Libia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
دولة ليبيا
Państwo Libia
Flaga Libii
Godło Libii
Flaga Libii Godło Libii
Hymn: ليبيا ليبيا ليبيا
(Libia, Libia, Libia)
Położenie Libii
Język urzędowy arabski
Stolica Trypolis
Ustrój polityczny demokracja
Typ państwa republika parlamentarna
Głowa państwa Przewodniczący Izby Reprezentantów Akila Salih Isa
Szef rządu premier Abd Allah as-Sani
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
17. na świecie
1 759 540 km²
~0%
Liczba ludności (2009)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
105. na świecie
6 310 434
3,6 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

67,62 mld[1] USD
11 046[1] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

70,39 mld[1] USD
11 498[1] USD
Jednostka monetarna dinar libijski (LYD)
Niepodległość od Włoch
24 grudnia 1951
Obalenie monarchii 1 września 1969
przez Mu’ammara al-Kaddafiego
Religia dominująca islam
Strefa czasowa UTC +2
Kod ISO 3166 LY
Domena internetowa .ly
Kod samochodowy LAR
Kod samolotowy 5A
Kod telefoniczny +218
Mapa Libii
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Libia w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Wikicytaty Państwo Libia w Wikicytatach
Wikisłownik Hasło Libia w Wikisłowniku
Umar al-Muchtar, przywódca powstania przeciwko włoskiej okupacji i bohater narodowy Libii
Idris I, pierwszy i jedyny król Libii
Flaga Libii w latach 1977-2011
Panorama Trypolisu
Teatr w Sabracie

Libia (arab. ليبيا – trl. Lībiyā, trb. Libija), oficjalnie Państwo Libia (arab. دولة ليبيا – trl. Dawlat Lībiyā, trb. Daulat Libija) – państwo położone w Afryce Północnej, nad zatoką Wielka Syrta (Morze Śródziemne).

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Władzę sprawuje jednoizbowy parlament - Izba Reprezentantów, wyłoniony po wyborach parlamentarnych 25 czerwca 2014 roku. W skład izby wchodzi 200 deputowanych wybieranych w wyborach powszechnych. Przewodniczący parlamentu jest głową państwa. Szefem rządu jest premier, wybierany przez parlament.

4 grudnia 2013 roku libijski parlament przegłosował uznanie prawa szariatu za podstawę państwowego prawodawstwa i działalności wszystkich instytucji[2].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Podział administracyjny Libii.

Libia od roku 2007 podzielona jest na 22 jednostki zwane szabijja (l.m. szabijjat). W latach 2001-2007 istniały 32 jednostki szabijja i 3 regiony administracyjne.

Warunki naturalne i geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Libii.

Ponad 90% powierzchni kraju zajmują pustynie (Sahara, Pustynia Libijska) i półpustynie, na których zdarzają się oazy. W głębi kraju panuje suchy klimat zwrotnikowy, który na wybrzeżach przechodzi w śródziemnomorski. W miejscowości Al-Azizija 13 września 1922 roku zanotowano najwyższą temperaturę powietrza w Afryce, wynoszącą +57,8 °C[3]. Według wielu źródeł była to najwyższa temperatura na Ziemi[potrzebne źródło]. Opady rzadkie, zwłaszcza wewnątrz kraju. Kraj jest pozbawiony stałych rzek. Najniższy punkt to depresja Sabchat Ghuzajjil -47 m p.p.m., najwyższy to Bikku Bitti 2267 m n.p.m. w górach Tibesti, a długość wybrzeża morskiego wynosi 1770 km. Stolicą państwa jest Trypolis (1,5 mln mieszkańców, 1994), inne większe miasta to Bengazi (650 tys.), Misrata (435 tys.) oraz Sabha (113 tys.)[4].

Grupy etniczne[edytuj | edytuj kod]

Religie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Religia w Libii.

Dominującym wyznaniem w Libii jest islam – około 97% ludności deklaruje praktykę tej religii. Zdecydowana większość muzułmanów libijskich to sunnici. Islam jest zarówno duchowym przewodnikiem osób prywatnych, ale też istotnym elementem polityki rządu. Mniejsze ugrupowania (pomiędzy 5 i 10%) należą do ibadytów, żyjących przede wszystkim w Dżabel Nefusa i mieście Zuwara.

Źródło: Joshua Project, 2010[6]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Obecna Libia zajmuje trzy odrębne krainy historyczne: Trypolitanię, Cyrenajkę oraz Fazzan.

