Gospodarka planowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Gospodarka planowa, gospodarka nakazowo-rozdzielczagospodarka, opierająca się na założeniach planów kilkuletnich, określających najważniejsze cele rozwoju państwa.

Ten typ organizacji gospodarki jest stosowany w okresie wojny; stosowany był też w większości państw o ustrojach socjalistycznych, a ich tworzenie i realizowanie jest jednym z najważniejszych zadań kierownictwa partii. Uchwalane są często na określony czas podczas zjazdów partyjnych lub plenum. W historii PRL powszechnie znany był plan trzyletni i plan sześcioletni.

W gospodarce centralnie planowanej to władze ustalają, co, jak i dla kogo ma być produkowane (gospodarka nakazowo-rozdzielcza). Ustalane są także ceny poszczególnych produktów. Celem tego typu gospodarki w państwach socjalistycznych miał być sprawiedliwy podział dóbr, a nie zysk właścicieli kapitału jak w państwach kapitalistycznych. Racjonalne planowanie miało rozwiązać problemy nadprodukcji oraz cykli koniunkturalnych typowe dla gospodarki kapitalistycznej. Od strony teoretycznej gospodarką planową jako alternatywą dla wolnego rynku zajmował się Oskar Lange. W 1936 roku zaproponował on teoretyczny model socjalistycznej gospodarki centralnie planowanej, w której komisja planistyczna ustala ceny na poziomie kosztu krańcowego produkcji, zaś państwowe przedsiębiorstwa produkcyjne optymalizują koszt produkcji pod kątem ustalonej ceny. Model ten był krytykowany przez współczesnych mu ekonomistów — zajmowali się nim m.in. Ludwig von Mises, Milton Friedman oraz Friedrich Hayek.

System centralnego planowania gospodarczego jest w praktyce nieefektywny i prowadzi do gospodarki niedoboru[1][2]. Np. w ZSRR niezdolność centralnych planistów (Gosplan) do przewidywania trendów popytowych w gospodarce narodowej i globalnej doprowadziła do niedorozwoju sektora usług oraz przemysłu lekkiego, a w rezultacie – do pogłębiania niewydolności socjalistycznej gospodarki[3]. Według zwolenników gospodarki planowanej, wymienione wady wynikają z braku uczestnictwa zwykłych producentów i konsumentów w procesie planowania, co powoduje skrajną biurokratyzację.[4]

Zalety i wady gospodarki planowej[edytuj | edytuj kod]

W założeniach gospodarka planowa:

  • umożliwia zaprojektowanie przejścia do pełnego zatrudnienia,
  • pozwala na osiąganie zamierzonych celów w skali państwa,
  • pozwala na większą stabilność sytuacji gospodarczej poprzez eliminację wielu spontanicznych efektów rynkowych,
  • pozwala na realizację celów dalekosiężnych, a nie tylko bieżących,
  • pozwala na wyznaczenie w miarę stałej i stabilnej inflacji, kontrolowanej przez państwo i uniezależnienie się od skoków cenowych.

W żadnym kraju gospodarka planowa nie funkcjonowała zgodnie z założeniami. W praktyce ujawniały się następujące jej wady:

  • niezdolność do precyzyjnego zmierzenia wszystkich czynników popytowych prowadzi do uśredniania, przybliżeń lub błędnych założeń w prognozach
  • błędne prognozy prowadzą do złego planowania produkcji i marnowania zasobów
  • planowanie jest narażone na naciski polityczne lub ideologiczne[5]
  • z powodów ideologicznych raporty o wykonaniu planów są naciągane na wszystkich szczeblach, co prowadzi do coraz głębszego odrealniania planów na kolejne okresy produkcyjne,
  • prowadzi często do usztywnienia polityki gospodarczej,
  • jest trudna do realizacji w państwie demokratycznym,
  • często powoduje niedobór towarów na rynku i w rezultacie ich reglamentację,
  • środki prowadzące do celów często „po drodze” powodują znaczne straty finansowe.

Gospodarka planowa w ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Robert Vincent Daniels w następujący sposób scharakteryzował funkcjonowanie systemu komunistycznej gospodarki w schyłkowym okresie ZSRR:

System uniemożliwiał połowie populacji pracę w sektorze podstawowych, codziennych usług, równocześnie ograniczając drugiej połowie możliwości wypełnienia tej roli. W ten sposób uzyskaliśmy paradoks nowoczesnego społeczeństwa, z wszystkimi jego technologiami i instytutami badawczymi, które nie może normalnie funkcjonować z powodu braków w dostawach żywności i podstawowych usług rzemieślniczych. Ludzie stoją w kolejkach zamiast produkować to, co jest im potrzebne.

