dalej eksplorowany przez hiszpańskiego konkwistadora Alonso de Hojedę, który był uczestnikiem wyprawy Ameriga Vespucciego. Vespucci dotarł do jeziora Maracaibo.

Ponieważ Andy leżą wzdłuż północnego wybrzeża to penetracja była wyjątkowo trudna. W okolice zwabiała poszukiwaczy złota legenda o El Dorado. Tereny Wenezueli z El Dorado włącznie, oddał jako spłatę długów Karol V Habsburg augsburskim bankierom rodziny Welser w 1529 roku.

Od XVI wieku tereny Wenezueli kolonizowane przez Hiszpanów w roku 1556 włączone zostały do hiszpańskiego Wicekrólestwa Peru, a w roku 1717 Wicekrólestwa Nowej Granady (Nueva Granada). Rolę siły roboczej do końca XVI wieku pełnili Indianie (system tzw. repartimiento), a z początkiem XVII wieku czarnoskórzy niewolnicy sprowadzani z Afryki.

Na początku XIX wieku rozpoczęło się tworzenie ruchów niepodległościowych. Po kilku nieudanych powstaniach Simón Bolívar wywalczył niepodległość (w roku 1821). Początkowo był to teren złożony z Wenezueli, Kolumbii i Ekwadoru (tzw. Wielka Kolumbia), potem w roku 1830 doszło do wyodrębnienia Wenezueli w samodzielną republikę. Pierwszym prezydentem został José Antonio Páez i był nim do roku 1846. Później wywarł wielki wpływ na politykę Wenezueli będąc kimś w rodzaju dyktatora (caudillo).

W latach 1859-1863 roku trwała wojna domowa między liberałami a konserwatystami.

W XIX i XX wieku częste okresy rządów dyktatorskich i uciekanie się do przemocy w walce politycznej.

Odkrycie złóż ropy naftowej na początku XX wieku wyprowadziło kraj do czołówki gospodarczej kontynentu. Głównym inwestorem była firma Esso (Exxon).

Po upadku dyktatury w 1935 roku utworzenie partii politycznych: Akcja Demokratyczna z Rómulo Betancourtem i Partia Społeczno-Chrześcijańska z Raul Leonim. W latach 1945-47 krótka liberalna prezydentura Betancourta, a potem przewrót wojskowy, po którym dyktatorem do roku 1958 został Marcos Pérez Jiménez.

Information icon.svg Osobny artykuł: System Punto Fjio.

W październiku 1958 roku doszło do porozumienia trzech największych partii Wenezueli - Akcji Demokratycznej (AD), Republikańskiej Unii Demokratycznej (URD) oraz Niezależnego Komitetu Politycznej Organizacji Wyborczej (COPEI). Działacze tych partii spotkali się w rezydencji Rafaela Caldery gdzie ustalili oni wspólną strategię i zdecydowali o niedopuszczeniu w kraju do rewolucji ani zamachu stanu[4]. Partie te doprowadziły do zmiany konstytucji wenezuelskiej w 1961, wprowadzając do niej zapisy rozszerzające kompetencje prezentacja[4].

Przywódcy AD, URD i COPEI ustalili iż w ciągu pięciu kolejnych lat, tj. podczas kadencji prezydenta, który miał być wybrany w grudniu, kierowane przez nich organizacje będą działały według zasad: respektowania wyników wszystkich wyborów, szacunku dla konstytucji, niezależnie od wyników wyborów, zwycięska partia będzie tworzyła rząd jedności narodowej z udziałem przedstawicieli pozostałych sygnatariuszy porozumienia, każdy rząd jedności narodowej będzie realizował program oparty na wspólnie ustalonych założeniach[4]. Początkowo założenia te miały pozostawać w mocy jedynie pięć lat, w rzeczywistości przetrwały do zwycięstwa Rafaela Caldery w wyborach prezydenckich w 1993, lub według do 1999, gdy prezydentem wybrany został Hugo Chávez[4].

W połowie lat 70. trwały walki rządu z marksistowsko-leninowskimi rebeliantami i partyzantami z hodżystowskiej Partii Czerwonej Flagi[5][6].

W 1989 roku wybory prezydenckie wygrał Carlos Andrés Pérez z centrystycznej Akcji Demokratycznej. W odpowiedzi na kryzys gospodarczy spowodowany obniżkami cen ropy, rząd Akcji Demokratycznej wprowadził inspirowany przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy program reform neoliberalnych[7]. Reformy te były niepopularne wśród biedniejszych mieszkańców państwa. Rząd ograniczył wydatki socjalne, przeprowadził rozległą prywatyzację państwowych przedsiębiorstw, zrezygnował z kontroli cen na wiele towarów[8].

Pogorszenie się sytuacji gospodarczej doprowadziło do zamieszek Caracazo. Caracazo były największymi zamieszkami w historii kraju[9] w których zginęło od 372 do dwóch tysięcy osób (liczba ofiar zwiększyła się po odkryciu masowych grobów ofiar represji ze strony rządu)[10][11]. W tłumieniu protestów uczestniczyło wojsko i policja polityczna DISIP[12].

W 1992 roku doszło do nieudanego zamachu stanu w którym uczestniczył Hugo Chávez. Do zamachu doszło w nocy czwartego lutego, wojsko otoczyło kluczowe obiekty rządowe, w tym pałac prezydencki, Ministerstwo Obrony, Muzeum Wojska i lotnisko wojskowe La Carlota. Pucz nie udał się a rebelianci mieli poparcie mniej niż 10% jednostek wojskowych[13]. Uczestnicy zamachu zostali aresztowani i natychmiast zyskali poparcie wielu Wenezuelczyków, zwłaszcza tych biedniejszych, którzy zaczęli postrzegać puczystów jako tych którzy zdołają zlikwidować korupcję w rządzie i kleptokrację[14][15][16].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Wenezueli.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Położenie geograficzne Wenezueli

Państwo położone w północnej Ameryce Południowej nad Oceanem Atlantyckim. Graniczy od zachodu z Kolumbią od południa z Brazylią, a od wschodu z Gujaną.

  • powierzchnia całkowita: 912 050 km²
    • ląd: 882 050 km²
    • wody śródlądowe: 30 000 km²
  • długość wybrzeża: 2800 km
  • całkowita długość granic: 4993 km
    • z Brazylią: 2200 km
    • z Kolumbią: 2050 km
    • z Gujaną: 743 km

Ukształtowanie powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Ukształtowanie powierzchni Wenezueli jest zróżnicowane. Na północnym zachodzie rozciągają się silnie rozczłonkowane pasma górskie systemu Andów – na zachodzie Andy Północne, na północy Andy Karaibskie, m.in. Cordillera de Mérida, z najwyższym szczytem kraju Bolivar, sięgającym na wysokość 5002 m n.p.m., oraz graniczne Serra de Perijá (wysokość do 3750 m), rozdzielone śródgórskim zapadliskiem tektonicznym jeziora Maracaibo (wysłodzona zatoka morska) i Zatoki Wenezuelskiej. Środkową część kraju zajmuje Nizina Orinoko, pocięta gęstą siecią rzek, częściowo zabagniona. W centralnej części, na południe i południowy wschód od Orinoko po granicę z Brazylią i Gujaną rozciąga się Wyżyna Gujańska (wysokość maksymalna do 3014 m – Pico da Neblina), z ostańcowymi górami stołowymi Serra Parima, Sierra Pacaraima, Sierra Marahuaca. Obszar górski jest aktywny sejsmicznie, mają miejsce częste trzęsienia ziemi. Linia brzegowa jest dobrze rozwinięta, liczne zatoki (Wenezuelska, Paria, Triste, Cariaco) i półwyspy (Guajira, Paraguaná, Araya, Paria), miejscami laguny. Wyspy przybrzeżne, największa z nich to Margarita.