Mianem Libii starożytni Grecy, podobnie jak Egipcjanie określali obszary znajdujące się na zachód od Nilu, a Libijczykami ludność tych terenów. Nazwa pochodziła prawdopodobnie od jednego z plemion żyjącego w w Cyrenajce w II tysiącleciu p.n.e. Krainy te zamieszkiwały koczownicze plemiona berberyjskie, następnie od VIII wieku p.n.e. Trypolitania i Cyrenajka stały się terenami kolonizacji Greków i Fenicjan. W latach 106 – 64 p.n.e. wojska rzymskie opanowały tereny dzisiejszej Libii. Za rzymskiego panowania Libia była wspaniale rozwiniętą, zamożną krainą. Jednym z najwspanialszych miast ówczesnej Libii było Leptis Magna, którego ruiny można podziwiać do dnia dzisiejszego. W V wieku Trypolitanię opanowali Wandalowie, którzy założyli tu swoje królestwo. W pierwszej połowie VII wieku zostali oni podbici przez Bizancjum. Od VII wieku tereny obecnej północnej Libii zostały zdobyte przez Arabów (m.in. dynastie Umajjadów, Abbasydów oraz Fatymidów). Od połowy XVI wieku należały do imperium osmańskiego. W Fazzanie wpływy tureckie nasiliły się w XVIII w.

Panowanie włoskie[edytuj | edytuj kod]

W wyniku wojny włosko-tureckiej z lat 1911–1912, terytoria obecnej Libii przeszły pod panowanie Włochów, którzy doprowadzili do zjednoczenia wszystkich trzech krain i utworzenia kolonii o nazwie Libia. Włosi osiedlali w Libii osadników oraz prowadzili italianizację miejscowej ludności. Po zajęciu przez Włochy Trypolisu w 1911 w kraju wybuchło powstanie kierowane przez bohatera narodowego Libii Omara Mukhtara. Walki partyzanckie koncentrujące się głównie w rejonie Gór Zielonych (Al-Dżabal al-Achdar) w Cyrenajce trwały do 1935.

W okresie rządów faszystów włoskich, kolonialiści rozpoczęli rasistowską politykę według której której Włosi mieli być rasą nadrzędną a "gorsi" Afrykanie zostali pozbawieni praw. Według planów Benito Mussoliniego w Libii osiedlonych miało zostać od 10 do 15 milionów Włochów[7]. W kampanii pacyfikacyjnej obejmujących wywoływanie głodu, dokonywanie masowych mordów i tworzenie obozów koncentracyjnych zginęło tysiące Libijczyków[8]. Z kraju wydalono 100.000 Beduinów, połowę ludności Cyranejki, na miejsce rdzennej ludności trafić tam mieli włoscy osadnicy[9][10].

W celu zdławieniu powstania Włosi utworzyli w Libii obozy koncentracyjne, w których przetrzymywano łącznie 125 tys. osób, głównie mężczyzn mogących stanowić kadrę partyzantki. Pomimo sytuacji w kraju kontynuowana była polityka osadnictwa i w latach 30. w Libii mieszkało już około 100 tys. Włochów, którzy stanowili 10% ogółu ludności.

W czasie II wojny światowej Libia stała się miejscem walk między wojskami alianckimi i Osi. Uczestniczyli w nich również Polacy (m.in. pod Tobrukiem). Libia była włoską kolonią, zdobytą przez aliantów w 1943 roku. Po zakończeniu wojny, od 1946 była pod nadzorem ONZ, podzielona na trzy regiony administracyjne: Trypolitania i Cyrenajka objęte przez Wielką Brytanię oraz Fazzan nadzorowaną przez Francję. W czerwcu 1948 United States Navy zajęło port w Trypolisie jako bazę marynarki wojennej. Równocześnie powstała baza United States Air Force. W maju 1949 roku doszło do rotacji w nadzorze Libii. Cyrenajka pozostała pod nadzorem brytyjskim, z kolei Trypolitania przeszła pod Włochy. Fazzan pozostał zarządzany przez Francuzów. W czerwcu 1949 roku emirat Cyrenajki za sprawą Emira Sajjida Muhammada Idrisa as-Senussi'ego, za zgodą brytyjskiego administratora ONZ z listopada 1949 roku uzyskał autonomię.

Niepodległa Libia[edytuj | edytuj kod]

Mimo że mocarstwa kolonialne zamierzały podzielić kraj między siebie, Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych oświadczyło że Libii należy przyznać niezależność polityczną[11].24 grudnia 1951 decyzją ONZ Libia stała się krajem niepodległym, w którym władzę sprawował król Idris I. Idris zaprowadził w kraju monarchię absolutną i zakazał istnienia partii politycznych[12].

W Libii stacjonowało ok. 4600 żołnierzy amerykańskich. Nowe państwo pokryte w znacznym stopniu pustynią, bez znanych surowców naturalnych borykało się z wieloma problemami ekonomicznymi, tak więc swój byt opierało o pomoc międzynarodową. Donatorami okazali się być Stany Zjednoczone oraz Wielka Brytania. W marcu 1952 Libia dołączyła do Ligi Arabskiej. W lipcu 1953 podpisano traktat przyjaźni i wzajemnej pomocy z Wielką Brytanią. W Libii rozlokowano 3 tys. żołnierzy brytyjskich. We wrześniu 1954 odnowiono układ z Stanami Zjednoczonymi, no mocy którego udostępniono bazę lotniczą w Trypolisie oraz powiększono amerykański kontyngent do 14 tys. żołnierzy. W 1955 odkryto pierwsze złoża ropy naftowej, a jej eksport zainicjowano sześć lat później. W całej branży naftowej z której Libia czerpała większość dochodów powszechna była korupcja[13]. Na popularności zyskiwał coraz bardziej arabski nacjonalizm – po porażce Egiptu w wojnie sześciodniowej z Izraelem w Libii wybuchły protesty panarabistów skierowane przeciwko mocarstwom zachodnim i administracji Idrisa która postrzegana była jako proizraelska[14].

