Jaworzno

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta w woj. śląskim. Zobacz też: Jaworzno – wieś w woj. opolskim, w pow. oleskim, w gminie Rudniki.
Jaworzno
Rynek w Jaworznie
Rynek w Jaworznie
Herb Flaga
Herb Jaworzna Flaga Jaworzna
Dewiza: Jaworzno – źródło energii
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Aglomeracja górnośląska
Data założenia 1229
Prawa miejskie 1901
Prezydent Paweł Silbert
Powierzchnia 152,59 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

94 305[1]
618,0 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 43-600 do 43-618
Tablice rejestracyjne SJ
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Jaworzno
Jaworzno
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jaworzno
Jaworzno
Ziemia 50°12′16″N 19°16′12″E/50,204444 19,270000
TERC
(TERYT)
2468011
SIMC 0940335
Urząd miejski
ul. Grunwaldzka 33
43-600 Jaworzno
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikisłownik Hasło Jaworzno w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP

Jaworznomiasto na prawach powiatu w południowej Polsce, w województwie śląskim, położone na Wyżynie Śląskiej.

Kiedyś główne miasto tzw. Zagłębia Krakowskiego, obecnie jest głównym miastem Jaworznicko-Chrzanowskiego Okręgu Przemysłowego. Leży na obrzeżach Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. W latach 1815-1846 Jaworzno było częścią Rzeczypospolitej Krakowskiej. Blisko stutysięczne miasto, o jednej z największych powierzchni w województwie (zajmuje 4. miejsce, a w skali kraju – 13). Jaworzno stanowi część historycznej Małopolski[2][3][4].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Do 1975 należało do województwa krakowskiego. W latach 1975–1998 w granicach woj. katowickiego.

Jaworzno leży po południowo-wschodniej stronie rozwidlenia rzek: Biała Przemsza i Przemsza, które wyznaczały Trójkąt Trzech Cesarzy. We wschodniej części województwa śląskiego. Według podziału na regiony fizycznogeograficzne obszar Jaworzna wchodzi w obręb dwóch mezoregionów Wyżyny Śląskiej: Wyżyny Katowickiej na północnym zachodzie i północnym wschodzie oraz Pagórów Jaworznickich na pozostałym obszarze.

Jaworzno leży we wschodniej części drugiego co do wielkości skupiska mieszkańców Polski. W urbanistyce zwanego m.in. konurbacją katowicką.

Miasto graniczy:

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Jaworzno składa się z kilkunastu dzielnic (często dawnych samodzielnych miast lub wsi), bez wyraźnych granic pomiędzy nimi. Rozchodzą się one gwiaździście od centrum, często przedzielone są pasami zieleni. Potocznie używa się nazw osiedli, jednak w związku z tym, że dawne przyłączone miasteczka również miały swoje dzielnice, określenie lokalizacji bywa kłopotliwe. Powszechnie przyjmuje się poniższy podział na tzw. ośrodki dzielnicowe:

Dzielnice Jaworzna – mapka podziału z okresu PRL

Dzielnice[edytuj | edytuj kod]

Osiedla mieszkaniowe[edytuj | edytuj kod]

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba terenu[edytuj | edytuj kod]

Najwyżej położonym punktem jest wzniesienie Przygoń (354,7 m n.p.m.), najniżej – miejsce w dolinie Przemszy (230 m n.p.m.)[potrzebne źródło].

Lista gór w Jaworznie:

Grodzisko w Jaworznie – najwyższa góra Pagórów Jaworznickich (346m n.p.m.); stanowisko archeologiczne
Nieczynne wyrobisko po kopalni dolomitu u podnóża Góry Sodowej (327 m n.p.m.)

Klimat[edytuj | edytuj kod]

W Jaworznie występuje klimat umiarkowany. Ze względu na ścieranie się wilgotnych mas powietrza znad Atlantyku z suchymi, kontynentalnymi, napływającymi ze wschodu, często dochodzi do zmian pogody. Średnia temperatura roku waha się od 6 do 10 stopni C. Przeciętnie w ciągu roku występuje 70 słonecznych dni (czyli 1702 godziny nasłonecznienia). Najcieplejszym miesiącem jest sierpień, a najzimniejszym styczeń. W okresie letnim wieją na ogół wiatry zachodnie sprzyjające opadom deszczu, natomiast w zimie przewagę mają wiatry wschodnie, co wpływa na zmniejszenie ilości opadów atmosferycznych. Do najbardziej deszczowych miesięcy należą czerwiec i lipiec, ze średnimi opadami w wysokości od 100 do 177 mm. Najmniej deszczowy jest wrzesień i październik, gdy opady wynoszą od 13 do 30 mm.

