Koszyce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta na Słowacji. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Koszyce
Košice
Koszyce
Herb
Herb Koszyc
Państwo  Słowacja
Kraj Kosicky vlajka.svg koszycki
Burmistrz Richard Raši
Powierzchnia 243,8 km²
Wysokość 255 m n.p.m.
Populacja (2014)
• liczba ludności
• gęstość

240 164 [1]
959,2 os./km²
Nr kierunkowy +421-55
Kod pocztowy 04000
Tablice rejestracyjne KE
Położenie na mapie kraju koszyckiego
Mapa lokalizacyjna kraju koszyckiego
Koszyce
Koszyce
Położenie na mapie Słowacji
Mapa lokalizacyjna Słowacji
Koszyce
Koszyce
Ziemia 48°43′17,84″N 21°15′28,58″E/48,721622 21,257939Na mapach: 48°43′17,84″N 21°15′28,58″E/48,721622 21,257939
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Koszyce w Wikisłowniku
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
Centrum miasta

Koszyce (słow. i czes. Košice, węg. Kassa, łac. Cassovia, niem. Kaschau, cyg. Kasza) – drugie co do wielkości miasto Słowacji pod względem liczby mieszkańców (234 tys. mieszkańców w 2008[1], w 2012 roku. 240 tys. mieszkańców[2]), trzecie – po Bratysławie i Wysokich Tatrach (Vysoké Tatry) – pod względem powierzchni (243,8 km²[3]) oraz największe miasto wschodniej Słowacji. Koszyce to siedziba władz kraju koszyckiego (Košický kraj) i powiatu Koszyce-okolice (Košice-okolie), a także centralny ośrodek metropolitalny aglomeracji koszycko-preszowskiej (Košicko-prešovská aglomerácia). Stanowią one również centrum kulturowe, edukacyjne, rekreacyjno-turystyczne, gospodarcze. Położone są w historycznym regionie Abov (20 km od granicy z Węgrami, 80 km od granicy z Ukrainą i 90 km od granicy z Polską). Nazywane są „żelaznym lub stalowym sercem” Słowacji, dzięki największej na Słowacji hucie żelaza, która znajduje się na terenie miasta[4].

W 2009 miasto zostało wyróżnione – wraz z francuską Marsylią – tytułem Europejskiej Stolicy Kultury na rok 2013[5].

Podstawowe wiadomości[edytuj | edytuj kod]

Koszyce leżą w Kotlinie Koszyckiej (Košická kotlina) nad rzeką Hornad. Od strony wschodniej miasto ograniczają Góry Tokajsko-Slańskie (Slanské vrchy), a od strony zachodniej – Góry Wołowskie (Volovské vrchy). Współrzędne geograficzne – 48°43'58 N, 21°15'41 E.

Od 1996 roku dzielnice Koszyc istnieją na prawach miejskich (podobnie jak dzielnice w Bratysławie), toteż terytorium Koszyc podzielone jest na 4 powiaty, tzw. powiaty miejskie i 22 dzielnice (mestská časť)[6]

  • powiat Koszyce I – dzielnice: Džungľa, Kavečany, Sever, Sídlisko Ťahanovce, Staré Mesto, Ťahanovce,
  • powiat Koszyce II – dzielnice: Lorinčík, Luník IX, Myslava, Pereš, Poľov, Sídlisko KVP, Šaca, Západ,
  • powiat Koszyce III – dzielnice: Sídlisko Dargovských hrdinov, Košická Nová Ves,
  • powiat Koszyce IV – dzielnice: Barca, Juh, Krásna, Nad jazerom, Šebastovce, Vyšné Opátske.