W lutym 1964 zlikwidowano bazy obcych państw w Libii. W wielu miastach wybuchły wówczas zamieszki. W takiej sytuacji zdecydowano o przedłużeniu umowy ze Stanami Zjednoczonymi do 1971. W ostatnich latach dekady lat 60. rząd króla był coraz bardziej niepopularny. Scentralizowany system formalnie federalnej Libii pogłębiał tradycyjne podziały regionalne i plemienne[15]. W ostatnim okresie rządów monarchy w Bengazi i Trypolisie wybuchły antyzachodnie zamieszki, a pracownicy naftowi rozpoczęli strajk solidarnościowy z Egiptem[16]. W 1969 roku, amerykańska agencja CIA spodziewała się że pewna część sił zbrojnych chce dokonać w Libii przewrotu. Mimo że CIA wiedziało o Ruchu Wolnych Oficerów to błędnie ignorowali grupę i skupili się na monitorowaniu rewolucyjnej grupy Czarnych Butów, założoną przez Abdula Aziza Shalahi[17].

Rządy Mu’ammara al-Kadafiego[edytuj | edytuj kod]

Ustanowienie republiki[edytuj | edytuj kod]

Rządy królewskie nie cieszyły się wielkim poparciem i 1 września 1969 grupa młodych oficerów, kierowana przez wówczas 27-letniego kapitana Mu’ammara al-Kadafiego, dokonała przewrotu wojskowego oraz proklamowała utworzenie Libijskiej Republiki Arabskiej. Dawne granice administracyjne zostały zastąpione w ten sposób aby przekroczyć granice plemienne, wodzów plemiennych zastąpili przedstawiciele rządu[18]. Kadafi utworzył Arabski Związek Socjalistycznej której prezesem został[19]. Wkrótce zlikwidowano wojskowe bazy brytyjskie i amerykańskie, zmuszono do wyjazdu 12 000 mieszkających w Libii Włochów oraz przeprowadzono nacjonalizację wydobycia i przetwórstwa ropy naftowej.

W 1969 wojskowy rząd powyższył cenę libijskiej ropy. W roku 1970, idąc śladem Libii pozostałe kraje OPEC zwiększyły ceny ropy[20]. Rząd na skutek Umowy Trypolitańskiej wprowadził koncernom naftowym podatek dochodowy. Działania te przyniosły miliard dodatkowych przychodów w pierwszym roku od ich wdrożenia[21]. W 1969 roku PKB państwa wynosił 3,8 miliarda dolarów amerykańskich to w 1974 roku wzrósł do 8,170 miliardów a w 1979 do 24,5 miliarda[22]. Normy życia Libijczyków w ciągu pierwszej dekady administracji Kadafiego znacznie się poprawiły. W 1979 roku średni dochód na mieszkańca wynosił już 8,170 dolarów (w porównaniu do 40 dolarów w 1951). Dochód ten był powyżej średniej wielu krajów uprzemysłowionych (w tym Wielkiej Brytanii i Włoch)[23].

Wczesna polityka Kadafiego[edytuj | edytuj kod]

Dżąc do zmniejszenia wpływów NATO w basenie Morza Śródziemnego na początku lat 70. Libia zwróciła się do Malty aby ta przestała udzielać własnych gruntów siłom NATO. W ramach kompromisu, rząd Malty kontynuował umożliwianie siłom NATO dostępu do wyspy pod warunkiem że sojusz nie użyje Malty jako bazy do ataku na terytoria arabskie[24]. Gdy Wielka Brytania zaprzestała płacenia za utrzymanie baz Royal Navy na Malcie, Libia rozpoczeła finansację rządu wyspy[25]. Libia kupowała broń we Francji i w ZSRR. Stosunki handlowe z tym ostatnim doprowadziły do zaognienia stosunków z USA które prowadziły ze Związkiem Radzieckim zimną wojnę[26].

Kadafi stworzył państwo autorytarne, oparte na islamie, zarządzane przez Kongresy Ludowe. Libia za rządów pułkownika Kadafiego wspierała ruchy narodowowyzwoleńcze w Afryce (Afrykański Kongres Narodowy w RPA, SWAPO w Namibii, FRELIMO w Mozambiku, FROLINAT w Czadzie, POLISARIO na Saharze Zachodniej), w Azji (Organizacja Wyzwolenia Palestyny, MNLF na Filipinach) i w Europie (IRA i ETA) oraz państwa Ameryki Łacińskiej rządzone przez lewicę, jak sandinistowska Nikaragua. W latach 70. Kadafi wydał Zieloną książkę, w której opisał ustrój Libii mający być alternatywą wobec kapitalizmu i komunizmu.