Stosunki wodne[edytuj | edytuj kod]

Przez Jaworzno przepływają lub przepływały takie cieki wodne jak:

Na terenie Jaworzna znajdują się takie zbiorniki wodne jak:

  • Sosina
  • Tarka czyli stawy Belnik. Nazwa Tarka nawiązuje do porastającej niegdyś ten obszar Śliwy
  • Łęg
  • Dolomit – zalany kamieniołom.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ludność Jaworzna.

Pod koniec 2012 r. Jaworzno zamieszkiwało 94 305 osób. Wśród mieszkańców miasta 16,2% stanowiły osoby w wieku przedprodukcyjnym, 65,5% osoby w wieku produkcyjnym, zaś 18,3% osoby w wieku poprodukcyjnym[5]. Najwyższą liczbę mieszkańców Jaworzna odnotowano w 1991, gdy według danych GUS miasto zamieszkiwało 99 993 osób[6].

Pracujących ogółem w gospodarce narodowej jest 21 572 osób, z tego w przemyśle i budownictwie pracuje 11 787 osób, w usługach rynkowych 5 274, w usługach nierynkowych 4 407. Rolnictwem zajmują się 104 osoby[potrzebne źródło].

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość swoją nazwę wzięła od słowiańskiej nazwy drzewa jawor (Acer pseudoplatanus), które występują na terenie miasta.

Znana mieszkańcom i oparta na etymologii ludowej legenda głosi: W 1330 przyszły król Kazimierz III Wielki wracał z Poznania do Krakowa na wezwanie swojego ojca Władysława Łokietka. W rejonie zwanym dziś Pańską Górą napotkał drwali ścinających jawor i zapytał ich, co robią. Wówczas jeden z nich odpowiedział: „My se jawor zno lo tyk, co srybra sukajo” (co tłumaczymy: My sobie jawor ścinamy, dla tych, co srebra szukają). Na podstawie tej ludowej opowieści powstał obecny herb miasta – rozłożysty jawor i ścinający go dwaj drwale. W rzeczywistości nazwa „Jaworzno” powstała poprzez dodanie do wyrazu „jawor” przyrostka *-ьno i nie ma nic wspólnego z „rznięciem”[7].

Nazwę miejscowości w obecnej polskiej formie Jaworzno wymienia w latach (1470-1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[8]. Długosz wymienia również obecną dzielnicę miasta Szczakową w formie Sczakowa jako osobną miejscowość, która w procesach urbanizacyjnych została wchłonięta przez Jaworzno.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880-1906 notuje nazwę miasta Jaworzno[9].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Trójkąt Trzech Cesarzy na mapie
Jaworzno na mapie Wolnego Miasta Krakowa.
Miasto Jaworzno w 1903 roku

Jaworzno historycznie leży na terenie Małopolski, a wykopaliska archeologiczne potwierdzają, że osiedle ludzkie istniało na jego terenie już w młodszej epoce kamienia. Zarysowane wały na powierzchni wzgórza Grodzisko wskazują również na istnienie osady we wczesnym średniowieczu. Przez wieki Jaworzno było niewielką osadą na terenie Ziemi krakowskiej w pobliżu Chrzanowa. Pierwsze zapiski o Jaworznie pochodzą z 1229, a w 1335 powstaje parafia, która przyjmuje imię św. Wojciecha. Początkowo tereny te należały do biskupów krakowskich i wchodziły w skład klucza sławkowskiego[10][11]. Na rzece Przemszy od 1179 roku przebiega granica między Małopolską i Górnym Śląskiem, będąca aż do 1922 roku także granicą państwową. Początkowo w Jaworznie wydobywano srebro i ołów z galeny, następnie rudę cynku i żelaza, a w 1767 w obecnej dzielnicy miasta – Szczakowej powstała pierwsza polska kopalnia węgla kamiennego i od tego czasu do dzisiaj w mieście wydobywa się ten surowiec.