— R.V. Daniels, "The End of Communist Revolution", 1993[6]

Sołżenicyn podawał wiele przypadków skrajnego marnotrawstwa w systemie produkcji ZSRR, podporządkowanym w całości ustalanym centralnie planom produkcji, których niewykonanie było traktowane jak przestępstwo. Dla kierowników poszczególnych szczebli liczyło się tylko i wyłącznie wykonanie przydzielonego im planu, nawet jeśli wiązało się to z kradzieżą surowca zapisanego w cudzym planie, szkodami dla środowiska, zwiększonym ryzykiem wypadków[7] czy zmarnowanie produkcji z powodu dysfunkcyjnego łańcucha dostaw:

W Ust'wymłagu, w 1943 roku postanowiono za wszelką cenę przekroczyć plan spławu drzewa luzem. Kto tylko był pod ręką — musiał iść do lasu, wypędzono do wyrębu zdrowych i chorych. W rezultacie — w zatoce rzecznej obok obozu zebrało się trochę za wiele drewna — 200000 metrów sześciennych. Nie zdążono wyłowić tego przed zimą i pnie wmarzły w lód. Poniżej tego punktu przerzucony był przez rzekę most kolejowy. Jeśli wiosną cała ta masa nie rozpadnie się na poszczególne pnie, tylko ruszy wałem — to zniesie most, jak pić dać a komendant pójdzie pod sąd. Trzeba wiec było sprowadzać dynamit wagonami, zakładać zimą miny na dnie, wysadzać w powietrze te zmarzłą kupę drewna i później jak najszybciej wytaczać kloce na brzeg aby je tam palić (bo wiosną nie będą się już nadawały do żadnej obróbki tartacznej)

Archipelag GUŁag[8]

Plan centralny miał absolutny priorytet nad wszystkimi pozostałymi czynnikami, a jego niewykonanie − z jakiegokolwiek powodu − było traktowane jako zbrodnia. Nikołaj Nikulin podaje przykład Jakucji, na którą w latach 40. nałożono ogromny plan dostaw zboża. Przedstawiciel władzy lokalnej, który wskazywał na jego nierealność został aresztowany jako wróg ludu, podważający kompetencje partii. Funkcjonariusz, który zajął jego miejsce wykonał plan metodą przymusowej konfiskaty wszystkich dostępnych zapasów zboża, za co został odznaczony medalem − ale w pozbawionej zapasów republice wiosną z głodu zmarła niemal ⅓ ludności.[9]

W ZSRR związane z gospodarką planową współzawodnictwo socjalistyczne prowadziło do wyniszczającej konkurencji między poszczególnymi zakładami produkcyjnymi, wzajemnego podkradania sobie surowca i fałszowania statystyk[10] oraz "chomikowania" nadmiarowych zapasów narzędzi, surowców, półproduktów itd w celu zabezpieczenia wykonania planu w przyszłych latach w sytuacji ciągłych przerw i deficytów w łańcuchu dostaw. Nikołaj Szmielow w 1987 roku szacował, że z zaksięgowanych wówczas zapasów o wartości 450 mld rubli około 170 mld to zapasy nadmiarowe, utrzymywane wyłącznie jako zabezpieczenie[11].

Przypisy

  1. Filip Musiał: Sześcioletni plan pracy dla Sowietów. Dziennik Polski, 2010.
  2. Plan rozwoju iluzji. Rzeczpospolita, 2008.
  3. Robert Vincent Daniels: The end of the Communist revolution. 1993. ISBN 9780415061506.
  4. Why did Russia degenerate into a totalitarian, Stalinist dictatorship, and how does the planned economy work to develop the productive forces without the "check" of the market? (ang.). 27-02-2007. [dostęp 07-10-2013].
  5. Piotr Lipiński: Królowa PRL. Duży Format, 2009.
  6. Robert Vincent Daniels: The End of the Communist Revolution. 1993. ISBN 978-0415061506.
  7. Presja na wykonanie planu była najbardziej prawdopodobną przyczyną katastrofalnego wybuchu fabryki trotylu , która wydarzyła się 19 listopada 1952 w Wytwórni Chemicznej nr 9 w Łęgnowie, za: Maciej Jasiński: Wielka eksplozja trotylu wstrząsnęła całym miastem. Gazeta.pl, 2012.
  8. A. Sołżenicyn, Archipelag GUŁag, cz. III, s. 505-507
  9. Nikołaj Nikulin: Sołdat. Od Leningradu do Berlina. Frontowa prawda w opowieści szeregowego żołnierza Armii Czerwonej. Carta Blanca, Ośrodek KARTA, 2013. ISBN 9788377052310.
  10. Michał Heller: Maszyna i śrubki. Jak hartował się człowiek sowiecki. Warszawa: Wydawnictwo Pomost, 1989.
  11. Nikołaj Szmielow. Awansy i dołgi (Авансы и долги). „Nowyj Mir”, 1987. 

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]