W 1972, Libia razem z Egiptem i Syrią utworzyła Federację Republik Arabskich. Libia rozwinęła bliższe stosunki z krajami Maghrebu, w styczniu 1974 roku Libia i Tunezja ogłosiły unię polityczną Arabską Republikę Islamską. Mimo że utworzenie unii zostało zaproponowane wspólnie przez al-Kadafiego i prezydenta Tunezji, Habib Burgiba, ruch okazał się być w Tunezji bardzo niepopularny i wkrótce upadł[27].

Pod koniec 1972 i na początku 1973 roku, Libia zaatakowała Czad w celu przyłączenia bogatego w uran regionu Strefa Aozou[28]. W okresie rządów Anawara as-Sadata w Egipcie doszło do pogorszenia stosunków między obydwoma państwami[29]. W lipcu 1977 Libia przegrała krótkotrwałą, przygraniczną wojnę z Egiptem. Gdy prezydent Sudanu, Dżafar Muhammad an-Numajri poparł stronę egipską, Kadafi od 1975 roku stał się sponsorem południowosudańskiej organizacji separatystycznej działającej pod nazwą Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu[30]. Natomiast w 1976 roku tysiąc uzbrojonych i wyszkolonych przez Libię rebeliantów na czele z Sadiqem al-Mahdim (byłym ale też i przyszłym umiarkowanie islamistycznym premierem Sudanu), przekroczyło granicę w Ma'tan as-Sarra. Rebelianci stoczyli walki z siłami rządowym, w wyniku walk na ulicach Chartumu i Omdurmanu, zginęło 3000 osób. Rebelia doprowadziła do konfliktu Numajri z libijskim przywódcą, Muammarem al-Kaddafim. Numajri wysłał do miasta kolumnę czołgów i pokonał rebeliantów[31]. W latach 1986-1987 Libia toczyła w Czadzie tzw. wojnę Toyot. W międzyczasie Libia rozwijała się ekonomicznie. Dzięki dochodom płynącym z bogatych złóż ropy naftowej Libia stała się krajem niezależnym od Zachodu. Miliardy dolarów uzyskane z ropy wydano na szkoły, drogi, domy, szpitale, rozwój rolnictwa oraz broń i popieranie ruchów narodowowyzwoleńczych. Rząd Libii nabywał akcje największych europejskich koncernów tj. Fiat a także zakupił nieruchomości na Malcie i we Włoszech, które stały się cennym źródłem dochodowym w latach 80. gdy załamały się zyski z ropy naftowej[32].

Izolacja Libii[edytuj | edytuj kod]

W 1981 roku, nowy prezydent Stanów Zjednoczonych Ronald Reagan nazwał libijskiego lidera "wściekłym psem Bliskiego Wschodu" i "międzynaroodwym pariasem"[33]. W sierpniu 1981 lotnictwo amerykańskie zestrzeliło na libijskich wodach terytorialnych dwa libijskie samoloty Su-17 (wersja 22)[34]. W odpowiedzi na to zamknięta została ambasada Libii w Waszyngtonie. Prezydent Stanów Zjednoczonych wycofał z Libii część przedsiębiorstw amerykańskich co miało na celu zmniejszenie liczby Amerykanów przebywających w tym państwie[35].

W marcu 1982 roku, USA wprowadziło embargo na libijską ropę[36] a w styczniu 1986 roku rząd USA nakazał wszystkim firmom amerykańskim zaprzestania działalności w kraju mimo tego że w dalszym ciagu w Libi przebywało kilkuset pracowników pochodzących z Ameryki[37]. W 1986 roku, US Navy po raz kolejny rozpoczęła ćwiczenia w Zatoce Syrtyjskiej u wybrzeży Libii, rozwścieczeni Libijczycy podjęli się próby wojskowego odwetu za ćwiczenia, akcja nie udała się a Amerykanie zatopili kilka libijskich okrętów[38]. W tym samym roku Amerykanie oskarżyli Libię o zorganizowanię zamachu na dyskotekę w Berlinie w 1986 roku, w zamachu zginęło dwóch amerykańskich żołnierzy. Reagan obarczając winą za zamach rząd Libii, zorganizował wojskowy odwet[39]. Ruch ten skrytykowała CIA, która uważała że większe zagrożenie dla interesów USA w regionie stanowi Syria a tak wzmocni tylko dobrą reputację Kadafiego, mimo rad CIA, rząd uznał Libię za "miękki cel" i zdecydował się na uderzenie[40]. Na arenie międzynarodowej Reagana wsparła Wielka Brytania, pozostali europejscy sojusznicy Amerykanów uznali natomiast atak za niezgodny z prawem międzynarodowym[41].