Po III rozbiorze Polski miasto znalazło się w zaborze austriackim. W latach 1809-1815 Jaworzno wchodziło w skład Księstwa Warszawskiego, w latach 1815-1846 na nim kończyło się terytorium maleńkiej, formalnie niepodległej Rzeczypospolitej Krakowskiej – Wolnego Miasta Krakowa. Od 1846 do 1918 należała do Wielkiego Księstwa Krakowskiego, w ramach zaboru austriackiego. W czasach rozbiorów na styku rzek Przemszy, Czarnej Przemszy i Białej Przemszy istniał tzw. Trójkąt Trzech Cesarzy, wyznaczający granicę między Austrią, Rosją a Prusami. W XIX wieku rozwój przemysłowy zdynamizował rozwój miasta, a przeprowadzenie w 1847 przez dzielnicę miasta – Szczakową linii kolejowej Towarzystwa Kolei Krakowsko-Górnośląskiej (od 30 kwienia 1850 r. C.K. Uprzywilejowana Kolej Północna Cesarza Ferdynanda) jeszcze bardziej wzmocniło impuls rozwojowy tych terenów, tworząc jednocześnie ze Szczakowej istotny do dzisiaj węzeł kolejowy, który po rychłym uzyskaniu połączenia z Koleją Warszawsko-Wiedeńską stał się również ważnym węzłem przeładunkowym pomiędzy Austrią a Rosją i Prusami. Już w 1898 powstaje w Jaworznie pierwsza elektrownia, wydobycie węgla stanowi 84% wydobycia w całej Galicji, powstaje Fabryka Bieli Cynkowej, Fabryka Sody Amoniakalnej (Przekształcona w Hutę Szkła Okiennego „Szczakowa”), Garbarnia, a w 1916 Zakłady Azotowe „Azot”. 21 września 1901 cesarz Franciszek Józef I podpisał ustawę Sejmu Lwowskiego w sprawie nadania praw miejskich dla Jaworzna. Od 1918 do 1939 i od 1945 do 1975 w woj. krakowskim.

W czasie II wojny światowej miasto znalazło się pod okupacją niemiecką. W okresie II wojny światowej Jaworzno zostało włączone do Rzeszy Niemieckiej. Utworzono tu podobóz obozu koncentracyjnego Auschwitz (Oświęcim), którego więźniowie pracowali w jaworznickich kopalniach, inaczej zwany: Neu-Dachs. W tym samym miejscu w kwietniu 1945 utworzono tzw. Centralny Obóz Pracy, więziono tu m.in. żołnierzy AK, Niemców, Górnoślązaków, a także Ukraińców i Łemków podejrzanych o współpracę lub sympatyzowanie z OUN i UPA. Obóz istniał do lutego 1949 przekształcając się w tzw. Progresywne Więzienie dla Młodocianych Przestępców, wzorowane na sowieckich łagrach [12]. Ośrodek w Jaworznie zamknięto oficjalnie w 1956 r., po buncie więźniów, który miał miejsce 15 maja 1955 roku. W 1990 r. powstał Związek Młodocianych Więźniów Politycznych „Jaworzniacy”.

Dynamiczny rozwój miasta nastąpił w drugiej połowie XX wieku, kiedy napłynęły do niego tysiące ludzi (głównie z południowej Polski) do pracy w przemyśle. W drugiej połowie XX wieku do Jaworzna przyłączono okoliczne osady oraz dawniej niezależne miasta, tworząc dzisiejsze dzielnice Dąbrowa Narodowa, Szczakowa, Byczyna, Jeleń, Ciężkowice, Długoszyn. Powstaje organizm miejski o specyficznej, promienistej (rozchodzącej się od centrum) strukturze, mający bardzo dużą powierzchnię (152,2 km²) i ok. 100 tys. mieszkańców. Do 1975 Jaworzno było jednym z ważniejszych miast ówczesnego woj. krakowskiego. Po reformie administracyjnej 1975 roku zostało przyłączone, głównie ze względu na silnie rozwinięty przemysł, do województwa katowickiego.

Kolejna reforma administracyjna z 1999 nie przywróciła miasta do historycznej Małopolski (jak to się stało z pozostałymi miastami dawnego powiatu chrzanowskiego: Chrzanowem, Trzebinią, Libiążem), włączając Jaworzno do woj. śląskiego jako miasto na prawach powiatu.

Pod koniec XX wieku Jaworzno było miastem z największą liczbą elektrowni na świecie – funkcjonowały 3 elektrownie.

  • Elektrownia I – wyłączona w 1998 r. z eksploatacji z powodów ekologicznych
  • Elektrownia II – obecnie elektrociepłownia
  • Elektrownia III – posiada jeden z największych kominów w Europie, mierzący 300 m, obecnie wyłączony z ruchu z powodów ekologicznych

Obecnie Elektrownia II i Elektrownia III tworzą jeden zakład pod nazwą – Elektrownia „Jaworzno III” będący częścią koncernu Tauron (Tauron Wytwarzanie).

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Od czasu transformacji ustrojowej w Polsce, wskutek znacznej redukcji zatrudnienia w sektorze przemysłowym w latach 90. XX wieku, znaczna część mieszkańców Jaworzna trudni się handlem detalicznym[potrzebne źródło]. W Jaworznie swoje sklepy zlokalizowało kilka dużych sieci handlowych, np. Carrefour, Carrefour Express, Kaufland, Lidl, Aldi, Biedronka, a także restauracja typu fast foodMcDonald’s. Aktualnie w mieście funkcjonują tylko dwie kopalnie: Sobieski, który wchodzi w skład Południowego Koncernu Węglowego, a także Piłsudski. Inne kopalnie, wyłączone już z użytku: Jan Kanty, Jaworzno (Kościuszko), Bierut. W dzielnicy Jeleń powstaje także okręg przemysłowy. Do tej pory zostały wybudowane trzy hale należące do firm: francuskiej, czeskiej i chińskiej.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Budynek OKE Jaworzno.

