Pomnik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Pomnik – w architekturze, dzieło rzeźbiarskie lub rzeźbiarsko-architektoniczne, posąg, kamień pamiątkowy, obelisk, płyta itp., wzniesione dla upamiętnienia osoby lub zdarzenia historycznego[1].

Znaczenie i pochodzenie słowa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa "Pomnik" wywodzi się od staropolskiej formy słowa "Pamiętać" - "Pomnieć" i dosłownie oznacza miejsce upamiętniające wydarzenie bądź osobę. Pomnikiem nazywane są także:

  • krzyż, płyta lub tablica z napisem, stawiane na grobie
  • coś, co ma wartość historyczną, naukową, estetyczną, i co jest reprezentatywne dla swojej dziedziny, epoki
  • przedmiot będący symbolem lub świadectwem czegoś[2].

Forma pomnika może być różna – najczęściej jest to posąg lub grupa rzeźb na cokole, może być nim jednak również kolumna, obelisk, naturalny głaz – kamień pamiątkowy, a nawet sztucznie usypane wzgórze (kopiec), budynek lub pojazd wojskowy (czołg - pomnik) . Niekiedy funkcję "żywego pomnika" spełniają także drzewa (np. tzw. dęby pamięci)[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Podstawowe typy pomników rozwinęły się już w starożytności. Najbardziej charakterystycznymi typami pomników wyrastającymi z kultury greko-rzymskiej są pomnik konny i kolumna. Najczęstsze w antyku były wolno stojące rzeźby figuralne (stojące lub siedzące), o przenikających się niekiedy funkcjach memoratywnych i kultowych. W średniowieczu znaczenie pomnika zostało zredukowane, figury mogące mieć częściowe znaczenie memoratywne spotykamy niemal wyłącznie we wnętrzach kościołów.

Wraz z odrodzeniem następuje powrót do wzorców antycznych. W Italii pojawiają się liczne pomniki konne (Donatello – "Gattamelata" oraz Verrocchio – "Bartolomeo Colleoni") oraz stojące, sławiące wielkich wodzów i władców; również pomniki papieskie. Odradzają się memoratywne kolumny, często z posągiem na szczycie (np. Kolumna Zygmunta III Wazy). Stopniowo, w epoce baroku, pomniki uzyskują rozbudowane formy, zwłaszcza poprzez wzbogacanie warstwy cokołu. Schemat pomnika składającego się z rzeźby na cokole utrwala XIX wiek.

W końcu modernizm zrywa z tą tradycyjną formą, co objawiło się m.in. w redukcji cokołu (patrz np: pomniki realizowane przez Auguste Rodina). W formie rzeźb i samych pomników odbijały się kolejne kierunki (kubizm, futuryzm, konstruktywizm).

Lata powojenne przyniosły zmiany w rozumieniu pomnika, który przekroczył granice bryły, zaczął wchłaniać przestrzeń i obserwatora (koncepcja formy otwartej Oskara Hansena). Ważniejsze realizacje: Gustawa Zemły "Pomnik Powstańców Śląskich" w Katowicach, Wiktora Tołkina "Pomnik Ofiar Majdanka w Lublinie" czy Adama Haupta i Franciszka Duszenki "Pomnik Pomordowanych w Treblince". Za sprawą m.in. Władysława Hasiora w pomniki wprzęgnięte zostały żywioły – ogień, wiatr, woda (np. "Ogniste Ptaki" w Koszalinie, "Żelazne Organy" w Czorsztynie czy "Prometeusz Rozstrzelany" w Zakopanem).

Wybrana literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Antkowiak Zygmunt, Pomniki Wrocławia, Wrocław 1985.
  • Bender Agnieszka, Pomniki ofiar zbrodni katyńskiej, „Zeszyty Społeczne KIK”, 2000, nr 8.
  • Grzesiuk – Olszewska Irena, Polska rzeźba pomnikowa 1945-1980, „Sztuka” 1981, nr 1.
  • Grzesiuk – Olszewska Irena, Polska rzeźba pomnikowa w latach 1945-1990, Warszawa 1995.
  • Krasiński Hubert, Uwagi o modelach na pomnik dla Mickiewicza wykonanych podług pomysłu Matejki, oraz odpowiedź pp. recenzentom na ich zarzuty, Kraków 1886.
  • Malinowski Ernest, Życie i pomniki, red. Józef T. Finster, Gorzów 2000.
  • Nowicka Elżbieta, Parzych Czesław, Ostrołęckie pomniki, Ostrołęka 1999.
  • Ożóg Kazimierz S., Miedziany Pielgrzym. Pomniki Jana Pawła II w Polsce w latach 1980-2005, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Głogowie 2007, ss. 178, fot.
  • Ożóg Kazimierz S., Rzeźbiarze lubelscy w konfrontacji z władzą ludową, [w:] Artyści lubelscy i ich galerie, red. Lechosław Lameński, Lublin 2004.
  • Pazder Janusz, Miejsce pomnika, [w:] Materiały do studiów nad sztuką XIX wieku, red. Janos Brendel, Poznań 1993.
  • Peske Roman, Tu bije serce miasta. Pomnik Niepodległości w Pabianicach 1928-1998, Pabianice 1999.
  • Pierwszy na świecie pomnik ofiar sowieckiego komunizmu, red. Halina Barbara Szczepanowska, New York 1992.
  • Pomnik Jagiełły, Kraków 1910.
  • Pomnik poległych obrońców Wisły w 1920 roku we Włocławku. Informator, Włocławek 1990.
  • Szubert Piotr, Pomnik Adama Mickiewicza w Krakowie – idea i realizacja, [w:] Dzieła czy kicze, red. Elżbieta Grabska, Tadeusz S. Jaroszewski, Warszawa 1981.
  • Szubert Piotr, Pomnik Mickiewicza – ołtarz narodu, [w:] Materiały do studiów nad sztuką XIX wieku, red. Janos Brendel, Poznań 1993.
  • Śląski Bolesław, Pomniki Publiczne Warszawy, Warszawa 1916.
  • Taborski Leszek, Łomżyńskie pomniki, [w:] Kalendarz Łomżyński na rok 2004, red. Jerzy Jastrzębski, Łomża 2003.
  • Towarzyszom broni 1944-1945, Warszawa 1970.
  • Wasilewski Zygmunt, Pomnik Mickiewicza w Warszawie 1897-1898, Warszawa 1899.
  • Winglarek Jan Wojciech, Tam, gdzie lwowskie śpią Orlęta..., Warszawa 2001.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło pomnik w Wikisłowniku
Wikimedia Commons
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o pomnikach

Przypisy

  1. Witold Szolginia: Architektura. Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 126. ISBN 83-85001-89-1.
  2. definicje wyrazu "pomnik" w Słowniku języka polskiego PWN [dostęp 30 maja 2010]
  3. Międzyrzec Podlaski: żywy pomnik pamięci ofiar katyńskich [dostęp 29 listopada 2010]