Znaczenie miasta[edytuj | edytuj kod]

Koszyce są węzłem drogowym i kolejowym. Krzyżują się tu drogi krajowe nr 68 (R4/D1, od granicy z Polską przez Preszów i Koszyce do granicy z Węgrami) i nr 50 (R2, z Użhorodu do granicy z Czechami przez Koszyce, Zvolen i Trenczyn) oraz biegnące ich szlakami międzynarodowe E50, E71 i E571. Zbiegają się tu również lokalne drogi 552 z Veľkich Kapušan, 547 ze Spiskiego Podgrodzia i 548 ze Smolníka. Z Koszyc biegną linie kolejowe do Rożniawy, Popradu, Preszowa, Trebišova, Čiernej nad Tisou i na Węgry – do Miszkolca i Szerencs. 6 km na południe od centrum Koszyc leży lotnisko – dawniej wojskowe, obecnie międzynarodowy port lotniczy.

W Koszycach mieści się Trybunał Konstytucyjny Słowacji, siedziba diecezji rzymskokatolickiej (od 1995 archidiecezji) i greckokatolickiej oraz biskupstwa ewangelickiego. Są miastem uniwersyteckim – działają tu uczelnie wyższe takie jak: Uniwersytet P.J. Šafárika (Univerzita Pavla Jozefa Šafárika v Košiciach), politechnika (Technická univerzita), akademia weterynaryjna (Univerzita veterninárskeho lekárstva) i konserwatorium oraz wydziały bratysławskiej akademii ekonomicznej (Ekonomická univerzita v Bratislave), nitrzańskiej akademii rolniczej (Slovenská poľnohospodárska univerzita v Nitre) i ružomberskiego uniwersytetu katolickiego (Katolická univerzita v Ružomberku). Istnieje również 18 szkół średnich, w tym jedna z węgierskim językiem wykładowym. W mieście działa sześć teatrów (w tym węgierski, cygański i filharmonia), osiem kin, cztery muzea (lotnictwa, techniki, wschodniej Słowacji i rzeźby Vojtecha Löfflera), dwie galerie sztuki i trzy biblioteki (w tym biblioteka naukowa z 3,3 mln woluminów). W mieście działa ogród zoologiczny, ogród botaniczny i planetarium. Drużyna hokejowa z Koszyc jest dwukrotnym mistrzem Czechosłowacji i trzykrotnym mistrzem Słowacji.

Z Koszycami byli związani między innymi Jan Jiskra – kapitan miasta w czasach wojen husyckich oraz Rudolf Schuster – prezydent Słowacji w latach 1999-2004, a wcześniej wielokrotny burmistrz miasta.

Dzieje miasta[edytuj | edytuj kod]

Okolice miasta były zasiedlone już w paleolicie. W VII wieku były tu osiedla Awarów. Osadnictwo słowiańskie datuje się od VIII wieku. W IX wieku tereny dzisiejszych Koszyc należały do Księstwa Nitrzańskiego. Pod koniec XI wieku zostały włączone do Królestwa Węgier. W 1143 poświęcono klasztor benedyktynów w Krásnej nad Hornádom (dzisiejszej dzielnicy Koszyc).

Pierwsza pisemna wzmianka o Koszycach pochodzi z 1230. W połowie XIII wieku, na fali rekolonizacji po najazdach mongolskich, obok Słowian w Koszycach osiedlili się osadnicy saksońscy. Jako jedna z pierwszych na Węgrzech osada koszycka otrzymała prawa miejskie przywilejem z 13 kwietnia 1249. Około 1270 zaczęto wznosić miejskie mury obronne. W początkach XIV wieku miasto zasłużyło się w węgierskiej wojnie sukcesyjnej, wspierając późniejszego króla Karola Roberta Andegaweńskiego przeciwko magnatom Amadeuszowi Abie i Maciejowi Czakowi. Przez XIV wiek Koszyce stopniowo gromadziły przywileje – zwolnienia od podatków, prawa mennicze, prawo miecza. 28 lipca 1347 Koszyce zostały podniesione przez Ludwika Wielkiego do rangi wolnego miasta królewskiego i jako pierwsze miasto w Europie otrzymały herb. Rozwój miasta postępował szybko – zwłaszcza dzięki położeniu na skrzyżowaniu szlaków handlowych – i Koszyce szybko stały się największym po Bratysławie ośrodkiem handlowym, rzemieślniczym i kulturalnym Górnych Wegier. Okresem największego rozkwitu miasta był XV wiek, gdy przewodziło wschodniosłowackiemu związkowi miast – Pentapolitanie. Nie przeszkodziła temu nawet kilkudziesięcioletnia okupacja miasta przez husytów pod wodzą Jana Jiskry. Pod koniec XV wieku Koszyce były uważane za drugie co do znaczenia miasto Węgier, zaraz po stołecznej Budzie. 17 września 1374 roku Ludwik król węgierski (Ludwik Wielki) i polski (Ludwik Węgierski) nadał polskiej szlachcie przywilej koszycki.