W Jaworznie znajduje się Okręgowa Komisja Egzaminacyjna. Jaworzno posiada także wiele szkół, w których można się kształcić na różnorodnych kierunkach.Jaworzno jako pierwsze miasto w Polsce wprowadziło do szkolnych pracowni komputerowych system operacyjny Linux[13].

Przedszkola[edytuj | edytuj kod]

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

Szkoły artystyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Muzyczna I Stopnia im. Grażyny Bacewicz
  • Jaworznicka Szkoła Muzyki Rozrywkowej
  • Szkoła Tańca Towarzyskiego WIR (oddział zamiejscowy)
  • Szkoła Tańca Towarzyskiego GAMA
  • TITO Dance Studio
  • Szkoła Tańca Towarzyskiego Sukces
  • Akademia Tańca Elite

Gimnazja[edytuj | edytuj kod]

Licea[edytuj | edytuj kod]

  • Liceum Ogólnokształcące nr I im. Generała Tadeusza Kościuszki
  • Liceum Ogólnokształcące nr II im. Czesława Miłosza
  • Liceum Ogólnokształcące nr III
  • Liceum Ogólnokształcące nr IV Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2
  • Liceum Ekonomiczne dla Dorosłych
  • Liceum Ekonomiczne dla Dorosłych po ZSZ
  • Liceum Ekonomiczne Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 4
  • Liceum Handlowe Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 4
  • Liceum Ogólnokształcące Społeczne Miejskiego Towarzystwa Oświatowego
  • Liceum Profilowane nr II Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2
  • Liceum Profilowane nr III Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 3
  • Liceum Profilowane nr IV Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 4
  • Liceum Profilowane nr V Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr
  • Liceum Profilowane Południowego Koncernu Energetycznego SA
  • Liceum Profilowane Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1
  • Liceum Techniczne Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2
  • Liceum Zawodowe Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1
  • Liceum Zawodowe Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 4
  • Liceum Zawodowe Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 5
  • Liceum Zawodowe Zespołu Szkół Zawodowych Południowego Koncernu Energetycznego SA
  • Prywatne Liceum Ogólnokształcące dla dorosłych „Twoja Szkoła”
  • Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych EDUKACJA

Technika[edytuj | edytuj kod]

  • Technikum Budowlane Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1
  • Technikum dla Dorosłych Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 6
  • Technikum Energetyczne dla Dorosłych Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 5
  • Technikum Energetyczne Zespołu Szkół Zawodowych Południowego Koncernu Energetycznego SA
  • Technikum Gastronomiczne Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 4
  • Technikum Górnicze Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 6
  • Technikum Hotelarskie Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 4
  • Technikum Mechaniczne dla Dorosłych Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 3
  • Technikum nr 1 Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1
  • Technikum nr 2 Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2
  • Technikum nr 3 Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 3
  • Technikum nr 4 Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 4
  • Technikum nr 5 Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 5
  • Technikum nr 6 Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 6
  • Technikum Telekomunikacyjne Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 5
  • Technikum Zawodowe dla Dorosłych po ZSZ Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1

Szkoły policealne[edytuj | edytuj kod]

  • Policealna Szkoła eCollege
  • Centrum Edukacji Copernicus
  • Policealna Szkoła Informatyki i Administracji
  • Szkoła Policealna dla Dorosłych EDUKACJA

Szkoły wyższe[edytuj | edytuj kod]

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Budynek MCK, w którym dawniej mieściło się Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”

Świętem Miasta jest pierwsza sobota czerwca. W tym okresie organizowane są Dni Jaworzna[14].

Znane zespoły muzyczne i orkiestry z Jaworzna[edytuj | edytuj kod]

  • „Archetti” Orkiestra Kameralna Miasta Jaworzna – Samorządowa Instytucja Kultury powołana przez Radę Miasta w 2010 roku. Orkiestra wystąpiła z wieloma koncertami między innymi w Austrii, Belgii, Niemczech i w Polsce...
  • „eM Band” Orkiestra Rozrywkowa Miasta Jaworzna
  • Stos

Muzea[edytuj | edytuj kod]

  • Muzeum Miasta Jaworzna

Kina[edytuj | edytuj kod]

  • Kino Pod Chmurką – kino plenerowe, zawsze w okresie wakacyjnym.
  • Kino Sasanka – otwarte 22 lutego 1985 r. (widzowie zobaczyli przedpremierowy szlagier Vabank II) a zamknięte w 2002 r. (budynek przekształcony do celów handlowych np. sklep Biedronka)
  • Kino Złocień – zamknięte w 1985 r.
  • Kino Pionier – zamknięte w 1994 r.
  • Kino Związkowiec – zamknięte w 1987 r.
  • Planowane kino w galerii handlowej Galena

