Centuria pospolita
| Centuria pospolita | |
|---|---|
 |
|
| Systematyka[1] | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | rośliny |
| Klad | rośliny naczyniowe |
| Klad | Euphyllophyta |
| Klad | rośliny nasienne |
| Klasa | okrytonasienne |
| Klad | astrowe |
| Rząd | goryczkowce |
| Rodzina | goryczkowate |
| Rodzaj | centuria |
| Gatunek | centuria pospolita |
| Nazwa systematyczna | |
| Centaurium erythraea Rafn Danm. Holst. Fl. 2:75. 1800 |
|
| Synonimy | |
|
Centaurium minus auct., |
|
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
|
.jpg)
Centuria pospolita, centuria zwyczajna, tysiącznik (Centaurium erythraea Rafn) – gatunek rośliny z rodziny goryczkowatych.
Spis treści |
Rozmieszczenie geograficzne [edytuj]
Występuje w całej niemal Europie, w Afryce Północnej, na Wyspach Kanaryjskich, w Azji Zachodniej i Środkowej,na Kaukazie i Ałtaju[2]. W Polsce występuje na całym terytorium, ale dość rzadko. Status gatunku we florze Polski: gatunek rodzimy[3].
Pochodzenie nazwy [edytuj]
Polska nazwa centuria wywodzi się od legendy, według której centaur Chiron wyleczył swoje rany zadane mu przez Herkulesa właśnie tą rośliną[4]. Według innych źródeł nazwa rośliny jest tłumaczeniem słów centum aurum oznaczających 100 sztuk złota. Miałoby to oznaczać, jak wielką wartość dawniej przypisywano tej roślinie[5]. Niektórzy wywodzą nazwę od łacińskiego słowa centum, ale oznacza ono nie tysiąc, lecz sto, nie wydaje się więc to prawidłowe, gdyż w Polsce dla tej rośliny używana była nazwa tysiącznik[4].
Morfologia [edytuj]
- Łodyga
- Tworzy wzniesioną prostą łodygę dorastającą do 50 cm wysokości z rzadka słabo rozgałęziającą się u wierzchołka. U góry jest 4-kanciasta.
- Liście
- Ulistnienie nakrzyżległe. Liście ma dwojakie. Dolne, tworzące różyczkę, są jajowate, górne, łodygowe zaś siedzące o kształcie podługowatojajowatym. Łodygowe liście są 3-5-nerwowe i zaostrzone (przynajmniej górne).
- Kwiaty
- Różowe kwiaty skupione po kilka w pęczkach w szczytowe gęste podbaldachy. W każdym podbaldachu są 2 podkwiatki. Korona kwiatu jest talerzykowata, a jej łatki mają przynajmniej 5 mm długości. Kielich ma długość do 0,75 długości rurki korony.
- Owoc
- Walcowata, żółta torebka o długości ok. 1 cm. Otwiera się dwoma klapami i zawiera liczne, czarne nasiona.
Biologia i ekologia [edytuj]
Roślina jednoroczna lub dwuletnia, hemikryptofit. Kwitnie od lipca do października, zapylana jest przez owady, które zbierają z niej pyłek (roślina nie wydziela nektaru). Rośnie na łąkach, miedzach, widnych polanach i nasłonecznionych stokach wzgórz. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Cl. Epilobietea angustifolii[6]. Cała roślina jest w smaku wybitnie gorzka.
Zastosowanie [edytuj]
- Roślina lecznicza
- Surowiec: ziele. Zawiera m.in.: substancje gorzkie (gencjopykryna, erytauryna, amarogentyna), alkaloid gencjaninę, flawonoidy, kwasy organiczne, olejki eteryczne, sole mineralne (duża zawartość magnezu)[5].
- Działanie i zastosowanie: ze względu na dużą zawartość goryczy, ziele centurii pobudza wytwarzanie soków trawiennych żołądka i żółci. Znajduje zastosowanie w leczeniu zaburzeń trawienia: brak apetytu, niedokwasota, bóle i wzdęcia brzucha, odbijanie się, upośledzone wydzielanie żółci[4]. Używa się w postaci naparu (1 łyżeczka ziela na 1 szklankę, dziennie 1-2 łyżki przed jedzeniem i bez cukru)[4]. Większe ilości ziela powodują szkodliwe działanie uboczne, z tego też względu zazwyczaj centuria jest używana w mieszance z innymi ziołami[4].
- W średniowieczu centuria była jednym ze składników słynnej mieszanki leczniczej – teriaku, składającego się z kilkudziesięciu ziół i używanego jako odtrutka na wszelkiego rodzaju schorzenia[5].
- Używana jest także do aromatyzowania gorzkich wódek, nalewek i niektórych win (wermuty)[4]. Receptura różnego rodzaju win i nalewek z dodatkiem centurii jest dobrze opracowana i sprawdzona, gdyż jest w użyciu już od średniowiecza[4].
- Roślina kosmetyczna. Używa się jej do produkcji kosmetyków dla cery wrażliwej i zwiotczałej[5]. Jest też jednym ze składników płynu do dezynfekcji skóry i ust.
Zmienność [edytuj]
- Tworzy mieszańce z: centurią nadbrzeżną i centurią nadobną[3].
- W Polsce występuje podgatunek Centaurium erythraea Rafn subsp. erythraea = C. minus Moench = C. umbellatum Gilib[7].
Ochrona [edytuj]
Roślina objęta w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Wszystkie gatunki centurii są prawnie chronione. Dla potrzeb przemysłu farmakologicznego pozyskuje się ją z upraw.
Przypisy
- ↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2011-11-30].
- ↑ 2,0 2,1 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-11-11].
- ↑ 3,0 3,1 Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Anna Mazerant: Mała księga ziół. Warszawa: Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, 1990. ISBN 83-202-0810-6.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Teresa Wielgosz: Wielka księga ziół polskich. Poznań: Publicat S.A., 2008. ISBN 978-83-245-9538-9.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
Bibliografia [edytuj]
- Jakub Mowszowicz: Flora jesienna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących jesiennych pospolitych roślin zielnych. Warszawa: WSiP, 1986. ISBN 83-02-00607-6.