Podział geograficzny[edytuj | edytuj kod]

Terytorium Wenezueli dzieli się na 3 duże regiony

  • Andes
  • Llanos
  • Guayana

Według innych autorów obejmują one nazbyt zróżnicowane tereny, dlatego dzielą je na 9 regionów:

     Los Andes (Barinas, Mérida, Táchira, Trujillo, Apure)

|rowspan=10|
Venezuela regiones administrativas.png

     Capital (Miranda, Vargas, Caracas)

     Central (Aragua, Carabobo, Cojedes)

     Centro Occidental (Falcón, Lara, Portuguesa, Yaracuy)

     Guayana (Amazonas, Bolívar, Delta Amacuro)

     Insular (Nueva Esparta, Dependencje Federalne)

     Los Llanos (Apure, Guárico)

     Nor-Oriental (Anzoátegui, Monagas, Sucre)

     Zuliana (Zulia)

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Wenezuela leży w strefie klimatów równikowych z wyraźnie zaznaczającą się porą deszczową, która trwa tu od maja do października. Na Wyżynie Gujańskiej wilgotny klimat równikowy, przechodzący na północnym wschodzie w podrównikowy wilgotny. Na pozostałym obszarze przeważnie podrównikowy suchy, wysoko w górach występują strefowe górskie odmiany klimatu. Suma roczna opadów od 200–300 mm na północnym wschodzie, 800–1400 mm na Nizinie Orinoko do 2000 mm na Wyżynie Gujańskiej i 3000 mm na wschodnich stokach Cordillera de Mérida. Wahania temperatur pomiędzy najcieplejszym i najzimniejszym miesiącem roku są niewielkie. Ciepły Prąd Karaibski podnosi temperaturę na wybrzeżu do ok. 27 °C. Podobna temperatura charakteryzuje obszary pozostałej części kraju, średnie miesięczne temperatury powietrza wynoszą 24-28 °C. Jedynie w górach temperatura jest wyraźnie niższa. Średnia temperatura powietrza i średnie opady dla stolicy kraju Caracas wynoszą: w styczniu 19 °C i 22 mm, w lipcu 21 °C i 97 mm.

Stosunki wodne[edytuj | edytuj kod]

Największą i najważniejszą rzeką Wenezueli jest Orinoko, która tworzy rozległą deltę przy ujściu do Oceanu Atlantyckiego. Orinoko wraz z licznymi dopływami (Ventuari, Caura, Caroni, Meta, Arauca, Apure, Manapiare i inne) tworzy rozległy i gęsty system rzeczny. Na rzekach występuje wiele progów wodnych, katarakt i wodospadów, w tym najwyższy na ziemi, położony w dorzeczu rzeki Caroni Salto del Angel (979 lub 1054 m). Na południu kraju rzeka Casiquiare łączy system Orinoko, poprzez rzekę Negro, z systemem Amazonki. Znaczna część energii elektrycznej kraju pochodzi z elektrowni wodnych. Występują też liczne jeziora, m.in. Maracaibo.

Fauna i flora[edytuj | edytuj kod]

Roślinność bardzo urozmaicona. Wiecznie zielone, wilgotne lasy równikowe pokrywają 34% terytorium i występują głównie w delcie Orinoko. Na Nizinie Orinoko lasy (częściowo zrzucające liście w porze suchej) i sawanny, na Wyżynie Gujańskiej i przedgórzach Andów lasy liściaste i iglaste, na pozostałym obszarze sawanny i roślinność trawiasta (llanos). W obszarach suchych formacje kserofilne i półpustynne, wysokie partie gór porasta formacja paramo, reprezentowana m.in. przez kilkumetrową szarotkę frajlejon, przypominającą mały słonecznik. Wzdłuż wybrzeża dominującą roślinnością są namorzyny (lasy mangrowe). Ze zwierząt żyją tu m.in. niedźwiedzie andyjskie, oceloty, oposy, pekari, kajmany, w wodach przybrzeżnych delfiny. Istnieją trzy parki narodowe, największy to Simón Bolivar o powierzchni 190 tys. hektarów.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Stan Stolica Inne ważne miasta Ludność stanu
(tys.)
Odsetek ludności
kraju
Flag of Anzoátegui State.svg Anzoátegui Barcelona Puerto La Cruz
El Tigre
1115 4,79%
Flag of Apure State.svg Apure San Fernando de Apure Guasdualito 437 1,88%
Flag of Aragua State.svg Aragua Maracay Turmero
La Victoria
1428 6,13%
Flag of Barinas State.svg Barinas Barinas Barinitas 558 2,40%
Bolivar State flag.png Bolívar Ciudad Bolívar Ciudad Guayana
Upata
1240 5,33%
Flag of Carabobo State.svg Carabobo Valencia Puerto Cabello
Guacara
1992 8,56%
Flag of Cojedes State.svg Cojedes San Carlos (Wenezuela) Tinaquillo 248 1,07%
Flag of Delta Amacuro State.svg Delta Amacuro Tucupita   128 0,55%
BanderaCaracasDC.png Dystrykt Stołeczny Caracas   1975 9,85%
Flag of Falcon State.png Falcón Coro Punto Fijo
Punta Cardón
729 3,13%
Flag of Guarico State.svg Guárico San Juan de Los Morros Calabozo
Valle de la Pascua
617 2,65%
Flag of Lara State.svg Lara Barquisimeto Carora
Cabudare
1522 6,54%
Flag of Mérida.svg Mérida Mérida El Vigía
Ejido
720 3,09%
Banderamiranda.jpg Miranda Los Teques Santa Teresa del Tuy 2485 10,68%
Flag of Monagas State.png Monagas Maturín Caripito
Punta de Mata
583 2,50%
Flag of Nueva Esparta.svg Nueva Esparta La Asunción Porlamar 359 1,54%
Flag of Portuguesa.svg Portuguesa Guanare Acarígua
Villa Bruzual
786 3,38%
Flag of Sucre State.svg Sucre Cumaná Carúpano
Güiria
808 3,47%
Flag of Táchira.svg Táchira San Cristóbal Rubio
San Antonio
998 4,29%
Flag of Trujillo State.svg Trujillo Trujillo Valera
Boconó
579 2,49%
Flag of Vargas State.svg Vargas La Guaira Catia la Mar
Macuto
Naiguatá
301 włączona do Dist. Federal
Flag of Yaracuy State.svg Yaracuy San Felipe Yaritagua
Chivacoa
498 2,14%
Flag of Zulia State.svg Zulia Maracaibo Cabimas
Ciudad Ojeda
3052 13,11%
Źródło: El Nacional, 13.07.1999

Religia[edytuj | edytuj kod]

Podział wyznaniowy:

Źródło: Prolades, 2010[17]; LDS, 2012[18]; Rocznik Świadków Jehowy, 2013.

Współczesna polityka[edytuj | edytuj kod]

W demokratycznych wyborach w 1998 roku zwycięstwo wyborcze odniósł Hugo Chávez, stojący na czele popularnego Ruchu Na Rzecz V Republiki. Rządząc w oparciu o szeroką koalicję partii lewicowych wprowadził popularne reformy społeczne, osiągnięte w dużej mierze dzięki obłożeniu warstw zamożniejszych wysokimi podatkami i nacjonalizacji wielu gałęzi gospodarki. Do nowego rządu przystąpili przedstawiciele różnych ugrupowań lewicy[19] ale także politycy ze środowisk konserwatywnych, centrum i centroprawicy- np. biznesmen Roberto Mandini został prezesem państwowego koncernu naftowego Petroleos de Venezuela, a ministrem gospodarki - Maritza Izaquirre zasiadająca wcześniej w rządzie prawicy[20]. Nowy prezydent zrezygnował z przywilejów prezydenckich – prezydencką limuzynę zezłomowano a on rozdał całą swoją prezydencką pensję (1200 dolarów miesięcznie) na fundusz stypendialny, sprzedał także wiele rządowych samolotów[21][22]. Rząd początkowo przyjąłstanowisko bliskie europejskiej i latynoamerykańskiej umiarkowanej socjaldemokracji[23][24].

Zaraz po wygranej prezydent pierwsze pięćdziesiąt dwa dni spędził poza Wenezuelą, odbywając szereg spotkań z liderami światowymi, m.in. z prezydentem USA Billem Clintonem, gubernatorem Teksasu George'em W. Bushem i przewodniczącym ChRL Jiang Zeminem[25].

Prezydent rozpoczął prowadzenie audycji radiowej, Aló Presidente. Emisja programu odbywała się co rano w niedziele. Ruszył także prowadzony przez prezydenta show telewizyjny, De Frente con el Presidente (Twarzą w twarz z prezydentem), emitowany w czwartki wieczorem. W lipcu prezydent utworzył własną gazetę El Correo del Presidente, której został redaktorem naczelnym, pismo zostało jednak dość szybko zamknięte[26]. We własnym programie telewizyjnym i audycjach radiowych odpowiadał na telefony od obywateli, przedstawiał swoje najnowsze pomysły czy też co ciekawe śpiewał i opowiadał dowcipy, co było wyjątkowe nie tylko jak na warunki Ameryki Południowej co na skalę globalną[27].