Teatr[edytuj | edytuj kod]

  • Teatr Sztuk w Jaworznie

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

Budynek Biblioteki Miejskiej
  • Miejska Biblioteka Publiczna, Rynek Główny 17 (Główna siedziba)
  • Filie:
    • al. 11 listopada 1 (Os. Podwale)
    • ul. Ławczana 12 (Os. Podłęże I)
    • ul. Brodzińskiego 27 (Os. Podłęże II)
    • ul. Granitowa 5 (Os. Gigant)
    • ul. Dwornickiego 7 (Os. Kościuszki)
    • ul. Łukasiewicza 1 (Os. Stałe)
    • ul. Niemcewicza 7a (Bory)
    • ul. Jaworznicka 27a (Góra Piasku)
    • ul. Jagiellońska 3 (Szczakowa)
    • ul. Olszewskiego 76 (Stara Huta)
    • ul. Kasztanowa 33 (Jeziorki)
    • ul. Strażacka 1 (Dąbrowa Narodowa)
    • ul. Dąbrowskiego 25 (Długoszyn)
    • ul. Korczyńskiego 12 (Byczyna)
    • ul. Wyzwolenia 2 (Ciężkowice)
    • ul. Celników 1 (Jeleń)
    • ul. Chełmońskiego 28 (Filia Szpital)
  • Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Katowicach. Filia w Jaworznie, Rynek Główny 17 (II piętro w gmachu Miejskiej Biblioteki Publicznej)

Cykliczne imprezy kulturalne[edytuj | edytuj kod]

  • Festiwal Piosenki Francuskiej – luty.
  • Jawor Rock Festival – kwiecień (ostatni odbył się w roku 2004).
  • Jeunesses Musicales – cykl koncertów – styczeń/luty
  • Festiwal Twórczości Młodzieży Szkolnej „Jawor” – kwiecień – czerwiec
  • Konkurs Literacki „O złote pióro prezydenta m. Jaworzna” kwiecień – czerwiec
  • „Psia Parada” – maj.
  • „Jaworznicki salon motoryzacyjny” – maj.
  • Tour de Jaworzno – czerwiec.
  • Dni Jaworzna – czerwiec.
  • „Noc Świętojańska” – czerwiec.
  • „Grand Prix w siatkówce plażowej” – lipiec.
  • Festiwal Energii – lipiec.
  • Międzynarodowy Bieg Uliczny na 15 km – sierpień.
  • „Pożegnanie lata” – sierpień.
  • „Grand Prix w biegach ulicznych” – wrzesień.
  • Miejski Przegląd Humoru „Śmiej się pan z tego” – listopad
  • Festyn Energetyków – 14 sierpnia

Galerie[edytuj | edytuj kod]

  • Galeria Obecna
  • Galeria Kameralna

Sport[edytuj | edytuj kod]

Hala widowiskowo-sportowa

Piłka nożna[edytuj | edytuj kod]

Siatkówka[edytuj | edytuj kod]

Koszykówka[edytuj | edytuj kod]

Szachy[edytuj | edytuj kod]

Narty wodne[edytuj | edytuj kod]

Rozrywka[edytuj | edytuj kod]

Zalew Sosina
Stadnina koni w Jaworznie
  • Basen kąpielowy
  • Stadnina koni
  • Kręgielnia
  • Strzelnica
  • Skate Park
  • Korty tenisowe
  • Lodowisko (sezonowe)
  • Centrum nurkowania „Zalany kamieniołom”
  • Sztuczna ścianka wspinaczkowa w Gimnazjum nr 3
  • Sztuczna ściana wspinaczkowa na Osiedlu Stałym
  • Bulodrom
  • Planowana galeria handlowa Galena
  • Park Geosfera

Media[edytuj | edytuj kod]

Prasa[edytuj | edytuj kod]

  • Co Tydzień – tygodnik lokalny (średni nakład w listopadzie 2013 wynosił 4 000 egzemplarzy[15]).
  • Tydzień w Jaworznie – tygodnik opiniotwórczy.
  • Sokół Jaworznicki – magazyn kulturalny, miesięcznik Miejskiego Centrum Kultury i Sportu – nie wydawany od 2011 roku.

w latach 1975-1990 ukazywał się również:

  • Gwarek- dwutygodnik – pismo załóg: KWK „Jaworzno, KWK „Komuna Paryska”, KPP „Szczakowa”, HSO „Szczakowa” Elektrowni „Jaworzno III”, Zespołu Elektrowni, ZCh „Organika – Azot” – Gazeta wpisana do księgi zasłużonych dla miasta Jaworzna. Adres Redakcji: ul. Grunwaldzka 37

Telewizja[edytuj | edytuj kod]

  • dlaciebie.tv – prywatna telewizja lokalna, która w 2012 r. zmieniła nazwę z CTv Jaworzno. Dostępna jest w sieci kablowej UPC Polska analogowo i od 2 lipca 2012 cyfrowo dla GOP.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Deptak Miejski – ul. Sienkiewicza
Zdjęcie nowego rynku zimą
Kamienice w Rynku
Pałac w Jaworznie
Zabytkowa studnia przy Runku Jeleńskim z XVII w.