15 kwietnia 1986 amerykańskie samoloty wojskowe rozpoczęły serię ataków powietrznych, akcja przeprowadzona zostałą pod nazwą Operation El Dorado Canyon. Bombardowaniu uległy obiekty wojskowe w różnych częściach kraju, w ataku zginęło około 100 Libijczyków, w tym wielu cywilów[42]. W roku 1988 nad Lockerbie w południowej Szkocji eksplodował w powietrzu samolot pasażerski amerykańskich linii lotniczych Pan Am – zginęło łącznie 270 osób. O zamach oskarżono libijskie służby bezpieczeństwa, czego dowiedziono podczas procesu, który zaczął się w 1999 roku. Zamach miał być odwetem za amerykańskie bombardowanie Libii które poparte zostało przez rząd Wielkiej Brytanii. W 1989 roku kiedy dwa libijskie samoloty bojowe zostały zestrzelone przez Amerykanów na libijskim wybrzeżu[43].

Liberalizacja[edytuj | edytuj kod]

W latach 80. rząd Libii przeprowadził szereg liberalizacyjnych reform gospodarczych co zaprowadzić miało do ograniczenia spadków z dochodów z ropy naftowej. Rozpoczęła się reforma przemysłu i rolnictwa oraz doszło do ponownego otwarcia małego biznesu[44]. W czerwcu wydano Wielką Zieloną Kartę Praw Człowieka, zawierająca 27 artykułów księga zawierała prawa i gwarancje zmierzające do poprawy sytuacji praw człowieka w Libii, ograniczenia stosowania kary śmierci (księga wezwała też do ostatecznego jej znieniesia). Wiele z zaproponowanych artykułów zostało zrealizowanych w następnym roku[45]. W 1989 z jego inicjatywy utworzona została Arabska Unia Maghrebu, jednocząca Libię w pakcie gospodarczym z Maroko, Tunezją, Algierią i Mauretanią. Kadafi widział w organizacji początki nowej unii panarabskiej[46].

W 1992 roku ONZ nałożyła na Libię sankcje gospodarcze. Sankcje zostały zniesione przez ONZ 12 września 2003 roku, w wyniku przyznania się Libii do odpowiedzialności za atak w 1988 roku i zgody na wypłacenie 2,7 miliarda USD odszkodowań rodzinom ofiar zamachu.

Od połowy lat 90. Libia prowadziła bardziej liberalną polityką. Al-Kadafi stopniowo rezygnował z panarabizmu i zwrócił się w stronę panafrykanizmu i podkreślał afrykańską tożsamość Libii[47]. Od 1997 do 2000 roku, Libia podpisała umowy o współpracy lub porozumienia o dwustronnej pomocy z dziesięcioma państwami kontynentu[48], a w 1999 roku przystąpiła jako członek założyciel do Wspólnoty Państw Sahelu i Sahary[49][50], a w następnym miesiącu wziął udział w szczycie OJA w Algierze gdzie wezwał do większej integracji politycznej i gospodarczej kontynentu oraz zaproponował utworzenie Stanów Zjednoczonych Afryki[51].

U progu XX wieku ruszyły rozmowy z brytyjskim rządem w celu normalizacji stosunków[52]. W 2001 roku rząd Libii potępił zamach z 11 września 2001 roku i zaangażował się w wojnę z terroryzmem ekstremistycznego islamu[53]. Libia nawiązała też bliższe relacje z Chinami[54]. Pod wpływem ataku na Irak, w grudniu 2003 roku, Libia wyrzekła się posiadania broni masowego rażenia, zlikwidował program broni chemicznej i jądrowej[55]. W rezultacie poprawiły się stosunki z USA[56] i Wielką Brytanią[57]. W kwietniu 2004 roku Kadafi odwiedził siedzibę Unii Europejskiej w Brukseli co w rezultacie doprowadziło do poprawy stosunków rządu z państwami UE[58]. UE zakończyła sankcje wobec Libii a w październiku 2010 roku wypłaciła Libii 50 milionów euro które przeznaczone zostały na zatrzymanie afrykańskich imigrantów próbujących dostać się do Europy[59].

W 2002 roku został jednym z założycieli Unii Afrykańskiej (UA) mającej na celu zastąpienie OJA[60]. Na trzecim szycie UA, który odbył się w Libii w lipcu 2005 roku wezwał do dalszej integracji [61]. W czerwcu 2005 roku Libia dołączyła do Wspólnego Rynku Afryki Wschodniej i Południowej[62]. W sierpniu 2008 roku został ogłoszony przez komisję tradycyjnych afrykańskich przywódców (wodzów) "Królem Królów"[63]. 1 lutego 2009 w Addis Abebie w Etiopii odbyła się jego ceremonia koronacyjna, co zbiegło się z jego wyborem na przewodniczącego UA na okres jednego roku[64].

