Betelgeza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Współrzędne: Astronomia 05h55m10,30s; +07°24'25,00"

Betelgeza
α Orionis
Digitized Sky Survey Image of Betelgeuse.jpg
Zdjęcie Betelgezy (Digitized Sky Survey)
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Orion
Rektascensja 05h 55m 10,3s
Deklinacja +07° 24' 25"
Odległość 427 ly
(131 pc)
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy czerwony nadolbrzym
Typ widmowy M1-2 Ia-Iab
Jasność obserwowana 0,45m
Jasność absolutna -5,14m
Alternatywne oznaczenia
Betelgeuse, 58 Ori, BD+07 1055, FK5 224,
GC 7451, HD 39801, HIP 27989, HR 2061,
SAO 113271

Betelgeza (Betelgeuse, α Ori, alfa Orionis) – gwiazda w gwiazdozbiorze Oriona.

Nazwa pochodzi od arabskiego يد الجوزاء („Jad al-Dżauzā”, „Ręka [gwiazdozbioru] Bliźniąt”, „Ręka olbrzymki”). Nazwa ta występuje już w książce arabskiego astronoma Abda Al-Rahmana Al Sufiego opisującej gwiazdozbiory i gwiazdy stałe.

Pomimo że gwiazda jest alfą Oriona, nie jest najjaśniejszą gwiazdą gwiazdozbioru. Na pierwszym miejscu jest gwiazda beta Oriona, Rigel.

Właściwości fizyczne[edytuj | edytuj kod]

Położenie w gwiazdozbiorze, zdjęcie samej gwiazdy i obraz Betelgezy uzyskany dzięki VLT

Betelgeza jest jedną z najjaśniejszych gwiazd na niebie, jak również jedną z najbardziej interesujących dla astronomów. Jest ona ogromnym czerwonym nadolbrzymem, jej masę ocenia się na 15-20 mas Słońca[1]. Jej promień jest tak duży (ok. 950-1200 razy większy od promienia Słońca[1]), że za pomocą ziemskich teleskopów widać jej powierzchnię jako dysk, a nie punkt (jest to jeden z około 10 takich przypadków wśród wszystkich gwiazd, z pominięciem Słońca). Gdyby znajdowała się na miejscu Słońca, to wypełniałaby Układ Słoneczny aż do orbity Saturna. Pomiaru średnicy kątowej Betelgezy wykonali po raz pierwszy Francis Pease oraz Albert Michelson używając interferometrii optycznej[2]. Był to pierwszy pomiar rozmiaru gwiazdy. Barwa gwiazdy jest wyraźnie czerwona, co z łatwością można zauważyć gołym okiem.

Odległość gwiazdy wynosi 427±92 lat świetlnych. Jako jedyna wśród najjaśniejszych gwiazd jest gwiazdą zmienną (średnia wielkość widoma: +0,45m, typowe wahania od +0,3m do +0,6m, ekstremalne do +1,3m). Zmiany jasności spowodowane są głównie zmianami w średnicy i temperaturze powierzchni gwiazdy (pomiary wykazały wahania średnicy od 290 do 480 mln km). Do zmian w jasności przyczyniają się też plamy na powierzchni gwiazdy (analogiczne do plam słonecznych, ale dużo większe i prawdopodobnie spowodowane przez nieco inny mechanizm fizyczny). Temperatura powierzchni tej gwiazdy sięga 3100 K, jasność zaś przewyższa jasność Słońca od 40 000 do 100 000 razy. Na jeden obrót wokół własnej osi potrzebuje 17 lat.

Położenie Betelgezy w gwiazdozbiorze Oriona

Astronomowie przewidują, że gwiazda ta, znajdująca się przy końcu swojej ewolucji, w stosunkowo niedalekiej przyszłości (w skali astronomicznej) wybuchnie jako supernowa[3], w przypadku wybuchu gwiazda osiągnie jasność równą w przybliżeniu jasności Księżyca[4].

Fala uderzeniowa wokół gwiazdy[edytuj | edytuj kod]

Obserwacje w wysokiej rozdzielczości wykonane przez teleskop satelitarny AKARI ujawniły falę uderzeniową wokół Betelgezy, powstającą w wyniku ruchu gwiazdy względem materii międzygwiazdowej. Intensywny wiatr gwiazdowy, zjawisko charakterystyczne dla gwiazd w późnym stadium ewolucji, zderza się z otaczającym ośrodkiem. Na zdjęciach w dalekiej podczerwieni jest to widoczne w postaci łuków wokół gwiazdy. Rozmiar i kształt tych łuków pozwoliły na oszacowanie prędkości Betelgezy względem otaczającego ośrodka: wynosi ona około 30 km/s[5].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]