Gospodarka planowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Gospodarka planowa, gospodarka nakazowo-rozdzielczagospodarka, opierająca się na założeniach planów kilkuletnich, określających najważniejsze cele rozwoju państwa.

Ten typ organizacji gospodarki jest stosowany w okresie wojny; stosowany był też w większości państw o ustrojach socjalistycznych, a ich tworzenie i realizowanie jest jednym z najważniejszych zadań kierownictwa partii. Uchwalane są często na określony czas podczas zjazdów partyjnych lub plenum. W historii PRL powszechnie znany był plan trzyletni i plan sześcioletni.

W gospodarce centralnie planowanej to władze ustalają, co, jak i dla kogo ma być produkowane (gospodarka nakazowo-rozdzielcza). Ustalane są także ceny poszczególnych produktów. Celem tego typu gospodarki w państwach socjalistycznych miał być sprawiedliwy podział dóbr, a nie zysk właścicieli kapitału jak w państwach kapitalistycznych. Racjonalne planowanie miało rozwiązać problemy nadprodukcji oraz cykli koniunkturalnych typowe dla gospodarki kapitalistycznej. Od strony teoretycznej gospodarką planową jako alternatywą dla wolnego rynku zajmował się Oskar Lange. W 1936 roku zaproponował on teoretyczny model socjalistycznej gospodarki centralnie planowanej, w której komisja planistyczna ustala ceny na poziomie kosztu krańcowego produkcji, zaś państwowe przedsiębiorstwa produkcyjne optymalizują koszt produkcji pod kątem ustalonej ceny. Model ten był krytykowany przez współczesnych mu ekonomistów — zajmowali się nim m.in. Ludwig von Mises, Milton Friedman oraz Friedrich Hayek.

System centralnego planowania gospodarczego jest w praktyce nieefektywny i prowadzi do gospodarki niedoboru[1][2]. Np. w ZSRR niezdolność centralnych planistów (Gosplan) do przewidywania trendów popytowych w gospodarce narodowej i globalnej doprowadziła do niedorozwoju sektora usług oraz przemysłu lekkiego, a w rezultacie – do pogłębiania niewydolności socjalistycznej gospodarki[3]. Według zwolenników gospodarki planowanej, wymienione wady wynikają z braku uczestnictwa zwykłych producentów i konsumentów w procesie planowania, co powoduje skrajną biurokratyzację.[4]

Zalety i wady gospodarki planowej[edytuj | edytuj kod]

W założeniach gospodarka planowa:

  • umożliwia zaprojektowanie przejścia do pełnego zatrudnienia,
  • pozwala na osiąganie zamierzonych celów w skali państwa,
  • pozwala na większą stabilność sytuacji gospodarczej poprzez eliminację wielu spontanicznych efektów rynkowych,
  • pozwala na realizację celów dalekosiężnych, a nie tylko bieżących,
  • pozwala na wyznaczenie w miarę stałej i stabilnej inflacji, kontrolowanej przez państwo i uniezależnienie się od skoków cenowych.

W żadnym kraju gospodarka planowa nie funkcjonowała zgodnie z założeniami. W praktyce ujawniały się następujące jej wady:

  • niezdolność do precyzyjnego zmierzenia wszystkich czynników popytowych prowadzi do uśredniania, przybliżeń lub błędnych założeń w prognozach
  • błędne prognozy prowadzą do złego planowania produkcji i marnowania zasobów
  • planowanie jest narażone na naciski polityczne lub ideologiczne[5]
  • z powodów ideologicznych raporty o wykonaniu planów są naciągane na wszystkich szczeblach, co prowadzi do coraz głębszego odrealniania planów na kolejne okresy produkcyjne,
  • prowadzi często do usztywnienia polityki gospodarczej,
  • jest trudna do realizacji w państwie demokratycznym,
  • często powoduje niedobór towarów na rynku i w rezultacie ich reglamentację,
  • środki prowadzące do celów często „po drodze” powodują znaczne straty finansowe.