Gospodarka Libii w XXI wieku uległa procesowi prywatyzacji[65]. Zadowolonych z tych reform al-Kadafi w przemówieniu w marcu 2003 roku wezwał do prywatyzacji na szeroką skalę[66]. W 2003 roku, przemysł naftowy został w dużej mierze sprzedany prywantym korporacjom[67]. Do 2004 roku bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Libii wyniosły 40 miliardów dolarów, w porównaniu z 2003 rokiem odnotowano więc sześciokrotny wzrost[68].

Wojna domowa[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Wojna domowa w Libii (2011).

W 2011 w Darnie i Bengazi[69] doszło do wybuchu antyrządowych protestów, które następnie objęły pozostałe części kraju[70], przeradzając się w powstanie w Libii, tłumione przez siły porządkowe i wojsko[71]; Rada Bezpieczeństwa ONZ uchwaliła rezolucję nr 1973, która zezwoliła na podjęcie w Libii operacji wojskowej skierowanej przeciwko siłom rządowym. 19 marca 2011 odbył się „paryski szczyt w sprawie Libii” (z udziałem Polski) po którym lotnictwo i marynarka koalicji państw (Francja, Kanada, Włochy, USA i Wielka Brytania) rozpoczęły ostrzał celów militarnych w okolicach Trypolisu i Misraty, realizując w ten sposób rezolucję nr 1973. Akcja nosiła kryptonim Świt Odysei.

Po kilku miesiącach walk znaczną przewagę uzyskali powstańcy, którzy po trwających od 20 do 28 sierpnia, walkach zdobyli Trypolis. 26 sierpnia Narodowa Rada Tymczasowa przeniosła oficjalnie swoją siedzibę z Bengazi do Trypolisu[72]. 20 października Mu’ammar Kaddafi został zabity w Syrcie, a nowe władze 23 października ogłosiły wyzwolenie kraju.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

W lipcu 2012 roku odbyły się wybory parlamentarne. Narodowa Rada Tymczasowa przekazała 8 sierpnia władzę na ręce najstarszego deputowanego (seniora) do parlamentu i jego tymczasowego przewodniczącego – Muhammada Alego Salima. Dzień później na to stanowisko został wybrany Muhammad Jusuf al-Makarjaf[73][74], który pełnił funkcje szefa parlamentu i głowy państwa do momentu swojej rezygnacji 28 maja 2013 roku. Miesiąc później na to stanowisko został wybrany Nuri Abu Sahmajn. Za jego kadencji Libia pogrążyła się w chaosie. Konflikt wewnętrzny pomiędzy zwalczającymi się bojówkami doprowadził do upadku struktur administracji państwowej oraz katastrofy humanitarnej. W następstwie wyborów parlamentarnych 25 czerwca 2014 roku sformowano nowy parlament – Izbę Reprezentantów, który przejął władzę w kraju 5 sierpnia 2014 roku. Nowym szefem parlamentu i głową państwa został wybrany Akila Salih Isa.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Największe miasto kraju, a także główny port i ośrodek przemysłowy to Trypolis. Rozwinęły się tam takie gałęzie przemysłu jak spożywczy, meblarski, włókienniczy, metalowy, gumowy (produkcja opon) i poligraficzny. Znajdują się tam także zakłady odsalania wody morskiej, montownie samochodów i rafineria ropy naftowej.

Podstawowym bogactwem Libii oraz praktycznie jedynym towarem eksportowym kraju jest ropa naftowa, dostarczająca ok. 80% dochodu narodowego wynoszącego 8400 USD na 1 mieszkańca (2005), który jest jednym z najwyższych w Afryce. Libia dysponuje przemysłem petrochemicznym oraz hutniczym (huty żelaza i stali w Misracie), zmarginalizowane zostało natomiast rolnictwo i przemysł spożywczy, w tym przetwórstwo owoców i warzyw, przez co obecnie Libia jest zmuszona importować ok. 75% żywności.

Sankcje gospodarcze nałożone przez ONZ w 1992 roku spowodowały znaczne opóźnienie w rozwoju technologicznym kraju. Zostały one zniesione 12 września 2003, a Libia zaczęła od tego czasu zabiegać o przyciągnięcie inwestorów zagranicznych w celu zdobycia kapitału.

Libię oplata sieć rurociągów zwanych Wielką Sztuczną Rzeką, która dostarcza wodę z podziemnych naturalnych zbiorników na Saharze. Składa się na nią 1300 studni, które dostarczają ok. 3 milionów m³ wody dziennie do miast na wybrzeżu kraju.

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Libia dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[75]. Uzbrojenie sił lądowych Libii składało się w 2014 roku z: 400 czołgów, 2 tys. opancerzonych pojazdów bojowych, 200 dział samobieżnych, 300 zestawów artylerii holowanej oraz 400 wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych[75]. Marynarka wojenna Libii dysponowała w 2014 roku jedną fregatą oraz jednym okrętem obrony przeciwminowej[75]. Libijskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 16 myśliwców, 26 samolotów transportowych, jednego samolotu szkolno-bojowego, 20 śmigłowców oraz trzech śmigłowców szturmowych[75].

