Peru

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy państwo południowoamerykańskiego. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
República del Perú,
Piruw Republika

Republika Peru
Flaga Peru
Herb Peru
Flaga Peru Herb Peru
Dewiza: (hiszp.) Firme y feliz por la unión
(Silnie i szczęśliwie dla jedności)
Hymn: Somos libres, seámoslo siempre
(Jesteśmy wolni, bądźmy nimi zawsze)
Położenie Peru
Język urzędowy hiszpański, keczua i ajmara[a]
Stolica Lima
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Ollanta Humala
Szef rządu premier Ana Jara
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
20. na świecie
1 285 220 km²
8,8%
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
41. na świecie
29 549 517[b]
25,2 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

206,5 mld[1] USD
6674[1] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

344,2 mld[1] USD
11 124[1] USD
Jednostka monetarna sol (PEN)
Niepodległość od Hiszpania Hiszpanii
28 lipca 1821
Religia dominująca rzymski katolicyzm
Strefa czasowa UTC -5
Kod ISO 3166 PE
Domena internetowa .pe
Kod samochodowy PE
Kod samolotowy OB
Kod telefoniczny +51
Mapa Peru
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Peru w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Peru w Wikisłowniku
Indianie Keczua sprzedający pamiątki w Kanionie Colca
Uros, Titicaca

Peru (Perú, Republika Peru – República del Perú) – państwo w zachodniej części Ameryki Południowej, nad Oceanem Spokojnym. Jest to trzecie co do wielkości państwo kontynentu po Brazylii i Argentynie oraz drugi co do wielkości kraj andyjski po Argentynie. Stolicą Peru jest Lima.

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Według najpopularniejszej teorii nazwa Peru (hiszp. Perú, keczua Piruw) pochodzi od lokalnego słowa biru – „rzeka”. Inna z teorii wskazuje na imię indiańskiego wodza Beru, który zapytany przez hiszpańskich odkrywców o nazwę kraju, nie zrozumiał ich języka i podał swoje własne imię. Jeszcze inna z teorii odnosi się do słowa Pelu, które było dawną lokalną nazwą regionu.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z konstytucją z 31 grudnia 1993, Peru jest republiką, w której głową państwa jest prezydent wybierany w wyborach powszechnych na 5-letnią kadencję. Prezydent posiada dwóch wiceprezydentów. Członkowie rządu są mianowani przez prezydenta, na czele rządu stoi premier. Władzę ustawodawczą sprawuje jednoizbowy parlament – Kongres Republiki Peru, którego 130 członków jest wybieranych w wyborach powszechnych również na 5-letnią kadencję. Główne partie: Akcja Ludowa(AP), Chadecka Partia Ludowa (PPC)[2].

System prawny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: System prawny Peru.

W Peru obowiązuje system prawa typu kontynentalnego, o dużych wpływach prawa hiszpańskiego. Struktura sądownictwa jest pięciostopniowa. Na szczycie systemu sądowego stoi Sąd Najwyższy. Poniżej znajdują się sądy wyższe, oraz sądy pierwszej instancji. Na dole hierarchii sądowej stoją zawodowi i niezawodowi sędziowie pokoju[3].

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Peru dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[4]. Uzbrojenie sił lądowych Peru składało się w 2014 roku z: 85 czołgów, 890 opancerzonych pojazdów bojowych, 12 dział samobieżnych, 243 zestawów artylerii holowanej oraz 70 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych[4]. Marynarka wojenna Peru dysponowała w 2014 roku 12 okrętami obrony przybrzeża, 8 fregatami, 6 korwetami oraz 8 okrętami podwodnymi[4]. Peruwiańskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 43 myśliwców, 79 samolotów transportowych, 36 samolotów szkolno-bojowych, 73 śmigłowców oraz 16 śmigłowców szturmowych[4].

Wojska peruwiańskie w 2014 roku liczyły 120,7 tys. żołnierzy zawodowych oraz 272 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) peruwiańskie siły zbrojne stanowią 59. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 2,6 mld dolarów (USD)[4].