W 1999 roku rząd zwołał referendum (do tej pory referenda w Wenezueli nie był organizowane) w którym obywatele mieli wypowiedzieć się na temat planu utworzenia zgromadzenia konstytucyjnego. W skład zgromadzenie weszli przedstawiciele całego społeczeństwa Wenezueli, w tym miejscowe grupy plemienne. Referendum odbyło się w dniu 25 kwietnia 1999 roku i było wielkim sukcesem prezydenta, gdyż aż 80% obywateli opowiedziało się za projektem rządu[28][29]. Wybory do zgromadzenia konstytucyjnego zaplanowano na lipiec[30]. Spośród 1171 kandydatów startujących w wyborach do zgromadzenia, ponad 900 z nich było przeciwnikami rządu, mimo to zwolennicy boliwarianizmu uzyskali kolejne przytłaczające zwycięstwo wyborcze i zdobyli 125 mandatów (95% ogółu), w tym wszystkie należące do grup plemiennych, podczas gdy opozycja zdobyła tylko 6 miejsc[31][32]. Zespół konstytucyjny składał się z 21 komisji do pracy na konkretne tematy były to - władzy obywatelskiej, praw rdzennych mieszkańców, suwerenności, kwestii gospodarczych, obrony edukacji, zdrowia, środowiska, praw człowieka, kobiet, sportu, kultury i sprawiedliwości[33]. Referendum w sprawie uchwalenia nowej konstytucji odbyło się w grudniu 1999 roku. 72% głosujących opowiedziało się za przyjęciem nowej ustawy zasadniczej[34][35]. Zwiększała ona ochronę ludności tubylczej i kobiet, ustanawiała powszechne prawo do edukacji, mieszkań, opieki zdrowotnej i żywności. Wzrosły wymogi przejrzystości rządu oraz zwiększono ochronę środowiska. Konstytucja wydłużała kadencję prezydenta z pięciu do sześciu lat, lecz pozwoliła społeczeństwu odwoływać prezydenta w referendum w trakcie kadencji. Dwuizbowy parlament – Izbę Deputowanych i Senat – połączono w Zgromadzenie Narodowe[36][37][38][39].

W lecie 2000 roku, zgodnie z zasadami nowej konstytucji, odbyły się przedterminowe wybory do nowego, jednoizbowego Zgromadzenia Narodowego połączone z wyborami prezydenckimi i lokalnymi[40][41][42]. Chávez ponownie został wybrany na prezydenta z wynikiem 59,76% głosów (odpowiednik 3.757 000 osób) i tym samym zwiększył swoje poparcie[43][44]. Głównym konkurentem okazał się Francisco Arias Cardenas, jeden ze spiskowców z 1992 roku, który od objęcia urzędu gubernatora Zuli zwrócił się w stronę centrum[45].

Rozpoczęto program parcelacji gruntów i wprowadzono szereg reform mających na celu poprawę opieki społecznej. W tym czasie obniżeniu uległ wskaźnik umieralności niemowląt. Rząd wdrożył bezpłatny, finansowany przez rząd system opieki zdrowotnej oraz bezpłatną edukację na poziomie uniwersyteckim. W grudniu 2001 roku inflacja spadła do poziomu 12,3%, był to wskaźnik najniższy od 1986 roku[46], podczas gdy wzrost gospodarczy był na stałym poziomie czterech procent. W tym okresie odnotowano wzrost liczby studentów – na wenezuelskie uczelnie przybyło milion nowych słuchaczy[47].

Szacunek społeczeństwa zdobył sobie Chavez krytyką kapitalizmu, neoliberalizmu oraz Stanów Zjednoczonych i ich sojuszników. Prezydent wypowiada się zdecydowanie przeciwko budowie ogólnoamerykańskiej strefy wolnego handlu (AFTA) proponowanej przez George'a W. Busha, Vincente Foxa i Richarda Lagosa.

Opozycja oskarżała Chaveza o zapędy dyktatorskie i próbę wprowadzenia ustroju politycznego w stylu Kuby, jego administracji wytykając korupcję, niekompetencję oraz liczne nadużycia. Media opozycji określały kręgi boliwariańskie jako "środowiska terrorystyczne" lub "hordy"[48]. Kampania antyprezydencka łączyła się z wątkami rasistowskimi i klasowymi. Jedną z najczęściej stosowanych przez przeciwników Cháveza, obelg – ese mono ("ta małpa")[49][50]. Z drugiej strony zwolennicy prezydenta oskarżali opozycję o świadome sabotowanie rynku wewnętrznego w celu obalenia lewicowej władzy oraz prowadzenie półlegalnych kampanii wrogości wobec Chaveza, przede wszystkim poprzez prywatne media (ponad 90% rynku medialnego kraju).

W kwietniu 2002 roku kręgom wojska przeciwnym rządowi udało się, w wyniku zamachu stanu, na dwa dni odsunąć Cháveza od władzy – niekonstytucyjnym prezydentem (dyktatorem) został wówczas lider organizacji pracodawców Fedecamaras Pedro Carmona Estanga. Po protestach ludności Chavez powrócił na urząd szefa państwa. W ten sposób Chavez stał się najszybciej przywróconą do władzy po jej obaleniu głową państwa w historii. Według The Observer zamach został zatwierdzony przez rząd USA, działający przez urzędników - Otto Reicha i Eliliota Abramsa którzy już w latach 80. byli zaangażowani w tzw. "brudne wojny" w Ameryce Łacińskiej[51]. W styczniu 2008 Chávez oficjalnie amnestionował organizatorów zamachu stanu[52].

W zimie 2003 roku USA i inne kraje OPA zaapelowały o rozpisanie przedterminowych wyborów parlamentarnych dla uspokojenia sytuacji w kraju. W sierpniu 2003 roku stało się możliwe rozpisanie referendum na temat wcześniejszego zakończenia kadencji prezydenta (przewiduje to uchwalona w 1999 roku konstytucja republiki). Na początku 2004 roku opozycji udało się zebrać wymaganą liczbę podpisów. 15 sierpnia 2004 odbyło się referendum, zakończone wygraną zwolenników prezydenta – 59% poparcia przy 70% frekwencji. Opozycja zarzuciła władzom fałszerstwa wyborcze. Jimmy Carter – niezależny obserwator głosowania – zapewniał z kolei o zdecydowanej uczciwości przeprowadzonych wyborów. Uczciwość referendum potwierdziły również OPA i UE.

W dniu 12 marca 2006 roku Wenezuela zmieniła flagę państwową i hymn narodowy. Na fladze pojawiły się symbole związane z kulturą Indian – łuk, strzała oraz maczeta. Poza tym dodano ósmą gwiazdę, symbolizującą prowincję Guayana. Zmienił się również trochę wizerunek konia – na poprzedniej fladze biegnie w prawo ze zwróconym łbem w lewo, po zmianach biegnie w lewo trzymając głowę normalnie. Hugo Chavez argumentował zmiany wolą Simona Bolivara.

W sierpniu 2007 Hugo Chávez zaproponował wprowadzenie do konstytucji poprawek wzmacniających zakres władzy prezydenckiej. Wśród zmian znalazła się między innymi możliwość kandydowania na urząd prezydenta na nieograniczoną ilość kadencji, zniesienie autonomii uniwersytetów i banku centralnego oraz zwiększenie zakresu kompetencji prezydenta, pozwalające mu na zmiany w podziale administracyjnym kraju, prawo dysponowania rezerwami finansowymi oraz wywłaszczanie obywateli z własności prywatnej. Równocześnie Chavez proponował zwiększenie kompetencji instytucji demokracji bezpośredniej, przede wszystkim spontanicznie powstających zgromadzeń dzielnicowych i komitetów zakładowych. Przeciwwagą dla nieograniczonej ilości kadencji miała być możliwość odwołania prezydenta w dowolnym momencie drogą referendum. Wprowadzenie poprawek wymagało referendum konstytucyjnego, które odbyło się 2 grudnia 2007. 51% głosujących opowiedziało się przeciw zmianom.