Wojska libijskie w 2014 roku liczyły 35 tys. żołnierzy zawodowych oraz 81 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) libijskie siły zbrojne stanowią 78. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 3 mld dolarów (USD)[75].

Polskie przedsiębiorstwa w Libii[edytuj | edytuj kod]

W dziedzinie energetyki na rynku libijskim działa Geofizyka Kraków prowadząc badania sejsmiczne obszarów roponośnych. Firma została zarejestrowana na rynku libijskim w 2005 roku. Od tego czasu prowadzi prace poszukiwawcze dla zagranicznych zleceniodawców. Firma „Poszukiwania Nafty i Gazu Jasło”, która w 2006 r. dokonała rejestracji oddziału w Libii, dysponuje już dwiema wiertniami i realizuje kontrakty na rzecz państwowej firmy naftowej Waha Oil. W 2007 r. PGNiG S.A. wygrało przetarg, a w lutym br. nastąpiło podpisanie umowy z libijską Narodową Korporacją Naftową na poszukiwania i wydobycie węglowodorów. Dla celów prowadzenia prac na terenie Libii została utworzona spółka POGC Libya B.V. w Holandii oraz oddział tej spółki w Trypolisie. Również PKN Orlen rozważa wejście na rynek libijski.

Na rynku libijskim aktywne są polskie firmy kartograficzne: Geokart Warszawa, Geokart International, MGGP S.A. oraz firmy branży budowlanej: spółka Elenko (polsko-włoska firma Intertecno spółka joint venture z partnerem libijskim), Konsorcjum Polimex-Hydrobudowa, Polimex-Mostostal Siedlce.

Polonia w Libii[edytuj | edytuj kod]

W 2011 roku w Libii zamieszkiwało ok. 500 Polaków. Oprócz pracowników sezonowych polskich firm, rodzin dyplomatów, kraj zamieszkują przede wszystkim Polki z rodzin polsko-libijskich.