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko peruwiańskie.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Peru.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Na większości obszaru Peru występuje klimat równikowy: wybitnie wilgotny w Amazonii i suchy górski w Andach. Na wybrzeżu klimat zwrotnikowy suchy, na co wpływ ma zimny Prąd Peruwiański. Zróżnicowanie klimatyczne ma wpływ na średnie opady i temperaturę w ciągu roku: w Amazonii przez cały rok średnio około 24-32 °C, mała amplituda temperatur, wysokie opady; na wybrzeżu 15-30 °C, skrajnie sucho.

Krainy geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Peru można podzielić na 3 krainy geograficzne:

  • Costa (wybrzeże)
  • Sierra (góry)
  • Selva (dżungla).

Costa[edytuj | edytuj kod]

Wzdłuż wybrzeża ciągnie się wąski pas nizinny, który często nawiedzają trzęsienia ziemi. Jest to teren o klimacie suchym, miejscami o charakterze pustynnym i półpustynnym, o rocznych opadach zaledwie 20–50 mm. Temperatury średnie: 15-17 °C zimą i 19-21 °C latem. Na wybrzeżu spotyka się charakterystyczną mgłę zwaną garua, której występowanie jest związane z Prądem Peruwiańskim.
Chociaż nizinę nadmorską przecina kilkadziesiąt rzek, tylko 10 z nich wpada do morza. Pozostałe są rzekami okresowymi lub giną w piaskach pustyni. Działalność rolnicza i gospodarcza w tym regionie koncentruje się wzdłuż rzek. Rolnictwo opiera się na sztucznej irygacji.

Costa stanowi ok. 12% powierzchni kraju, jednak jest zamieszkiwana przez większość ludności Peru (Sama Lima z przedmieściami liczy ponad 8 mln mieszkańców). Produkcja rolnicza w rejonie nadbrzeżnym przynosi ok. 50% produkcji całego kraju.

Ważne uprawy:

Płynący wzdłuż wybrzeży chłodny Prąd Peruwiański przynosi obfitość ryb morskich. Rybołówstwo jest ważną dziedziną peruwiańskiej gospodarki i źródłem dochodu narodowego. Najważniejsze porty rybackie to: Pisco i Paracas.

Na przybrzeżnych wysepkach eksploatuje się złoża guano.

W północnej części wybrzeża znajdują się złoża ropy naftowej.

Sierra[edytuj | edytuj kod]

Na region andyjski składają się:

  • wyższa Kordyliera Zachodnia, z pasmem Kordyliery Białej, ze szczytami powyżej 6000 m n.p.m., tu znajduje się najwyższy szczyt Peru – Huascarán (6768 n.p.m.)
  • niższa Kordyliera Wschodnia
  • Puna – śródgórska wyżyna rozdzielająca te pasma górskie

Z pasma Kordyliery Czarnej wypływają źródła Amazonki: Huallaga, Ukajali i Maranon.

Średnie temperatury: 19-23 °C latem, 5-10 °C zimą. Opady roczne – 800 do 900 mm, zdecydowana większość opadów przypada na okres październik-kwiecień.

Pod względem gospodarczym w regionie Sierra największe znaczenie ma przemysł wydobywczy:

a także hutniczy – Cerro de Pasco i La Oroya.

Najważniejszą arterią komunikacyjną jest kolej transandyjska.

Największe miasto tego regionu to położona na wysokości 2339 m n.p.m. u stóp czynnego wulkanu Misti Arequipa. Inne ważne miasto regionu to dawna stolica państwa Inków – Cuzco.

Inne gałęzie przemysłu to przemysł spożywczy i włókienniczy.

Rolnictwo:

Selva[edytuj | edytuj kod]

Selva znajduje się we wschodniej części Peru. Jest to region o klimacie gorącym, wilgotnym równikowym. Średnie temperatury 20-35 °C, a opady roczne 2000 mm[5]. Przeważającą część terenu zajmuje wilgotny las równikowy.

Z lasu pozyskuje się drewno (m.in. cedrowe i mahoniowe), kauczuk, chininę i balsam peruwiański.

Ten region Peru, chociaż zajmuje 2/3 powierzchni, jest zamieszkany przez tylko kilkanaście procent ludności.

Uprawy:

Warunki hydrologiczne[edytuj | edytuj kod]

Jeziora:

Rzeki:

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]


Peru podzielone jest na 25 regionów i prowincję Lima. Każdy region, co 4 lata, wybiera swój zarząd pod przewodnictwem prezydenta i rady regionu[6]. Planuje on rozwój regionu, realizuje publiczne projekty, promuje aktywność ekonomiczną i zarządza własnością publiczną[7]. Prowincja Lima jest zarządzana przez radę miejską[8].