W roku 2009 referendum konstytucyjne odbyło się ponownie. Tym razem za propozycjami prezydenta zagłosowała większość. 22 lipca 2010 Wenezuela zerwała stosunki dyplomatyczne z Kolumbią. 10 sierpnia 2010 zostały wznowione stosunki dyplomatyczne z Kolumbią na mocy porozumienia zawartego podczas spotkania prezydenta Kolumbii Juana Manuela Santosa i prezydenta Wenezueli Hugo Cháveza.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W latach 60. i 70. gospodarka Wenezueli była stabilna co w ówczesnej Ameryce Łacińskiej było ewenementem. Ekonomiczną stabilność kraju zapewniał duży eksport ropy naftowej przez co kraj był często żartobliwie nazywany Wenezuelą Saudyjską (nawiązanie do Arabii Saudyjskiej, której cała gospodarka opiera się na eksporcie tegoż surowca)[53][54][55].

Sytuacja gospodarcza zwiększyła na przełomie lat 70. i 80. kiedy to Arabia Saudyjskie i USA zwiększyły swoją produkcję i eksport ropy w wyniku czego ceny surowca osiągnęły, historycznie najniższy pułap. W 1980 roku PKB na jednego mieszkańca Wenezueli zmniejszył się o ponad 20% a dziewięć lat później płace realne spadły o dwie trzecie[56][57], państwo stanęło w obliczu kryzysu bilansu płatniczego[58].

Od końca lat 80. rządy centrowej Akcji Demokratycznej rozpoczęły realizację programu neoliberalnego inspirowanego przez MFW. Reformy przyniosły mieszane rezultaty[59]. Poskutkowały one zwiększeniem się dysproporcji między stanowiącą większość biedotą a bogatymi. Rząd zmniejszył podatki dla najbogatszych i podwyższył je dla osób biedniejszych. Kryzys doprowadził do zwiększenia się skali zjawisk tj. głód, morderstwa i prostytucja. Wzrósł również dług narodowy[60][61]. Niezadowolenie z sytuacji gospodarczej doprowadziło do zamieszek Caracazo z końca lutego 1989 roku[62].

Po zamieszkach Stany Zjednoczone narzuciły Wenezueli pakiet dziesięciu punktów "Konsensusu Waszyngtońskiego" oraz program reform sporządzony przez Johna Williamsona[63].

W latach 80. i 90. indeksy wartości odżywiania i zdrowia dla Wenezueli były na ogół niskie a nierówności społeczne dostępnie do żywności były wysokie[64].

Kadencja Cháveza[edytuj | edytuj kod]

Od neoliberalizmu odszedł prezydent Hugo Chávez który początkowo przyjął strategię centrolewicową, kapitalistyczną i umiarkowaną odpowiadającą polityce ówczesnych rządów lewicy latynoamerykańskiej (np. w Brazylii prezydenta Luli de Silvy z Partii Pracujących)[65][66]. Prezydent początkowo wierzył, że kapitalizm jest dla Wenezueli najlepszym ustrojem gospodarczym jednak należy odstąpić jedynie od neoliberalizmu wprowadzonego przez wcześniejsze ekipy za namową USA[67].

Rząd lewicy stosował się do wytycznych wyznaczanych przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy i zachęcał korporacje (w tym amerykańskie[68][69].) zagraniczne do inwestowania w kraju[70]. Po 1998 roku z pomocą państwa (szkolenia techniczne i kredyty) powstało więcej niż 100 tysięcy spółdzielni które zapewniały pracę dla półtora miliona osób[71].

Rząd boliariański przerwał prywatyzację państwowych gospodarstw rolnych, systemu ubezpieczeń społecznych, przemysłu aluminiowego i sektora naftowego[72]. Początkowo ograniczeniu uległo wydobycie wenezuelskiej ropy, mając nadzieję, że doprowadzi to do podwyższenia jej cen, a tym samym zwiększy uzyskiwane tą drogą dochody. Lobbował o zmniejszenie produkcji także wśród innych państw OPEC. Prezydent podjął się próby kompleksowej renegocjacji 60-letniej umowy z koncernami Philips Petroleum i ExxonMobil[73].

Choć pod względem fiskalnym prezydent pozostawał konserwatystą, wprowadził środki, które miały złagodzić ubóstwo wśród wenezuelskiej klasy robotniczej. Uruchomił program społeczny pod nazwą Plan Bolivar 2000, rozpoczęty w lutym 1999. Kosztował on 113 mln dolarów amerykańskich, a udział w nim wzięło 70 tys. oficerów armii, którzy remontowali drogi i szpitale, oferowali bezpłatną opiekę medyczną i szczepienia, a także sprzedawali żywność po niskich cenach[74][75][76].

Na początku XXI wieku Wenezuela była piątym na świecie eksporterem ropy naftowej. Wskaźnik eksportu ropy wynosił 85,3% całego eksportu, w związku z czym pozostawała dominującym elementem gospodarki kraju[77][78]. W przeciwieństwie do poprzednich rządów które prywatyzowały przemysł naftowy oddając wiele firm naftowych w ręce amerykańskie, administracja lewicy chcąc ograniczyć zagraniczne wpływy dokonała nacjonalizacji szeregu firm naftowych. W 2001 roku rząd wprowadził nową ustawę, która zwiększyła kontrolę państwa nad przemysłem naftowym, wprowadzono "mieszane przedsiębiorstwa" i zwiększono podatki dla koncernów naftowych[79].

Rząd utworzył program mikrokredytów ukierunkowanych w stronę ubogich dzięki czemu mogli oni zakładać własne małe przedsiębiorstwa. Utworzono kilka banków mikrokredytów w tym Banco del Pueblo (Bank Ludowy) , Banco de la Mujer (Bank kobiet) i Fondo de Desarollo Microfinanciero. W 2001 roku uchwalono przepisy zobowiązujące banki do przeznaczeni a ich kapitale co najmniej 3% na mikrokredyty[80].

Gospodarka kraju załamała się na rok po blokadzie naftowej opozycji z 2002 roku która poskutkowała spadkiem eksportu ropy, do sytuacji gospodarka powróciła po tym gdy przeciwko protestującym obrócili się mali i średni przedsiębiorcy na których blokada najbardziej się odbiła[81][82].

W 2003 i 2004, rząd kontynuował umiarkowany kurs sprzed czasów zamachu stanu i blokady zakładając szybkie uzdrowieniu gospodarki kraju. Wdrażanie tej strategii poskutkowało kampanii socjalnymi - w lipcu 2003 roku ruszyła "Misja Robinson" – kampania mająca na celu naukę czytania i pisania dorosłych obywateli, objęła ona ponad 1,5 mln mieszkańców. Pod koniec 2003 roku, prezydent rozpoczął "Misję Sucre" – program stypendialny dla szkolnictwa wyższego. Od około 2005 roku, co roku wydano 100 tys. stypendiów dla uczniów którzy w przeszłości byli wykluczeni z możliwości edukacji wyższej[83]. Według danych Datos Information Resources, od 2003 do 2006 roku, o ponad 150% wzrósł dochód najbiedniejszych klas społecznych[84].

W 2003 roku ustalono pułap cen podstawowych artykułów żywnościowych. W 2012 roku całkowite zużycie żywności wynosiło 26 milionów ton a więc od 2003 roku odnotowano wzrost konsumpcji wynoszący 94,8%[85]. W ramach strategii bezpieczeństwa żywnościowego rząd otworzył sieć ogólnokrajowych supermarketów Mercal. W 2005 roku było już 13.392 supermarketów Mercal, 102 magazyny i 125000 Mercalitos (małe Mercals) oraz kilkaset spółdzielni i innych podmiotów działających w połączeniu z Mercal. W kolejnych latach sieć dysponowała 16600 placówkami zatrudniającymi 85000 pracowników. Supermarkety dystrybuowały żywność po bardzo obniżonych cenach (często ceny w porównaniu z marketami prywatnymi niższe były o 40%) i na terenie całego kraju utworzyły 6000 stołówek gotujących tanie zupy. Jednocześnie znacjonalizowana została część supermarketów prywatnych[86]. W 2008 roku Mercal sprzedała 1.250.000 ton żywności[87]. Według ówczesnego ministra handlu Richarda Canana podstawowe pakiety żywności które oferuje Mercal w porównaniu do innych supermarketów są tańsze o 30%, niektóre produkty tj. ser i mięso są tańsze o 50-60%[88].