Atrakcje turystyczne Jaworzna:

  • Budynki użyteczności publicznej:
    • Muzeum Miasta Jaworzna przy ul. Pocztowej 5, z eksponatami związanymi z tradycją, kulturą i przemysłem miasta.
    • Budynek przy ul. Mickiewicza 2 – Miejskie Centrum Kultury i Sportu (dawna siedziba Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”) z XIX w
    • Budynek kasyna dla urzędników gwarectwa przy ul. Grunwaldzkiej 52, z II połowy XIX w.
    • Budynek Stowarzyszenia Przyjaźń Jaworznicka przy ul. św. Wojciecha 2, z przeł. XIX/XX w.
    • Zespół willowo-parkowy (tzw. Pałac w Jaworznie) przy ul. Grunwaldzkiej 37, z XIX w.
  • Cmentarze:
    • Cmentarz Pechnicki (ul. Grunwaldzka) z I. poł. XIX w.
    • Cmentarz Ciężkowicki (gwarowo Ciężkowski; ul. Chełmońskiego) z XIX w.
    • Cmentarz w Szczakowej z 1913.
    • Cmentarz żołnierzy radzieckich z 1945.
    • Cmentarz Żydowski przy al. Piłsudskiego z końca XIX w.
  • Kolonie robotnicze i urzędnicze:
    • Budynki po kolonii robotniczej Jaworznickiego Gwarectwa Węglowego przy ul. Olszewskiego.
    • Obiekty koloni robotniczej Nowy Pechnik przy ul. Lipowej i Cyprysowej wraz z budynkiem szkoły podstawowej, willą kierownika kopalni Leopold z 1924 (ul. Piekarska), powstałe w latach 1911-1916
    • Pozostałości po kolonii robotniczej i urzędniczej przy ul. Różanej i Sportowej.
    • Zespół kolonii robotniczych i kolonia urzędnicza przy dawnej cementowni Szczakowa w Pieczyskach.
    • Pozostałości po zespole obiektów administracyjno-mieszkalnych Zakładów Chemicznych "Azot".
  • Obiekty przemysłowe:
    • Budynek dawnej rzeźni w Ciężkowicach z końca XVIII w. (zabytek techniki)
    • Dworzec PKP w Jaworznie–Szczakowej z XIX w.
    • Zabudowa dawnej Huty Szkła Dąbrowa Narodowa z XX w.
    • Budynki Huty Szkła w Szczakowej z II połowy XIX w.
    • Roznos sztolni kopalni rud- cynkowo-ołowianych w Długoszynie z XVI w.
    • Młyn w Długoszynie z XVIII/XIX w.
    • Ruiny Fabryki Cementu w Pieczyskach z II połowy XIX w.
    • Stacja pomp wody pitnej w Dobrej z lat 20. XX w.
    • Budynek transformatorowni kopalni Leopold z 1917.
    • Jeden z największych w Europie komin (należący do Elektrowni „Jaworzno III”).
    • Warto zobaczyć też nieczynne kamieniołomy oraz kopalnie węgla kamiennego już nieużywane lub dwie pozostałe, które funkcjonują nadal.
  • Obiekty rekreacyjno-sportowe:
    • Hala Widowiskowo – Sportowa MCKiS (jedna z najnowocześniejszych w Polsce, z 1348 miejscami).
    • Kryta Pływalnia, która oprócz olimpijskiego basenu posiada kilkudziesięciometrowe zjeżdżalnie, jaccuzi, sauny i inne nowoczesne rekreacyjno-zdrowotne atrakcje.
    • Ośrodek nurkowania "Orka" w zalanym kamieniołomie kopalni dolomitu
    • Zalew Sosina powstały w dawnym wyrobisku Kopalni Piasku „Szczakowa”.
    • Stadion Miejski z 7000 miejscami
  • Obiekty sakralne:
  • Obozy pracy:
  • Rezerwaty przyrody:
  • Inne:
    • Rynek Główny o nietypowym trójkątnym kształcie.
    • Studnia w Jeleniu z XVII w.
    • Na terenie miasta znajduje się ok. 150 pomników, obelisków i tablic pamiątkowych. Najstarsze pomniki to: pomnik upamiętniający 500 rocznicę bitwy pod Grunwaldem - w Szczakowej z 1910 oraz pomnik ks. S. Stojakowskiego z 1919.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