Regiony:

Prowincje:

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Peru.

Peru jest krajem o bogatej, wielowiekowej historii. Na terenie obecnego Peru w okresie prekolumbijskim istniały rozwinięte cywilizacje indiańskie. Po zdobyciu Peru przez hiszpańskich konkwistadorów z Francisco Pizarro na czele, utworzono tu największe i najbogatsze wicekrólestwo. Mimo zrywów powstańczych Inków nie udało im się pokonać hiszpańskich kolonizatorów. W XIX wieku w całej Ameryce Południowej pojawiły się dążenia niepodległościowe. Dopiero w 1821 dzięki obcym bojownikom Peru proklamowało niepodległość.

Mimo wielu bogactw naturalnych Peru w XIX i XX wieku nie mogło uzyskać odpowiadającej mu pozycji międzynarodowej. Sytuacja wewnętrzna kraju była niestabilna, a szerokie rzesze społeczne cierpiały biedę. Wielokrotnie armia przejmowała władzę na dłuższe lub krótsze okresy lub wpływała na sytuację polityczną w kraju.

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna domowa w Peru.

W latach 80. wybuchła trwająca do dziś wojna domowa między rządem a partyzantami z organizacji Świetlisty Szlak.

Po okresie po części dyktatorskich rządów Alberto Fujimoriego, w wyborach demokratycznych władzę zdobył Alejandro Toledo, pierwszy prezydent indiańskiego pochodzenia w historii kraju i całej Ameryki Południowej. Mimo pewnych osiągnięć na polu gospodarki i względnego uspokojenia sytuacji w Peru, kraj ten nadal boryka się z licznymi problemami społeczno-politycznymi. Od 2006 do 2011 prezydentem ponownie był Alan Garcia Perez, którego poprzednie rządy w latach 1985-1990 doprowadziły kraj do zapaści gospodarczej. W wyborach w 2011 na prezydenta został wybrany Ollanta Humala, który objął urząd 28 lipca 2011.

Zobacz też: historia Ameryki Południowej i Środkowej, hiszpański podbój Ameryki, Ameryka Południowa i Środkowa w XVII wieku, Ameryka Południowa i Środkowa w XVIII wieku, Ameryka Południowa i Środkowa w XIX wieku, pierwsze walki niepodległościowe w Ameryce Łacińskiej.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Peru jest krajem rozwijającym się i obciążonym wysokim zadłużeniem zagranicznym, ale jednocześnie jednym z najszybciej rozwijających się w całej Ameryce Południowej. Wzrost gospodarczy w 2006 wynosił 7,7%, w 2007 8,9%, a w roku 2008 9,8%. Waluta jest stabilna, jednak inflacja wzrosła z 1,8% w roku 2007 do 5,8% w 2008. W 2008 PKB na osobę wynosił 8500 $.

Głównymi eksporterami do Peru są Stany Zjednoczone – 26,1%, Wielka Brytania – 11,6%, Chiny – 7,9%, Szwajcaria – 7,5%, Japonia – 4,9% (przemysł maszynowy, sprzęt transportowy, żelazo, stal, chemikalia, farmaceutyki, produkty żywnościowe). Najważniejsi importerzy to USA – 27,5%, Hiszpania – 8,3%, Chile – 7,9%, Brazylia – 4,7% i Kolumbia – 4,6% (ryby i produkty rybne, złoto, miedź, cynk, ropa, kawa, cukier, bawełna).

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Podstawą gospodarki jest wydobycie i eksport rud miedzi (2 miejsce na świecie po Chile), cynku (2 miejsce po Chinach), ołowiu, żelaza, ropy naftowej i gazu ziemnego, bizmutu, rtęci, molibdenu, antymonu, srebra (1. miejsce w świecie – 2009), złota oraz guano (1 miejsce).

Przemysł przetwórczy (huty miedzi i żelaza, zakłady wzbogacania rud) od lat 80. jest stale rozbudowywany. W kraju istnieje także przemysł spożywczy, głównie cukrowniczy, młynarski i przetwórstwa ryb, włókienniczy, środków transportu (montownia ciężarówek Volvo w Limie), chemiczny, cementowy, garbarski i rafineryjny.