Według amerykańskiego ekonomisty Marka Weisbrota ekspansja rządu w politykę naftową rozpoczęła się w 2003 roku. Od tamtego czasu PKB wzrosło dwukrotnie i skorygowano inflację[89].

Próby zbrojnego obalenia rządu boliwariańskiego doprowadziły do dalszej radykalizacji stanowiska rządu - w 2005 roku, Chávez zaczął głosić postulat "socjalizmu XXI wieku", koncepcja różniła się od wcześniejszych form boliwarianizmu, które były socjaldemokratyczne i łączyły elementy kapitalizmu i socjalizmu[90]. Socjalizm XXI wieku nie zlikwidował kapitalizmu natomiast zaowocował odejściem Wenezueli od ustroju neoliberalnego[91]. Rząd kontrolował ten sam procent gospodarki co przed wyborem Cháveza w 1998 roku a sektor prywatny zajmował dwie trzecie gospodarki[92].

Lewica wprowadziła system rad komunalnych stanowiących zarzewie modelu demokracji bezpośredniej a decyzje takich rad są dla władz lokalnych wiążące. W 2007 roku około 30%funduszy państwowych było bezpośrednio kontrolowanych przez rady komunalne (założono że ostatecznie mają one kontrolować 50% funduszy)[93][94][95]. W tym roku stworzono 300 banków komunalnych które otrzymały od rządu 70 mln. dolarów. Celem banków jest udzielanie lokalnych mikrokredytów. Z tych funduszy rady zrealizowały tysiące projektów społecznościowych tj. brukowanie ulic, tworzenie obiektów sportowych, budowa centrów medycznych i budowa systemów wodociągowych i kanalizacyjnych. Do 2008 roku było ponad 3500 takich banków, które otrzymały 140 mln. dolarów. W 2009 roku banki te otrzymały 1600 mln. dolarów[96].

Zwolennicy Cháveza przypominają, że Wenezuela za jego urzędowania osiągnęła znaczne sukcesy gospodarcze oraz w walce z ubóstwem. Kraj dzięki wysokim cenom ropy naftowej, której sprzedaż stanowi 90% eksportu i ponad 50% wpływów budżetu, zlikwidował deficyt oraz osiągnął nadwyżkę w bilansie płatniczym[97] (eksport tego surowca jest kluczowym dla jego kondycji gospodarczej). W kraju znaczącą poprawiły się wskaźniki poziomu życia, od 2003 r. bezrobocie spadło o 8 p. proc. (z 18 do 10%). Wzrosła płaca minimalna, która w 2006 r. zwiększyła się o 10%. Spadł też poziom biedy - w 1998 roku poniżej progu ubóstwa żyło 55% mieszkańców, a w 2005 roku 37,9%. W 2004 roku wzrost gospodarczy Wenezueli wynosił 18%, w 2005 – 11%, w 2006 – 9% przy szacunkowej inflacji rzędu 13,7% (2006). Systematycznej deprecjacji ulega boliwar. Cena dolara w relacji do tej waluty kształtowała się następująco: 2,147 (2006), 2,0898 (2005), 1,8913 (2004), 1,607 (2003), 1,161 (2002)[97].

Według Centrum Badań Ekonomicznych i Politycznych (CEPR) wenezuelska gospodarka w latach 2004-2007 średnio rosła o 11,85%[98].

Rząd rozpoczął plany budowy mieszkań, pierwszy ogłoszono w 1999, ostatni w 2011, organizacja ostatniego planu przechodzi z opóźnieniem[99].

W 2009 roku, Wenezuela i jej sojusznicy - Argentyna, Brazylia i Boliwia, założyła regionalny Bank Południa, z siedzibą w stolicy Wenezueli, celem instytucji było zdystansowanie się od globalnych instytucji finansowych tj. MFW. Wenezuela utrzymywała, że w odróżnieniu od innych organizacji finansowych, Bank Południa będzie zarządzany i finansowany przez kraje regionu, z zamiarem finansacji rozwoju społecznego i gospodarczego bez żadnych politycznych warunków tych inwestycji[100]. Projekt został poparty przez amerykańskiego ekonomistę Josepha Stiglitza (laureata Nagrody Nobla i byłego ekonomistę Banku Światowego)[101].

W 2009 roku wraz ze światowym kryzysem finansowym gospodarka Wenezueli skurczyła się o 2,9%[102] jednocześnie w 2009 roku bezrobocie wyniosło 8% podczas gdy w 1999 roku wynosiło ono 15%. W tym czasie liczba lekarzy zatrudnionych w sektorze publicznym wzrosła dziesięciokrotnie a liczba nauczycieli podwoiła się. Statystyki te zostały potwierdzone przez ONZ i Bank Światowy[103].

W październiku 2009 roku ogłoszono zwiększenie podatków na papierosy i alkohol co miało poskutkować zmniejszeniem ich zużycia[104].

W 2009 roku utworzono ministerstwo komunalne nadzorujące wszystkie projekty komunalne. Od września 2010 roku utworzono 30 tys. rad komunalnych[105]. W 2010 roku wybudowano 184 komuny i tysiące mieszkań rodzinnych, na projekt ten wydano 23 mln. dolarów. Niektóre z nowo utworzonych gmin produkowały własne jedzenie i były w stanie współdecydować o zarządzaniu funduszami rządowymi[106]. We wrześniu na projekty socjalne rad komunalnych prezydent przeznaczył 876 mln. boliwarów (203 mln. dolarów)[105].

W ramach programu "misja Miracle" Wenezuela do 2010 roku zapewniła bezpłatną opiekę zdrowotną ponad 1.139.798 osobom (od lipca 2010 średnio 5000 operacji na tydzień w 74 ośrodkach medycznych w całej Wenezueli). Z programu skorzystały też tysiące mieszkańców krajów tj. Argentyna, Boliwia, Brazylia, Kostaryka, Chile, Dominikana, Ekwador, Gwatemala, Nikaragua, Paragwaj, Peru i Urugwaj[107].

Wenezuela zaproponowała utworzenie wirtualnej waluty SUCRE (nazwa ta nadana została na cześć generała Antonio José de Sucre, bohatera walk o niepodległość państw Ameryki Łacińskiej) służącej do wymiany handlowej między członkami ALBA. Waluta ta wzorowana ma być na euro (z początkowych lat jego istnienia) i rublu tranzytowym. SUCRE ma zastąpić dolara jako walutę rezerwową a w konsekwencji zmniejszyć kontrolę USA nad gospodarką Ameryki Łacińskiej i zwiększyć stabilność rynków regionalnych[108][109].

Wenezuela zgromadziła rekordową rezerwę walutową która w 2006 roku osiągnęła 35 mld dolarów (tyle samo co Kanada która ma wyższą populację), w przeliczeniu na mieszkańca rezerwa jest znacznie większa od Niemiec (55 mld dolarów)[110]. Do 2014 roku rezerwy prawdopodobnie stopniały całkowicie a Wenezuela ma poważane problemy z pożyczaniem zagranicznych walut, co wpływa na wewnętrzne problemy z zaopatrzeniem. Zdolnośc kredytowa kraju według ocen agencji Moody's oraz Standard and Poor osiągnęła status "śmieciowy"[111].

Kadencja Maduro[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Chaveza w 2013 roku prezydentem został Nicolás Maduro. W tym samym roku w kraju rozpoczęły się niedobory niektórych towarów konsumpcyjnych (mleko, masło, kawa, papier toaletowy i mąka kukurydziana) w sklepach. Szereg przedsiębiorstw było zmuszonych ograniczyć produkcję z powodu wprowadzonych 10 lat wcześniej ograniczeń w dostępie do dewiz, którymi są zmuszone płacić za importowane surowce[112]. Według zachodnich mediów i opozycji rząd planował wprowadzenie kontroli za pośrednictwem elektronicznych kart, ograniczających zarówno ilość produktów, jak i czas kupowania[113]. W rzeczywistości rząd skrytykował takie pomysły, prezydent Maduro nazwał ten pomysł jako "konsumenckie czipy", pomysł ten skrytykował też Francisco Arias Cardenas, gubernator stanu Zulia. Zulia i Maduro są zgodni co do tego że braki są efektem przegrzania gospodarczego konsumentów którzy według statystyk kupują o 30% produktów więcej. Cardenas powtórzył że zamiast reglamentacji zostaną wdrożone procedury walki z przemytem[114][115][116]. Innym zjawiskiem które powoduje niedoboru jest czarny przemyt wenezuelskich produktów do sąsiedniej Kolumbii[117].