W maju 1419 roku, podczas zjazdu z Zygmuntem Luksemburskim, przed Władysławem Jagiełłą ukorzył się tutaj za kolejną zdradę książę Świdrygiełło.

Po zakończeniu węgierskiej wojny domowej lat 1526-1538 Koszyce wraz z całą wschodnią Słowacją znalazły się początkowo pod władzą książąt siedmiogrodzkich, a następnie – Habsburgów. Od czasu katastrofalnego pożaru w 1556 rozwój miasta został zahamowany, a następnie zaczął się okres upadku, wywołanego ciągłymi walkami z Turkami i wojnami religijnymi. 7 września 1619 zginęło trzech męczenników koszyckich. Pod koniec XVI wieku w mieście było 10 tys. mieszkańców, w 1771 – tylko 5,1 tys. W XVI, XVII i XVIII wieku Koszyce były ośrodkiem węgierskiego oporu przeciwko władzy Habsburgów, a jednocześnie siedzibą różnych organów władz cesarstwa. Od 1583 w mieście rezydował uchodzący z Egeru pod naporem tureckim tamtejszy biskup. Od połowy XVII wieku Koszyce były siedzibą władz komitatu Abauj. Od 1657 w Koszycach istniał uniwersytet.

Kryzys ustał pod koniec XVIII wieku, gdy ustały powstania antyhabsburskie i niepokoje religijne. W 1790 Koszyce znów miały około 10 tys. mieszkańców. Pochody wojsk w czasach wojen napoleońskich i rewolucji węgierskiej 1848-1849 nie przyprawiły miasta o zniszczenia. W XIX wieku zaczął się w Koszycach rozwijać przemysł, przy czym od połowy XIX wieku rozwój ten uległ znacznemu przyspieszeniu. W 1860 i 1870 połączono miasto liniami kolejowymi z Budapesztem i z Morawami. Nastąpiła jednocześnie intensywna madziaryzacja Koszyc. W 1910 miasto liczyło 44,2 tys. mieszkańców, z czego 33,4 tys. Węgrów, 6,5 tys. Słowaków, 3,2 tys. Niemców, 0,5 tys. Polaków, 0,2 tys. Czechów i 0,2 tys. Rusinów.

I wojna światowa nie dotknęła miasta. 29 grudnia 1918 Koszyce, mimo że zamieszkane wówczas w większości przez Węgrów, zostały zajęte przez armię czechosłowacką i włączone do nowo powstałej Czechosłowacji. W 1919 Koszyce stały się jednym z głównych ośrodków Słowackiej Republiki Rad, a w okresie od maja do lipca 1920 były okupowane przez Węgierską Armię Czerwoną. W okresie międzywojennym odsetek ludności węgierskiej spadł z 75% do około 15%, a ludność miasta wzrosła do około 70 tys. osób. W 1938 miasto wraz z całym pasem terenów południowej Słowacji zostało anektowane przez Węgry. 21 lutego 1945 Koszyce zostały zajęte przez Armię Czerwoną i do 21 kwietnia 1945 były siedzibą rządu odrodzonej Czechosłowacji. W Koszycach ogłoszono program tego rządu – tzw. program koszycki z 5 kwietnia 1945.