Rozmieszczenie ośrodków przemysłowych w Peru jest nierównomierne – 50% przemysłu skupione jest wokół Limy, Arequipy i Trujillo.

Rolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Peru jest krajem górzystym, grunty orne zajmują zaledwie 3% pow. państwa. Uprawia się bawełnę, kukurydzę, ryż, pszenicę, jęczmień, kawy, kakao, maniok, trzcinę cukrową, banany, winorośl, tytoń, herbaty, owoce cytrusowe, drzewo kola, a u wschodnich podnóży Andów istnieją także nielegalne uprawy krasnodrzewu pospolitego.

Zyski przynosi także eksploatacja drewna mahoniowca, cedru tropikalnego, kauczukowca, drzewa chinowego i kokainowego.

W Peru, kraju uznawanym za ojczyznę ziemniaka, jest utworzony największy na świecie bank genów tej rośliny. Zdeponowano tam ponad 10 tysięcy jej odmian[9].

W kraju hoduje się owce, bydło, lamy, alpaki, trzodę chlewną.

W Peru istnieje wysoko rozwinięte rybołówstwo (4. miejsce w świecie), korzystające z bogatych łowisk przybrzeżnych, wynajmowanych też innym państwom.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Sieć komunikacyjna w Peru jest słabo rozwinięta.

Linie kolejowe w kraju pochodzą głównie z XIX wieku i łączą andyjskie ośrodki wydobycia różnych surowców z portami na wybrzeży kraju. Przykładem jest, do niedawna najwyżej położona na świecie (do wysokości 4749 m n.p.m.), linia kolejowa Lima-La Oroya-Cerro de Pasco, wybudowana przez polskiego inżyniera Ernesta Malinowskiego. Obecnie wyżej położona linia kolejowa znajduje się w chińskim Tybecie.

Peru posiada około 70 tys. km. dróg przeznaczonych do transportu kołowego.

Duże znaczenie ma żegluga rzeczna na Amazonce i jej dopływach oraz kabotażowa wzdłuż wybrzeży Oceanu Spokojnego. Główne porty rzeczne Peru to Iquitos i Pucallpa.

Międzynarodowe porty lotnicze znajdują się w Limie (Jorge Chávez) oraz Iquitos.

Główne porty morskie Peru:

Mapa lokalizacyjna Peru
Alerta
Alerta
Andahuaylas
Andahuaylas
Anta
Anta
Arequipa
Arequipa
Ayacucho
Ayacucho
Caballococha
Caballococha
Cajamarca
Cajamarca
Chachapoyas
Chachapoyas
Chiclayo
Chiclayo
Chimbote
Chimbote
Cusco
Cusco
Huánuco
Huánuco
Ilo
Ilo
Iquitos
Iquitos
Jauja
Jauja
Juliaca
Juliaca
Lima
Lima
Pisco
Pisco
Piura
Piura
Pucallpa
Pucallpa
Puerto Maldonado
Puerto Maldonado
Tacna
Tacna
Talara
Talara
Tarapoto
Tarapoto
Tingo María
Tingo María
Trujillo
Trujillo
Tumbes
Tumbes
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Peru

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Andyjski góral w tradycyjnym stroju, Písac,Święta Dolina Inków.

Z populacją wynoszącą około 28 milionów ludzi Peru jest czwartym najludniejszym państwem Ameryki Południowej. Przewiduje się, że w 2050 roku populacja kraju wyniesie około 42 miliony osób.

W 2005 72,6% obywateli Peru mieszkało w miastach, a pozostałe 27,4% na terenach wiejskich. Główne miasta, z których każde ma ponad 200 tys. mieszkańców, to Lima (żyje w niej co czwarty obywatel Peru), Arequipa, Trujillo, Chiclayo, Piura, Iquitos, Chimbote, Cuzco i Huancayo.

Według spisu powszechnego z 1993 język hiszpański jest językiem ojczystym dla 80,3% obywateli Peru, a język keczua dla 16,5% Peruwiańczyków. Inne języki (głównie indiańskie) były językami ojczystymi dla 3% populacji kraju.

Peruwiańczycy są narodem wieloetnicznym, Indianie stanowią 45% populacji kraju, Metysi 37%, a biali (głównie pochodzenia hiszpańskiego) 15%.