Powołany przez prezydenta Maduro prezes wyższego urzędu kontroli cen (Órgano Superior para la Defensa Popular de la Economía), Hébert García Plaza, osobiście udał się do sklepów na inspekcję. Zaprzeczył on występowaniu jakichkolwiek niedoborów, zauważył natomiast, że przyczyną niepokojów może być "percepcja niedoborów" spowodowana niedostateczną obsadą kas w niektórych supermarketach i szereg innych drobnych niedopatrzeń ze strony właścicieli sklepów[118] i zapowiedział skierowanie do obsługi kas odpowiednio przeszkolonych milicjantów[119]. 9 maja policja przechwyciły w stanie Zulia, o czym informuje m.in. oficjalna strona jego władz, 50 ton żywności z sieci supermarketów ENNE, przeznaczonych do nielegalnej sprzedaży. Wśród skonfiskowanych artykułów spożywczych znalazło się - 700 l oleju, 228 kg mleka, 441 worków mąki, 6000 kilogramów cukru i 50 skrzynek margaryny[120]. 27 maja 2013 r., wenezuelska policja celna i podatkowa w trzech miastach wykryła i skonfiskowała łącznie około 357 ton ryżu, przeznaczonego do nielegalnej sprzedaż[121].

W lipcu 2013 inflacja sięgnęła 48%, w lutym 2014 wyniosła 56%[122]. Według opozycji jest to spowodowane stosowaniem polityki niskich cen na podstawowe artykuły żywnościowe sprzedawane w uboższych dzielnicach[123], według prezydenta inflacja spowodowana jest spekulacjami rynkowymi[124]. Pomimo zapewnień rządu, że żadnych niedoborów nie ma lub mają one charakter tymczasowy, Centralny Bank Wenezueli odnotował je we "współczynniku niedoborów", który w tym roku osiągnął wartość 20%[99]. Współczynnik oznacza procent dóbr, na które istnieje popyt ale nie są one dostępne na rynku i rok wcześniej wynosił 16%, szczytową wartość 24,7% osiągając w 2008[125].

Według ocen zebranych przez agencję Al-Jazeera głównym powodem problemów z zaopatrzeniem oraz inflacji są:

  • rządowa kontrola obrotu dewizami; zgodnie z prawem importerzy mają obowiązek zakupu dolarów od rządu po oficjalnej cenie 11 boliwarów za dolara, ale wnioski są rozpatrywane miesiącami i często nie doczekują się w ogóle odpowiedzi; w praktyce przedsiębiorcy, aby móc w ogóle importować muszą kupować waluty po czarnorynkowym kursie 80 boliwarów za dolara;
  • rządowe subsydia dla części produktów spożywczych, co powoduje, że są one sprzedawana po bardzo niskich cenach i opłacalny jest ich przemyt do sąsiedniej Kolumbii; np. mąka kukurydziana Arena Pan w Wenezueli kosztuje 6 boliwarów, w Kolumbii można ją sprzedać za równowartość 200 boliwarów; problem nielegalnego eksportu dotyczy jednak głównie regionów przygranicznych a deficyty produktów spożywczych występują już na poziomie kontrolowanych przez rząd hurtowni;
  • nacjonalizacja ziemi rolnej, która drastycznie obniżyła wydajność oraz wielkosć produkcji rolnej w kraju — np. z eksportera ryżu w 2006 Wenezuela stała się jego importerem, w 2013 roku zaspokajając ponad 40% zapotrzebowania na ryż za granicą;
  • powszechna korupcja, obejmująca zarówno urzędników państwowych, policję jak i kontrolowane przez rząd hurtownie, które deklarują, że nie mają towarów po oficjalnych cenach, ale są gotowe sprzedawać je po cenach czarnorynkowych;
  • rządowa kontrola cen, która powoduje nieopłacalność produkcji żywności oraz wzrost inflacji[111].

W listopadzie 2013 prezydent Maduro zarządził zajęcie sieci sklepów Daka z artykułami gospodarstwa domowego, zarzucając jej właścicielom "pasożytnictwo" i "grabież", jako przykład wskazując pralkę kosztującą 54 tys. boliwarów czyli 8 tys. dolarów po oficjalnym kursie 6.3 boliwarów za dolara. Jak jednak wyjaśnili przedstawiciele sieci handlowej zakup walut jest w całości kontrolowany przez rząd a oficjalny kurs dolara istnieje tylko w teorii. Dolary po oficjalnym kursie nie są w kraju dostępne, co zmusza ich do kupowania ich na czarnym rynku po kursie 60 boliwarów za dolara[126].

W lutym 2014 w największych miastach kraju doszło do studenckich manifestacji antyrządowych według Associated Press spowodowanych napadem o charakterze kryminalnym na studenta kampusu uniwersyteckiego w San Cristobal a w konsekwencji wzrostem niepokojów o bezpieczeństwo przed przestępczością. Według informacji rządu, San Cristobal znalazło się w stanie oblężenia prawicowych oddziałów paramilitarnych działających na rozkaz byłego prezydenta Kolumbii Alvaro Uribe[127]. Manifestacje przebiegały pokojowo z wyjątkiem Caracas. Policja według Gazety Wyborczej użyła ostrej amunicji, zabijając 24-letniego Bassila Dacosta - jednakże według informacji ambasady Wenezueli, policja tegoż kraju nie używa broni palnej od piętnastu lat[128]. W kolejnych dniach zginął jeszcze jeden student oraz jeden policjant będący jednocześnie koordynatorem grup prorządowych. Maduro określił protestujących mianem "bojówek nazistowsko-faszystowskich", manifestacje określił jako próbę zamachu stanu[129]. Ostatnią ofiarą protestów była kobieta która doznała ataku serca a przewiezienie jej do szpitala uniemożliwił korek wywołany przez opozycję[130]. Na skutek protestów aresztowani zostali opracowujący plany wojskowego zamachu stanu, wiceadmirał marynarki wenezuelskiej i Fernano Gerbasi, były minister spraw zagranicznych Kolumbii[131]. Jednocześnie doszło do protestów pracowniczych, robotnicy skupieni w największej federacji związkowej Wenezueli, Narodowej Unii Pracowniczej zażądali od władzy nacjonalizacji przemysłu motoryzacyjnego będącego w większości własnością zagranicznych koncernów[132].

Statystyki[edytuj | edytuj kod]

Według danych ministerstwa ziemi i rolnictwa, w ciągu dekady 2000-2010 produkcja soi wzrosła o 858% (do 54.420 ton) natomiast produkcja ryżu o 84% (osiągając poziom blisko 1,3 miliona ton rocznie)[133]. W okresie administracji PSUV zaobserwowano znaczące zwiększenie produkcji mleka według niektórych źródeł w ciągu dziesięciu lat wzrosło ono nawet o 50%[134]. W latach 1998-2006 liczba zgonów z niedożywienia spadła o 50%[135][136]. W październiku 2009 roku, Dyrektor Narodowego Instytutu Żywienia (INN) Marilyn Di Luca poinformował, że średnie dzienne spożycie kalorii osiągnęło 2790 kalorii a niedożywienie spadło z 21% (1998) do 6%[137].

W ostatnich latach nasila się emigracja przedsiębiorców, napływa za to ludność z Haiti, Kolumbii, Chin oraz krajów arabskich[138].

W 1999 roku wydobycie ropy wynosiło 3.120.000 baryłek dziennie natomiast w 2007 2.949.000 baryłek[139]. Od 1998 do 2008 roku cena ropy wzrosła o 660% co doprowadziło do znacznego zwiększenia zysku z tej branży[140]. Według Cannona, przychody państwa z ropy naftowej zwiększyły się z 51% w 2000 roku do 56% w 2006 natomiast eksport ropy wzrósł z 77% (1997) do 89% w 2006[141]. [142].

Raport OPA z 2010 roku wśród osiągnięć rządu Wenezueli wymienił – likwidację analfabetyzmu, ubóstwa, rozwój systemu opieki zdrowotnej, postęp gospodarczy i społeczny[143][144][145].

Według ONZ w okresie prezydencji Cháveza jakość życia Wenezuelczyków poprawiła się, Komisja Gospodarcza ONZ ds. Ameryki Łacińskiej podaje że stopa ubóstwa spadła z 48,6% w 2002 roku do 29,5% w 2011[146]. Misje boliwariańskie pociągnęły za sobą m.in. budowę tysięcy darmowych klinik dla ubogich czy też objęcie miliona dorosłych Wenezuelczyków kampanią literacką[147].