  • szlak turystyczny czerwony – PKP Jaworzno Szczakowa, Zalew Sosina, Ciężkowice, Jeziorki, Góra Grodzisko, Byczyna, Zalew Tarka, Jeleń, Zalew Łęg, Elektrownia Jaworzno III, Dąbrowa Narodowa, Łubowiec, Długoszyn, Góra Piasku, PKP Jaworzno Szczakowa.
  • szlak turystyczny niebieski – Bukowno, Jaworzno Knieje, Zalew Sosina, Ciężkowice, Sosina Młyny Serafińskie, Diabla Góra, Kopalnia Piasku „Szczakowa”, Kanał wodny Jaworznik, Teren Gminy Bukowno.
  • szlak turystyczny zielony – PKP Maczki, Długoszyn, Góra Piasku, Góra Sodowa, Rezerwat Sasanka, Obszar Krajobrazowy Dobra – Wilkoszyn, Warpie, Osiedle Leopold, Osiedle Podłęże, Zalew Łęg, Elektrownia Jaworzno III, Wysoki Brzeg, Rzeka Przemsza, Mysłowice Brzęczkowice. Dalej szlak biegnie po terenie Mysłowic.
  • szlak turystyczny żółty – siedziba PTTK o/Jaworzno, Wilkoszyn, Jeziorki, Cezarówka, Koźmin, Balin, PKP Balin.
  • szlak turystyczny niebieski – siedziba PTTK o/Jaworzno, Góra Grodzisko, Byczyna, Pomnik Partyzantów, Gmina Libiąż i Chrzanów.
  • szlak turystyczny czarny – dochodzi do szlaku zielonego i żółtego w Wilkoszynie do źródła wody siarczanej.

Baza noclegowa[edytuj | edytuj kod]

W mieście znajdują się 3 skategoryzowane hotele:

  • Brojan*** (ul. Paderewskiego 44)
  • Pańska Góra*** (ul. Krakowska 1)
  • Wodnik* (ul. Bukowska 10)

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Urząd Miejski w Jaworznie

Jaworzno jest miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do Rady Miejskiej w Jaworznie 23 radnych[16]. Organem wykonawczym samorządu jest prezydent miasta, którym obecnie jest Paweł Silbert.

Miasto jest członkiem Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, Śląskiego Związku Gmin i Powiatów i Związku Miast Polskich.

 Osobny artykuł: Prezydenci miasta Jaworzno.
Lata Imię Nazwisko Partia lub blok partyjny
1975 – 1979 Leszek Jagodyński PZPR
1979 – 1982 Marian Skalski PZPR
1982 – 1990 Józef Cichowski PZPR
1990 – 1998 Andrzej Węglarz Unia Wolności
1998 – 2002 Marian Tarabuła SLD
2002 – nadal Paweł Silbert Jaworzno Moje Miasto

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Kolegiata św. Wojciecha i św. Katarzyny

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Większość mieszkańców Jaworzna stanowią wierni Kościoła Rzymskokatolickiego.

Diecezja

Jaworzno niemal w całości należy do diecezji sosnowieckiej w obrębie archidiecezji częstochowskiej. Obszar Cezarówki Górnej i Koźmina podlega Parafii Chrystusa Króla w Balinie, natomiast Jeleń-Dąb, w którym znajduje się tylko kaplica dojazdowa, należy do parafii Przemienienia Pańskiego w Libiążu. Obie te parafie znajdują się w granicach archidiecezji krakowskiej, której w przeszłości podlegało całe Jaworzno.

Dekanaty

Obszar Jaworzna należy do dwóch dekanatów diecezji sosnowieckiej oraz dwóch dekanatów archidiecezji krakowskiej.

Diecezja sosnowiecka:

Archidiecezja krakowska:

Parafie
  • Parafia Świętych Wojciecha i Katarzyny w Jaworznie – Centrum
  • Parafia Najświętszej Maryi Panny Nieustającej Pomocy w Jaworznie Osiedlu Stałym
  • Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Jaworznie Długoszynie
  • Parafia św. Jana Kantego w Jaworznie Niedzieliskach
  • Parafia św. Brata Alberta Chmielowskiego w Jaworznie Pieczyskach
  • Parafia św. Elżbiety Węgierskiej w Jaworznie Szczakowej
  • Parafia Najświętszej Maryi Panny Anielskiej w Jaworznie Dąbrowie Narodowej
  • Parafia św. Barbary w Jaworznie Podłężu
  • Parafia Miłosierdzia Bożego w Jaworznie Borach
  • Parafia Najświętszej Maryi Panny Nieustającej Pomocy w Jaworznie Ciężkowicach
  • Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Jaworznie Jeleniu
  • Parafia św. Karola Boromeusza w Jaworznie Starej Hucie
  • Parafia św. Józefa Rzemieślnika w Jaworznie Jeziorkach
  • Parafia Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski w Jaworznie Sobieskim
  • Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa w Jaworznie Byczynie

Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta znajduje się pięć zborów Świadków Jehowy, posiadających dwie Sale Królestwa[17].