Średnia długość życia wynosi dla mężczyzn 62 lata, a dla kobiet 66 lat.

Najbardziej zaludnionych obszarów metropolitalnych[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej zaludnionych obszarów metropolitalnych

Lima
Lima
Trujillo
Trujillo
Arequipa
Arequipa

# Obszary metropolitalne Region populacja

Cuzco
Cuzco

Chimbote
Piura
Piura

1 Coat of arms of Lima.svg Lima Lima 9 450 585
2 Escudo de trujillo peru.svg Trujillo La Libertad 906 313
3 Escudo de Armas de Arequipa.svg Arequipa Arequipa 886 708
4 Escudo de Chiclayo.PNG Chiclayo Lambayeque 782 955
5 Escudo Piura.JPG Piura Piura 496 717
6 Escudo Loreto.JPG Iquitos Loreto 457 865
7 Cuzco Cuzco 414 375
8 Coat of arms of Chimbote.svg Chimbote Ancash 375 567
9 EscudoHYO.jpg Huancayo Junín 359 550
10 Escudo de San Pedro de Tacna.svg Tacna Tacna 287 321
*Szacunkowa populacja do roku 2012[10]
*Konformacja głównych obszarów metropolitalnych:Lima[11], Trujillo[12], Arequipa[13], Chiclayo[14].


Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Według spisu powszechnego z 1993 czytać i pisać potrafi 88,9% populacji kraju (94.8% mieszkańców miast i 76,1% mieszkańców wsi).

Obowiązek szkolny w Peru obejmuje bezpłatną szkołę podstawową i średnią.

Peru posiada 16 uniwersytetów (najstarszy to Uniwersytet Świętego Marka w Limie, założony w 1551 roku), 5 politechnik i kilkanaście innych szkół wyższych oraz trzy akademie: Peruwiańską (zał. w 1887), Nauk Ścisłych i Przyrodniczych (zał. w 1939) oraz Medycyny (zał. w 1884).

Zobacz też: Lista uniwersytetów w Peru

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Peruwiańska kultura jest zakorzeniona w tradycjach hiszpańskich i rdzennej ludności, chociaż ma też wpływy afrykańskie, azjatyckie i europejskie.

Sztuka peruwiańska rozpoczęła się tworzeniem ceramiki, rzeźb, biżuterii przez wczesnych Indian.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Najznamienitszym przykładem indiańskiej myśli architektonicznej jest Machu Picchu.

W czasach kolonialnych dominowała sztuka baroku. Przez ten okres rozwinęła się sztuka sakralna, czego dowodem jest zwiększenie liczby kościołów i dzieł religijnych.

Peruwiańska architektura to połączenie stylów europejskich i tubylczego spojrzenia. Dwie najważniejsze budowle epoki kolonialnej to Katedra i Kościół św. Klary w Cuzco. Następnie pojawiła się sztuka Baroku. Przykładami tego okresu są Kościół Compañía i fasada Uniwersytetu w Cuzco.

Wojna o niepodległość pozostawiła pustkę, która została wypełniona przez francuski neoklasycyzm. Architektura dwudziestowieczna pozostaje w sprzeciwie do funkcjonalizmu czego przykładem jest Plac San Martín w Limie.

Zobacz też: Architektura barokowa w Ameryce Łacińskiej

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Peruwiańska literatura była z początku przekazywana ustnie. Wiele spośród tych opowieści przetrwała do naszych czasów jako ludowe legendy. Hiszpanie wprowadzili pisanie dopiero w XVI wieku i niemal od razu pojawiły się kroniki i dzieła religijne.

Znanymi pisarzami są prozaicy Ricardo Palma, José María Arguedas, Ciro Alegría, Julio Ramón Ribeyro, Alfredo Bryce Echenique, Alonso Cueto, Jaime Bayly, Laura Riesco[15] i poeci Mariano Melgar[16], José Santos Chocano, José María Eguren[17], César Vallejo i Blanca Varelaƒ[18]. Ciekawym też pisarzem jest Isaac Goldemberg[19], nawiązujący w swoich powieściach do żydowskiego świata peruwiańskiego.

W 2010 Peruwiańczyk - prozaik, eseista i powieściopisarz Mario Vargas Llosa, otrzymał Literacką Nagrodę Nobla.