Stopa ubóstwa została zredukowana o ponad połowę (z 54% gospodarstw domowych w półroczu 2003 roku do 26% na koniec 2008). Skrajne ubóstwo spadło o 72%[148]. Według współczynnika Giniego miara nierówności społecznych spadła z prawie 0,5 w 1998 do 0,39 w 2011 roku – na półkuli zachodniej Wenezuelę wyprzedziła jedynie Kanada[149].

Od 1998 do 2012 zwiększono sumę wydatków socjalnych kraju. Wydatki na edukację jako odsetek PKB w 2006 roku wyniósł 5,1% (w porównaniu do 3,4% ostatniego roku rządu Caldera). Wydatki na ochronę zdrowia wzrosły z 1,6% PKB w 2000 do 7,71% w 2006[150].

W okresie 1998-2006 wskaźnik umieralności niemowląt spadł o 18,2%[151][152].

W 2012 roku wskaźnik ubóstwa spadł o 20% co jest jednym z najlepszych wskaźników w gospodarce globalnej i pierwszym w Ameryce Łacińskiej[153].

Pomoc gospodarcza krajom regionu[edytuj | edytuj kod]

Rząd w ramach programu PetroCaraibe dostarczał tanie dostawy ropy krajom regionu biedniejszym od Wenezueli. Dostawy takie dostają m.in. Nikaragua, Boliwia i Kuba[154]. Z inicjatywy wenezuelskiej utworzony PetroCaribe - blok państw regionu Karaibów prowadzących między sobą wymianę naftową (należą do niego kraje tj. Antigua i Barbuda, Bahamy, Belize, Dominika, Dominikana, Grenada, Gujana, Jamajka, Saint Lucia, Saint Kitts i Nevis, Saint Vincent i Grenadyny, Surinam, Wenezuela, Haiti i Nikaragua)[155]. Ponadto Wenezuela przekazała Boliwii 80 milionów dolarów na rzecz programu "Bolivia cambia, Evo cumple"[156][157].