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Działalność duszpasterską na terenie miasta prowadzą cztery kościoły protestanckie o charakterze ewangelicznym. Należą do nich:

Inne[edytuj | edytuj kod]

W przeszłości istniała w Jaworznie synagoga, która została zdewastowana przez hitlerowców w czasie II wojny światowej.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Dworzec kolejowy Jaworzno Szczakowa, widok od strony miasta.
Dworzec kolejowy Jaworzno Szczakowa, widok od strony peronów.

Jaworzno znajduje się na skrzyżowaniu szeregu drogowych szlaków komunikacyjnych. Przez miasto przebiegają:

Planowane jest przedłużenie Drogowej Trasy Średnicowej do Jaworzna.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Dworzec kolejowy Jaworzno-Szczakowa jest jednym z największych w Polsce węzłów kolejowych i ważnym punktem ruchu ludności, a także przeładunku towarów. Kolejowy transport towarowy to przede wszystkim przewozy węgla kamiennego, ze względu na położenie miasta dużą rolę odgrywają przewozy tranzytowe, także międzynarodowe.

W mieście znajdują się następujące czynne stacje i przystanki kolejowe:

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Autobus Solaris PKM Jaworzno w charakterystycznych kolorach.

Na terenie Jaworzna działa wiele linii autobusowych, które obsługuje PKM Jaworzno nie należący do KZK GOP. Oprócz tego w Jaworznie działają także linie organizatorów z miast ościennych (Mysłowice, Chrzanów, Sosnowiec) oraz przewoźników prywatnych. Dzięki PKM Jaworzno bezpośrednio z Jaworzna dostać się można do: Katowic, Mysłowic, Sosnowca, Balina i Chrzanowa. Dzięki prywatnym liniom ekspresowym Jaworzno-Kraków dostać się można do Krakowa. Dzięki busom, można także dostać się do Dąbrowy Górniczej i Sosnowca.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Dzięki dobrze rozwiniętej sieci dróg i połączeń kolejowych, oraz bliskości portów lotniczych: Kraków-Balice do którego jest ok. 42 km (z centrum miasta) oraz Katowice-Pyrzowice do którego jest ok. 46 km (z centrum Jaworzna); komunikacja z miastem jest szybka i bardzo łatwa.

W 2014 przy ul. Chełmońskiego oddano do użytku sanitarne lądowisko dla helikopterów.

Osoby związane z Jaworznem[edytuj | edytuj kod]

Honorowi obywatele miasta Jaworzna[edytuj | edytuj kod]

Patroni miasta[edytuj | edytuj kod]

Osoby znane i urodzone w Jaworznie[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. „Rocznik Demograficzny”, s. 53, 2013. Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-6716 (pol.). 
  2. Muzeum Miasta – Historia.
  3. Muzeum Miasta – Etnografia.
  4. Jaworzno – Historia miasta.
  5. GUS: Bank Danych Lokalnych - Ludność w wieku przedprodukcyjnym (17 lat i mniej), produkcyjnym i poprodukcyjnym wg miejsca zamieszkania
  6. Ludność Jaworzna
  7. K. Rymut: Nazwy miast Polski, Ossolineum 1987, s. 94, ISBN 83-04-02436-5.
  8. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, „Liber Beneficiorum”, Aleksander Przedziecki, Tom II, Kraków 1864, s. 228.
  9. Jaworzno w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom III, s. 532.
  10. J. Łepkowski: Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, Warszawa 1863, s. 29 [1].
  11. M. Leś-Rudnicka: Historia miasta [2].
  12. Fedorowicz Andrzej, Wzorowy polski łagier; [w:] "Polityka", 2014, nr 2, ss. 54-57.
  13. Pionierzy video – TVS.
  14. uchwała nr IX/87/2003 Rady Miejskiej w Jaworznie z dnia 24 kwietnia 2003 r. w sprawie uchwalenia Statutu Miasta Jaworzna.
  15. „Tele Tydzień” najchętniej kupowanym tygodnikiem, „Polityka” lepsza od „Newsweeka” (Top 64) (pol.). wirtualnemedia.pl, 2014-02-03. [dostęp 2014-02-06].
  16. Zarządzenie Nr 111 Wojewody Śląskiego z dnia 8 kwietnia 2010 r. (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2010 r., Nr 64, poz. 1062).
  17. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 22 maja 2014.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz hasło Jaworzno w Wikisłowniku
Wikimedia Commons