Tłumaczenia literackie[edytuj | edytuj kod]

Tłumaczy literackich w Peru można podzielić na dwie kategorie. Pierwsza z nich to ci tłumaczący z rdzennych języków indiańskich na hiszpański i na odwrót. Najbardziej znanym z nich to José María Arguedas, który tłumaczył własną twórczość, a także przekazy ustne i literaturę z keczua na hiszpański.

Druga z nich to ci tłumaczący z języków obcych na hiszpański. Wśród nich możemy wymienić m.in. Ricardo Silva Santisteban[20], tłumacza literatury francuskiej i angielskiej i wydawcy literatury obcej w Peru; Renato Sandoval Bacigalupo, tłumacza literatury włoskiej, niemieckiej i nordyckiej; Rosario Valdivia Paz-Soldán, tłumaczkę literatury francuskiej; i Isabel Sabogal Dunin-Borkowską, tłumaczkę literatury polskiej[21].

Malarstwo[edytuj | edytuj kod]

Jednym z najbardziej znanych malarzy jest José Sabogal, który zapoczątkował ruch indygenizmu w malarstwie peruwiańskim. Jego uczniami byli Camilo Blas, Enrique Camino Brent, Julia Codesido, Cota Carvallo, Jorge Segura, Aquiles Ralli, Gamaniel Palomino, Pedro Azabache, Andrés Zevallos i Eladio Ruiz.

Rzeźba[edytuj | edytuj kod]

Znanym rzeźbiarzem jest Víctor Delfín.

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Peru jest krajem różnorodnym, co odwierciedla się w jego muzyce.

Jest więc, pochodząca z wybrzeża (Costa) muzyka kreolska, śpiewana w języku hiszpańskim, do której możemy zaliczyć m.in. walce kreolskie (valses criollos) i muzykę afroperuwiańską. Oto nazwiska znanych piosenkarzy interpretujących tą muzykę: Susana Baca, Eva Ayllón, Cecilia Barraza, Chabuca Granda[22], Lucha Reyes i Arturo "Zambo" Cavero.

Jest wielorodna muzyka andyjska, śpiewana w języku hiszpańskim, keczua, a także ajmara. Możemy do niej zaliczyć m.in. pasillos, interpretowane na północy Peru, yaravíes z rejonu Arequipa, muzykę huanca, gitarę rejonu Ayachucho, muzykę płaskowyżu, mającą wspólne cechy z muzyką boliwijską i huaynos, interpretowane w różnych rejonach andyjskich, oprócz wiele jeszcze innych rodzajów muzyki tego typu. Wśród znanych ludzi interpretujących tą muzykę możemy wymienić Yma Sumac, Raúl García Zárate, Jaime Guardia, Dina Páucar, Sonia Morales, Manuelcha Prado, William Luna[23] i Magaly Solier.

Jest też muzyka rejonu amazońskiego, śpiewana po hiszpańsku i w rdzennych językach indiańskich.

Znanymi piosenkarkami interpretującymi zarówno muzykę kreolską jak i andyjską to Ellen Burhum i Pepita García Miró.

Zobacz też: Muzyka peruwiańska

Teatr[edytuj | edytuj kod]

Znaną grupą teatralną jest Yuyachkani[24] (słowo to w języku keczua znaczy "Pamiętamy"). W swoich spektaklach nawiązuje do tradycji andyjskich. Posiada własną siedzibę w dzielnicy Magdalena w Limie.

Film[edytuj | edytuj kod]

Znanymi reżyserami filmowymi są Armando Robles Godoy[25], Francisco Lombardi[26], Josué Méndez[27], Lucho Llosa, Javier Corcuera[28] i Claudia Llosa, a znaną aktorką, występująca w niektórych z jej filmów Magaly Solier.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Jezus Chrystus "Señor de los Milagros" Nazarenas
Główne wyznania
Religia Liczebność
Katolicy 23.630.000
Protestanci 3.630.000
Brak religii 860.000
Mormoni 543.869
Religie Indian 290.000
Świadkowie Jehowy 121.670
Buddyści 50.000
Źródło: Pew Research Center (2010) [1] [2]

W spisie powszechnym z 1993 89% Peruwiańczyków powyżej 12 roku życia określiło się jako katolików, 6,7% jako ewangelików, 2,6% jako wyznawców innych religii oraz 1,4% jako ateistów.