Po II wojnie światowej Koszyce przeszły okres intensywnej industrializacji. W mieście powstały huty, fabryki maszyn i materiałów budowlanych, zakłady chemiczne, odzieżowe i spożywcze. Według oficjalnego spisu ludności z 2001 miasto liczyło 236,1 tys. mieszkańców, z czego 210,3 tys. Słowaków, 8,9 tys. Węgrów, 5,1 tys. Cyganów, 2,8 tys. Czechów, 1,3 tys. Rusinów, 1,1 tys. Ukraińców i 0,4 tys. Niemców. Obecnie miasto składa się z zabytkowego śródmieścia, otoczonego dzielnicami przemysłowymi i sypialnymi. Zamieszkane przez Romów osiedle Luník IX stanowi w ostatnich latach miejsce niepokojów społecznych.

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Dane historyczne
Rok Ludność Zm., %
1480 10 000
1700 4000 –60%
1800 8000 100%
1846 13 700 71,3%
1869 21 700 58,4%
1890 28 900 33,2%
1910 44 200 52,9%
1921 52 900 19,7%
1942 67 000 26,7%
1950 60 700 –9,4%
1961 79 400 30,8%
1970 142 200 79,1%
1980 202 400 42,3%
1991 235 160 16,2%
2001 236 093 0,4%
2011 240 688 1,9%
Źródło statistics.sk


Ważniejsze zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • 1143 – opactwo benedyktyńskie w Krásnej n. Hornádom – z trójnawową romańską bazyliką z dwiema wieżami, zbudowane w miejscu dawniejszej osady słowiańskiej i romańskiego kościoła z XI wieku; opuszczone przed 1590, do dziś pozostały ruiny
  • 1250 (inne źródła – XIV wiek) – kaplica św. Michała
  • 1260 – kościół św. Mikołaja (w miejscu dzisiejszego kościoła seminaryjnego, nie zachowany)
  • 1250-1270 – pierwszy, jednonawowy kościół św. Elżbiety, w miejscu dzisiejszej katedry (nie zachowany)
  • około 1270-1290, później rozbudowane – miejskie mury obronne (zachowane jedynie dolne fragmenty w tzw. skansenie archeologicznym pod powierzchnią rynku)
  • od 1380 – budowana partiami aż do 1508 dzisiejsza katedra św. Elżbiety, najwspanialszy zabytek miasta, największy kościół Słowacji, znajduje się tu krypta Franciszka Rakoczego
  • XIV wiek – Urbanova veža – wolno stojąca dzwonnica katedralna
  • 1671-1684 – klasztor Jezuitów z kościołem Św. Trójcy, tzw. uniwersytecki
  • XVII wiek – więzienie miejskie (Miklušova väznica), obecnie muzeum
  • 1899eklektyczny Teatr Państwowy na rynku
  • 1926-1927Synagoga

Komunikacja Miejska w Koszycach[edytuj | edytuj kod]

Tramwaje[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Tramwaje w Koszycach.

Urodzeni w Koszycach[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Košice, Demography (ang.). W: Štatistický úrad Slovenskej republiky (Statistical Office of the Slovak Republic) [on-line]. [dostęp 2010-04-28].
  2. http://app.statistics.sk/mosmis/eng/demografia.jsp?txtUroven=440890&lstObec=599981
  3. Košice, Basic characteristics (ang.). W: Štatistický úrad Slovenskej republiky (Statistical Office of the Slovak Republic) [on-line]. [dostęp 2010-04-28].
  4. Go Pages 2006. Zlaté stránky na cesty. Sprievodca na cestách po Slovensku. Bratislava: Vydavateľ Mediatel spol. s r.o., 2005, s. 328. ISBN 80-969220-4-1.
  5. Future European Capitals of Culture (ang.). Komisja Europejska, 2011-05-24. [dostęp 2011-09-10].
  6. Pavol Korec, Viliam Lauko, Ladislav Tolmáči, Gabriel Zubriczký, Eva Mičietová: Kraje a okresy Slovenska. Nové administratívne členenie. Bratislava: Vydavateľstvo Q111, 1997, s. 329-343. ISBN 80-85401-58-4.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Nowa Encyklopedia Powszechna a-z, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków, 2003.
  • Rechłowicz M., Tramwaje w Koszycach w Świat Kolei 11/2008 s.46-53.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]