Tradycyjne potrawy[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyczną dla Wenezueli potrawą jest hallaca. To tradycyjne danie głównie przygotowywane na Boże Narodzenie. Składa się ono z nadzienia różnych rodzajów duszonego mięsa zawiniętego w kukurydziane placki. Gotuje się je w wodzie, owinięte w liście bananowca. Hallacas podaje się zwykle z szynką i pieczywem.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Instituto Nacional de Estadistica: RESULTADOS BÁSICOS. Censuo 2011 (hiszp.). [dostęp 11-04-2014].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  3. 1 stycznia 2008 w Wenezueli nastąpiła denominacja. Dotychczasowy bolivar (VEB) został zastąpiony w stosunku 1:1000 przez bolivar fuerte (VEF).
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 M. F. Gawrycki, Wenezuela i rewolucja (boliwiariańska) w Ameryce Łacińskiej, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008, ISBN 978-83-7611-040-0, s.21-22
  5. Marcano i Barrera Tyszka 2005, s. 75–76
  6. Gott, R. (2005), Hugo Chávez and the Bolivarian Revolution, Verso, s. 36, ISBN 978-1-84467-533-3
  7. DiJohn 2004, s. 3–4.
  8. Schuyler 2001, s. 10
  9. Gott (2005), s. 43-44
  10. Inter-American Court of Human Rights 1999
  11. Kozloff 2006. s. 46–47
  12. Marcano & Barrera Tyszka 2005, s. 100
  13. Gott, 2005, s. 64
  14. Gott, 2005, s.67
  15. O'Keefe, Derrick (9 March 2005). "Building a democratic, humanist socialism". ZCommunications. Retrieved 30 March 2011 O'Keefe 2005
  16. Cannon 2009 ↓, s. 41.
  17. Conela: Resumen estadistico de la iglesia latina global. Prolades.com, 2011.
  18. Facts and Statistics. An Official WEBSITE of The Church of JESUS CHRIST of LATTER-DAY SAINTS. [dostęp 2014-05-23].
  19. Jones 2007, s. 229
  20. Jones 2007, s. 230
  21. Jones 2007, s. 234
  22. Marcano and Tyszka 2007, s. 151–153, 250–251
  23. Wilpert 2007 s. 3
  24. Ellner, Steve (17 October 2005). "Venezuela's "Demonstration Effect": Defying Globalization's Logic". Venezuela Analysis
  25. Marcano and Tyszka 2007, s. 154
  26. Marcano and Tyszka 2007, s. 193–195
  27. Jones 2007, s. 237
  28. Marcano and Tyszka 2007, s. 130
  29. Jones 2007, s. 238
  30. Jones 2007, s. 239
  31. Jones 2007, s. 240
  32. .International Crisis Group 2007. s. 5
  33. Michael McCaughan, The Battle of Venezuela. Londyn, 2004, s. 56
  34. Kozloff 2006. s. 94
  35. Cannon, 2009, s.61-62
  36. Wilpert 2007. s. 31–41
  37. Wilpert, Gregory (27 August 2003). "Venezuela's New Constitution". Venezuela Analysis
  38. International Crisis Group 2007. s. 5–6
  39. [1] "Bolivarian Constitution of Venezuela". Embassy of Venezuela in the US. 2000
  40. Marcano and Tyszka 2007, s. 140
  41. Kozloff 2006. s. 88
  42. Cannon 2009 ↓, s. 63.
  43. Marcano and Tyszka 2007, s. 141
  44. Ramírez 2005. s. 79
  45. Cannon, 2009, s.42
  46. "Evaluación del desempeño económico de los países andinos en el año 2001". Comunidad Andina
  47. Hallinan, Conn U.S. Shadow Over Venezuela
  48. Cannon, 2009, s.46
  49. Jones 2007, s. 238
  50. Marcano i Tyszka 2007, s. 260
  51. Ed Vulliamy. Venezuela coup linked to Bush team
  52. Wenezuela: Amnestia dla puczystów z 2002 roku
  53. Guillermoprieto, A., "Don't Cry for Me, Venezuela", The New York Review of Books
  54. Gott 2005 ↓, s. 37.
  55. Guevara, Y. A. C. (1999), "El Largo Andar de la Democracia: Continuidad y Cambio a Finales del Siglo XX Venezolano", Analítica Semanal
  56. Schuyler 2001, s. 10
  57. Cartaya, V.; Magallanes, R.; Domínguez, C (1997), "Venezuela: Exclusion and Integration—A Synthesis in the Building?", International Institute for Labour Studies (IILS)
  58. DiJohn 2004, s. 4
  59. DiJohn 2004, s. 7–8
  60. Schuyler 2001, s. 11
  61. Chomsky 1998, s. 33
  62. Gott (2005) s. 43-44
  63. Gott (2005), s.50; 55-56
  64. George W. Schuyler. 2002. Globalization and Health: Venezuela and Cuba Canadian Journal of Development Studies/Revue canadienne d'études du développement Vol. 23, Iss. 4
  65. Wilpert 2007 s. 3
  66. Ellner, Steve (17 października 2005). "Venezuela's "Demonstration Effect": Defying Globalization's Logic". Venezuela Analysis
  67. Sackur, Stephen; Chávez, Hugo (subject) (15 lipca 2010). "Hugo Chávez, President of Venezuela". HARDtalk. London: British Broadcasting Corporation
  68. Kozloff 2006. s. 61
  69. Jones 2007, s. 234–236
  70. Marcano and Tyszka 2007, s. 148–149
  71. Bowman, Betsy; Stone, Bob (2006). "Venezuela's Cooperative Revolution"
  72. Ellner, Steve. (North American Congress on Latin America (NACLA), 17 October 2005). "Venezuela’s “Demonstration Effect”: Defying Globalization’s Logic". Venezuelanalysis.com, Retrieved 9 November 2005
  73. Center for Cooperative Research. Profile: Hugo Chávez Frias
  74. Gott, 2005, s.178-179
  75. Kozloff 2006. s. 83–84
  76. Marcano i Tyszka 2007, s. 138
  77. Kozloff 2008. s. 18–23
  78. Cannon (2009) s.32
  79. Kozloff 2008. s. 18–23
  80. Gregory Wilpert (2007). Changing Venezuela By Taking Power: The History and Policies of the Chavez Government. Verso. s. 77–78. ISBN 978-1-84467-552-4.
  81. McCaughan, s. 128
  82. McCaughan, s. 128
  83. Wingerter, "People's Platform", s. 36
  84. Tejero Puntes, Suhelis (11 kwietnia 2007). "Misiones llegaron a 47% de la población". El Universal
  85. Pearson, Tamara. Venezuelan Government Meets with Private Industries to Combat Food Shortages. Venezuelanalysis.com
  86. A Food Fight for Hugo Chávez, Business Week, 11 marca2010
  87. http://www.cepr.net/documents/publications/venezuela-2009-02.pdf
  88. [http://venezuelanalysis.com/news/5587 Popularity of State-Run Food Markets on the Rise
  89. Weisbrot, Mark, Ray, Rebecca, and Sandoval, Luis. "The Chávez Administration at 10 Years." Center for Economic and Policy
  90. Cannon, (2009), s. 58
  91. Kozloff 2008. s. 45
  92. James, Ian (2010). "Despite Chávez, Venezuela economy not socialist". http://www.guardiannews.com/
  93. Gregory Wilpert (2007). Changing Venezuela By Taking Power: The History and Policies of the Chavez Government. Verso. s. 59–60. ISBN 978-1-84467-552-4.
  94. Josh Lerner (7 marca 2007). "Communal Councils in Venezuela: Can 200 Families Revolutionize Democracy?". Z Magazine
  95. Andrew Kennis (6 kwietnia 2010). "The Quiet Revolution: Venezuelans experiment with participatory democracy.". In These Times
  96. Tamara Pearson (14 stycznia 2008). "Communal Banks Of Venezuela Receive Big Boost". Venezuela Analysis
  97. 97,0 97,1 The CIA Factbook (ang.)
  98. Cannon, (2009), s. 86
  99. 99,0 99,1 Índices de escasez continúan en ascenso: BCV registró 6 puntos más que en el 2012. Noticentro Digital, 2013.
  100. Carlson, Chris. "Brazil To Join Bank of the South". Venezuelanalysis.com
  101. Rory Carroll in Caracas (12 października 2007). "Nobel economist endorses Chávez regional bank plan". The Guardian
  102. "Venezuela." CIA World Factbook
  103. Mark Weisbrot, This interview with Hugo Chávez focused entirely on the negative, The Guardian
  104. Chris Carlson (9 październik 2007). "Venezuela Implements New Taxes on Businesses, Cigarettes, Alcohol". Venezuela Analysis
  105. 105,0 105,1 Edward Ellis. Building community power. „Correo del Orinoco”, s. 4, 2010-09-10 (ang.). 
  106. Pearson, Tamara 184 Communes Currently in Formation in Venezuela, Venezuela Analysis
  107. Edward Ellis (lipiec 2010). "Venezuela Provides More than One Million Free Eye Operations to Latin Americans". Correo del Orinoco International
  108. Steven Mather (7 lipca 2010). "Venezuela Pays for First ALBA Trade with Ecuador in New Regional Currency". Venezuela Analysis
  109. Michael Fox (17 kwietnia 2009). "ALBA Summit Ratifies Regional Currency, Prepares for Trinidad". Venezuela Analysis
  110. Gregory Wilpert (2007). Changing Venezuela By Taking Power: The History and Policies of the Chavez Government. Verso. s. 72–73. ISBN 978-1-84467-552-4.
  111. 111,0 111,1 Chris Arsenault: Is hoarding causing Venezuela food shortages?. Al-Jazeera, 2014.
  112. Gospodarka Wenezueli w kryzysie. Zabrakło papieru toaletowego. Money.pl, 2013.
  113. James Hider - Wenezuela będzie racjonować żywność w obliczu rozpadu gospodarki
  114. Maduro: Implementowanie czipów w stanie Zulia to szaleństwo
  115. Cardenas: Nie ma i nigdy nie będzie racjonowania w Zulia
  116. Wdrożymy restrykcje przeciw przemytnikom: Gubernator Arias na Twitterze
  117. Chip w Zulia upadł pod własnym ciężarem
  118. García Plaza: Anaqueles están surtidos de productos alimenticios. AVN, 2013.
  119. Milicias sustituirán a cajeros ausentes en los supermercados. El Nacional, 2013.
  120. Przejęto 50 ton żywności w supermarkecie w stolicy Zulia
  121. Silne uderzenie w przemyt ryżu w Barranquilla, La Guajira i Bogocie
  122. Coming Economic Collapse
  123. http://konflikty.wp.pl: Wenezuela: setki tysięcy manifestantów na ulicach Caracas. 2014.
  124. "Decree powers widen Venezuelan president's economic war - CNN.com".
  125. Shortage in October near its peak in 53 months. El Universal, 2012.
  126. Maduro government 'occupies' Venezuela electronics chain. Reuters, 2013.
  127. "Did attempted rape ignite Venezuela's national protests?". The Christian Science Monitor
  128. venez.pl: PRAWDA O TYM CO DZIEJE SIĘ W BOLIWARIAŃSKIEJ REPUBLICE WENEZUELI. 2014.
  129. Krwawe zamieszki w Caracas. Wenezuelski reżim strzela do studentów. Gazeta Wyborcza, 2014.
  130. http://konflikty.wp.pl: Wenezuela: wzrosła liczba ofiar protestów antyrządowych. 2014.
  131. http://www.cercledesvolontaires.fr/: Le Président Maduro lance une alerte : le gouvernement fait face à une tentative de coup d’État (LeGrandSoir). 2014.
  132. Venezuelan Workers Demand Nationalisation of Automotive Industry
  133. Venezuela’s Agricultural Production Advances. Venezuelanalysis.com
  134. "Venezuela Milk and Dairy Products Market Outlook to 2015 "Abstract", Research & Markets". Researchandmarkets.com
  135. Weisbrot, Mark, Ray, Rebecca, and Sandoval, Luis. "The Chávez Administration at 10 Years." Center for Economic and Policy Research. 2009
  136. Derham, Michael. 2010 Politics in Venezuela: Explaining Hugo Chávez. Peter Lang. s. 296
  137. Venezuelanalysis.com, 21 października 2009, Government Policies See Venezuelans Eating Well
  138. La migración en Venezuela: Huyen los profesionales y llegan chinos y haitianos. Noticias24, 2010.
  139. McDermott, Jeremy (13 października 2008). "Venezuela's oil output slumps under Hugo Chavez". Telegraph
  140. Michael Tanzer (16 grudnia 2009). "Towards Correctly Measuring the Role of the Oil Sector in Economic Growth". Venezuela Analysis
  141. Cannon, s. 87
  142. Cannon, s. 87
  143. "Press release N° 20/10, IACHR publishes report on Venezuela". Inter-American Commission on Human Rights (Press release). Organization of American States
  144. Alonso, Juan Francisco (24 lutego 2010). "IACHR requests the Venezuelan government to guarantee all human rights". El Universal
  145. Schimizzi, Carrie (24 lutego 2010). "Venezuela government violating basic human rights: report". Jurist: Legal news and research
  146. Charlie Devereux & Raymond Colitt. March 7, 2013. Venezuelans’ Quality of Life Improved in UN Index Under Chavez. Bloomberg
  147. Márquez, Humberto (28 października 2005). "Venezuela se declara libre de analfabetismo". Inter Press Service
  148. Thomas Davis (11 marca 2013). "Venezuelan Crude". HPUB
  149. Kevin Voigt (6 March 2013). "Chavez leaves Venezuelan economy more equal, less stable". CNN
  150. Cannon, Barry (2010). Hugo Chávez and the Bolivarian Revolution: Populism and Democracy in a Globalised Age, Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-7772-2 , s. 98
  151. Central Intelligence Agency. (CIA, 1998). The World Factbook 1998: Venezuela
  152. Central Intelligence Agency. (CIA, 2005). The World Factbook 2006: Venezuela
  153. MARK WEISBROT - THE GUARDIAN Sorry, Venezuela Haters: This Economy Is Not the Greece of Latin America
  154. Randall, Stephen. "The Chavez Legacy". Hot Topics. Latin American Research Centre, University of Calgary
  155. [2]
  156. "Marcela Sanchez, whashington.com - Alianza con Chávez se torna en contra de Morales en Bolivia"
  157. Ploughing the Sea, The International Political Review

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Wenezuela w Wikisłowniku