Dane z 2010[29][30][31]:

  • Protestantyzm: 12,5% (głównie: zielonoświątkowcy i adwentyści dnia siódmego)
    • Iglesia Adventista del Septimo Dia – 700 000
    • Asociacion Evangelica Asambleas de Dios Nacional – 152 695
    • Iglesia Evangelica Peruana – 121 667
    • Movimiento Misionero Evangelico – 57 500
    • Iglesia del Nazareno – 53 000
    • Iglesia Alianza Cristiana y Misionera del Peru – 53 000
    • Iglesia Evangelica Pentecostal de Jesucristo – 52 000
    • Asociacion de Iglesias Evangelicas Nativas de la Amazonia – 42 609
    • Iglesia Evangelica Pentecostal del Peru – 41 958
    • Asociacion Bautista del sur de Peru – 24 800
    • Movimento Misionero Mundial – 24 000
    • Asociacion de Iglesias Pentecostales Autonomas – 24 000
  • Niereligijni: 3%
  • Inni „chrześcijanie”: 1,8% (głównie: mormoni)
Information icon.svg Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Peru.
  • Religie tradycyjne: 1,0%
  • Buddyzm: 0,2%

Polonia w Peru[edytuj | edytuj kod]

Inżynierowie[edytuj | edytuj kod]

Badacze fauny i flory peruwiańskiej[edytuj | edytuj kod]

Badacze historii peruwiańskiej[edytuj | edytuj kod]

Dziennikarze i popularyzatorzy naukowi[edytuj | edytuj kod]

Pisarze i tłumacze[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Lokalnie
  2. Dane szacunkowe na lipiec 2008 roku, podane za CIA The World Factbook (źródło:CIA) (ang.)

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  2. "Systemy polityczne współczesnego świata", Andrzej Antoszewski, Ryszard Herbut, wyd. ARCHE Gdańsk 2004
  3. Linn Hammergren: Peru. W: Legal Systems of the World: A Political, Social, and Cultural Encyclopedia. Herbert M. Kritzer(red.). Santa Barbara, CA: ABC Clio, 2002, s. 1287-1294. ISBN 1-57607-758-6.]
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Peru (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-26].
  5. http://www.peruecologico.com.pe/ecorregion_selvabaja_1.htm
  6. Ley N° 27867, Ley Orgánica de Gobiernos Regionales, Article N° 11.
  7. Ley N° 27867, Ley Orgánica de Gobiernos Regionales, Article N° 10.
  8. Ley N° 27867, Ley Orgánica de Gobiernos Regionales, Article N° 66.
  9. Barbara Kaniewska. Diabelskie jabłka z ziemi. „Rzeczpospolita”. Sobota – niedziela, 10 – 11 listopada 2007 roku. 263 (7860). s. 36. 
  10. Szacunkowa populacja do roku 2012
  11. LIMA METROPOLITANA
  12. Trujillo
  13. Arequipa
  14. Chiclayo
  15. Laura Riesco na stronie autorów peruwiańskich. (hiszp.)
  16. Mariano Melgar na stronie wiadomości o Peru. (hiszp.)
  17. José María Eguren na stronie poetów języka hiszpańskiego. (hiszp.)
  18. Blanca Varela na stronie poetów języka hiszpańskiego. (hiszp.)
  19. Isaac Goldemberg na stronie Amerykańskiej Akademii języka hiszpańskiego. (hiszp.)
  20. Ricardo Silva Santisteban na stronie tłumaczy literackich z Buenos Aires.
  21. Ricardo Silva Santisteban: Breve historia de la traducción en el Perú, Lima, Instituto Bibliográfico del Perú, 2013. ISBN 978-612-46210-1-7 (hiszp.)
  22. Chabuca Granda - biała dama czarnego Peru.
  23. William Luna i "Ñinachay".
  24. Yuyachkani na stronie wirtualnego archiwum sztuk scenicznych.
  25. Armando Robles Godoy na Internet Movie Database.
  26. Francisco Lombardi na Internet Movie Database.
  27. Josué Méndez na stronie kina peruwiańskiego.
  28. Javier Corcuera mówi o swoim ostatnim filmie na stronie aktualności peruwiańskich.(hiszp.)
  29. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-17].
  30. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-05-17].
  31. Conela: Resumen estadistico de la iglesia latina global. Prolades.com, 2011.