Gospodarka planowa w ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Robert Vincent Daniels w następujący sposób scharakteryzował funkcjonowanie systemu komunistycznej gospodarki w schyłkowym okresie ZSRR:

System uniemożliwiał połowie populacji pracę w sektorze podstawowych, codziennych usług, równocześnie ograniczając drugiej połowie możliwości wypełnienia tej roli. W ten sposób uzyskaliśmy paradoks nowoczesnego społeczeństwa, z wszystkimi jego technologiami i instytutami badawczymi, które nie może normalnie funkcjonować z powodu braków w dostawach żywności i podstawowych usług rzemieślniczych. Ludzie stoją w kolejkach zamiast produkować to, co jest im potrzebne.

— R.V. Daniels, "The End of Communist Revolution", 1993[6]

Sołżenicyn podawał wiele przypadków skrajnego marnotrawstwa w systemie produkcji ZSRR, podporządkowanym w całości ustalanym centralnie planom produkcji, których niewykonanie było traktowane jak przestępstwo. Dla kierowników poszczególnych szczebli liczyło się tylko i wyłącznie wykonanie przydzielonego im planu, nawet jeśli wiązało się to z kradzieżą surowca zapisanego w cudzym planie, szkodami dla środowiska, zwiększonym ryzykiem wypadków[7] czy zmarnowanie produkcji z powodu dysfunkcyjnego łańcucha dostaw:

W Ust'wymłagu, w 1943 roku postanowiono za wszelką cenę przekroczyć plan spławu drzewa luzem. Kto tylko był pod ręką — musiał iść do lasu, wypędzono do wyrębu zdrowych i chorych. W rezultacie — w zatoce rzecznej obok obozu zebrało się trochę za wiele drewna — 200000 metrów sześciennych. Nie zdążono wyłowić tego przed zimą i pnie wmarzły w lód. Poniżej tego punktu przerzucony był przez rzekę most kolejowy. Jeśli wiosną cała ta masa nie rozpadnie się na poszczególne pnie, tylko ruszy wałem — to zniesie most, jak pić dać a komendant pójdzie pod sąd. Trzeba wiec było sprowadzać dynamit wagonami, zakładać zimą miny na dnie, wysadzać w powietrze te zmarzłą kupę drewna i później jak najszybciej wytaczać kloce na brzeg aby je tam palić (bo wiosną nie będą się już nadawały do żadnej obróbki tartacznej)

Archipelag GUŁag[8]

W ZSRR związane z gospodarką planową współzawodnictwo socjalistyczne prowadziło do wyniszczającej konkurencji między poszczególnymi zakładami produkcyjnymi, wzajemnego podkradania sobie surowca i fałszowania statystyk[9] oraz "chomikowania" nadmiarowych zapasów narzędzi, surowców, półproduktów itd w celu zabezpieczenia wykonania planu w przyszłych latach w sytuacji ciągłych przerw i deficytów w łańcuchu dostaw. Nikołaj Szmielow w 1987 roku szacował, że z zaksięgowanych wówczas zapasów o wartości 450 mld rubli około 170 mld to zapasy nadmiarowe, utrzymywane wyłącznie jako zabezpieczenie[10].

Przypisy

  1. Filip Musiał: Sześcioletni plan pracy dla Sowietów. Dziennik Polski, 2010.
  2. Plan rozwoju iluzji. Rzeczpospolita, 2008.
  3. Robert Vincent Daniels: The end of the Communist revolution. 1993. ISBN 9780415061506.
  4. Why did Russia degenerate into a totalitarian, Stalinist dictatorship, and how does the planned economy work to develop the productive forces without the "check" of the market? (ang.). 27-02-2007. [dostęp 07-10-2013].
  5. Piotr Lipiński: Królowa PRL. Duży Format, 2009.
  6. Robert Vincent Daniels: The End of the Communist Revolution. 1993. ISBN 978-0415061506.
  7. Presja na wykonanie planu była najbardziej prawdopodobną przyczyną katastrofalnego wybuchu fabryki trotylu , która wydarzyła się 19 listopada 1952 w Wytwórni Chemicznej nr 9 w Łęgnowie, za: Maciej Jasiński: Wielka eksplozja trotylu wstrząsnęła całym miastem. Gazeta.pl, 2012.
  8. A. Sołżenicyn, Archipelag GUŁag, cz. III, s. 505-507
  9. Michał Heller: Maszyna i śrubki. Jak hartował się człowiek sowiecki. Warszawa: Wydawnictwo Pomost, 1989.
  10. Nikołaj Szmielow. Awansy i dołgi (Авансы и долги). „Nowyj Mir”, 1987. 

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]