Transport i łączność[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  2. http://www.naszdziennik.pl/swiat/61523,libia-przyjela-prawo-szariatu.html
  3. Global Measured Extremes of Temperature and Precipitation
  4. Encyklopedia WIEM – Libia
  5. Skarby Świata – Libia
  6. Libya – Religions. Joshua Project. [dostęp 2013-10-24].
  7. Ali Abdullatif Ahmida. The making of modern Libya: state formation, colonization, and resistance, 1830–1922. Albany, New York, US: State University of New York Press, 1994. s. 134–135
  8. Ali Abdullatif Ahmida. The making of modern Libya: state formation, colonization, and resistance, 1830–1922. Albany, New York, US: State University of New York Press, 1994. s. 134–135
  9. Anthony L. Cardoza. Benito Mussolini: the first fascist. Pearson Longman, 2006 s. 109
  10. Donald Bloxham, A. Dirk Moses. The Oxford Handbook of Genocide Studies. Oxford, England, UK: Oxford University Press, 2010. s. 358
  11. Blundy & Lycett 1987, s. 38–39; Kawczynski 2011, s. 7–9, 14; Bruce St. John 2012, ss. 108.
  12. Blundy & Lycett 1987, s. 38–39; Kawczynski 2011, s. 7–9, 14; Bruce St. John 2012, s. 108.
  13. Blundy & Lycett 1987, s. 51; Kawczynski 2011, s. 136.
  14. Kawczynski 2011, s. 16–17.
  15. Harris 1986, s. 14; Blundy & Lycett 1987, s. 52; Kawczynski 2011, s. 15–16.
  16. Kawczynski 2011, s. 16–17.
  17. Blundy & Lycett 1987, s. 53; Kawczynski 2011, s. 19; Bruce St. John 2012, s. 139–140.
  18. Bruce St John 2012, s. 154–155.
  19. Blundy & Lycett 1987, s. 91; Vandewalle 2008, s. 11; Bruce St John 2012, p. 155.
  20. Blundy & Lycett 1987, s. 66–67; Bruce St John 2012, s. 145–146.
  21. Vandewalle 2008, s. 15; Bruce St John 2012, s. 147.
  22. Blundy & Lycett 1987, s. 107.
  23. Blundy & Lycett 1987, s. 107.
  24. Bruce St John 2012, s. 150–151.
  25. Dom Mintoff, Malta's political giant, passes away, August 20, 2012, (ang.)
  26. Bruce St John 2012, s. 144–145.
  27. Blundy & Lycett 1987, s. 76; Kawczynski 2011, s. 71–72; Bruce St John 2012, s. 183.
  28. Blundy & Lycett 1987, s. 181; Bruce St John 2012, s. 187.
  29. Harris 1986, s. 88; Blundy & Lycett 1987, s. 74, 93–94; Kawczynski 2011, s. 66.
  30. Blundy & Lycett 1987, s. 185; Kawczynski 2011, s. 79–80; Bruce St John 2012, s. 191.
  31. Burr, J. Millard and Robert O. Collins, Darfur: The Long Road to Disaster, Markus Wiener Publishers: Princeton, 2006, ISBN 1-55876-405-4, s. 111
  32. Harris 1986, s. 114; Blundy & Lycett 1987, s. 199–201.
  33. Kawczynski 2011, s. 115–116, 120; Bruce St. John 2012, s. 179–180.
  34. Vandewalle 2008, s. 36; Kawczynski 2011, s. 118–119.
  35. Vandewalle 2008, s. 37; Kawczynski 2011, s. 117–118; Bruce St. John 2012, s. 180.
  36. Blundy & Lycett 1987, s. 207–208; Vandewalle 2008, s. 37; Kawczynski 2011, s. 117-18; Bruce St John 2012, s. 181.
  37. Blundy & Lycett 1987, s. 27, 208; Kawczynski 2011, s. 117–118; Bruce St. John 2012, s. 176.
  38. Kawczynski 2011, s. 121–122.
  39. Blundy & Lycett 1987, s. 4–5; Kawczynski 2011, s. 122.
  40. Blundy & Lycett 1987, s. 5–6.
  41. Harris 1986, s. 102; Kawczynski 2011, s. 123–125.
  42. Blundy & Lycett 1987, s. 2–3, 7–12; Vandewalle 2008, s. 37; Kawczynski 2011, s. 127–129.
  43. Bruce St John 2012, s. 202.
  44. Kawczynski 2011, s. 225; Bruce St John, s. 194.
  45. Vandewalle 2008, s. 45–46; Bruce St John, s. 2012.
  46. Kawczynski 2011, s. 188; Bruce St John 2012, s. 216–218.
  47. Kawczynski 2011, p. 142; Bruce St John 2012, s. 227.
  48. Bruce St John 2012, s. 229.
  49. Kawczynski 2011, s. 189.
  50. Bruce St John 2012, s. 226.
  51. Bruce St John 2012, s. 227–228.
  52. Vandewalle 2011, s. 215.
  53. Vandewalle 2011, s. 220; Kawczynski 2011, s. 176; Bruce St John 2012, s. 243.
  54. Bruce St John 2012, s. 235.
  55. Vandewalle 2011, s. 217; Kawczynski 2011, s. 162, 184; Bruce St John 2012, s. 244.
  56. Kawczynski 2011, s. 178–179; Bruce St John 2012, s. 245.
  57. Kawczynski 2011, s. 240–241; Bruce St John 2012, s. 240–241.
  58. Kawczynski 2011, p. 175; Bruce St John 2012, s. 237.
  59. Bruce St John 2012, s. 274.
  60. Kawczynski 2011, s. 190; Bruce St John 2012, s. 229.
  61. Kawczynski 2011, s. 190–191; Bruce St John 2012, s. 230.
  62. Bruce St John 2012, s. 231.
  63. Kawczynski 2011, s. 188; Bruce St John 2012, s. 270–271.
  64. Kawczynski 2011, s. 190; Bruce St John 2012, s. 272.
  65. Bruce St John 2012, s. 250.
  66. Bruce St John 2012, s. 250.
  67. Bruce St John 2012, s. 247.
  68. Kawczynski 2011, s. 180; Bruce St John 2012, s. 248.
  69. Protests as Hezbollah poised to form Lebanon government (ang.). BBC News, 24 stycznia 2011. [dostęp 2011-02-02].
  70. Libia jak Egipt? „Dzień gniewu” wobec Mu’ammara Kaddafiego (pol.). gazeta.pl, 16 lutego 2011. [dostęp 2011-02-16].
  71. Libia: Demonstranci wyparli siły porządkowe z Bengazi?. 17 lutego 2011.
  72. Wojna w Libii 26 sierpnia. Relacja minuta po minucie. TVN24.
  73. Tymczasowa Rada Narodowa przekazała władzę Zgromadzeniu Narodowemu, wp.pl 09.08.2012.
  74. http://www.rulers.org/rull.html#libya Rulers, Rulers.org: Libya (ang.).
  75. 75,0 75,1 75,2 75,3 75,4 Libya (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-09-01].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marek M. Dziekan, Pisarze muzułmańscy VII-XX w. Mały słownik, ISBN 83-7192-201-9, Warszawa 2003, s. 73-74.
  • Death of a Dictator: Bloody Vengeance in Sirte. Human Rights Watch. 2012.
  • Bearman, Jonathan (1986). Qadhafi's Libya. London: Zed Books. ISBN 978-0-86232-434-6.
  • Mirella, Bianco (1975). Gadafi: Voice from the Desert. Margaret Lyle (translator). London: Longman. ISBN 0-582-78062-4.
  • Blundy, David; Lycett, Andrew (1987). Qaddafi and the Libyan Revolution. Boston and Toronto: Little Brown & Co. ISBN 978-0-316-10042-7.
  • Bruce St. John, Ronald (2012). Libya: From Colony to Revolution (revised edition). Oxford: Oneworld. ISBN 978-1-85168-919-4.
  • Cooley, John K. (1983). Libyan Sandstorm. London: Sidgwick & Jackson. ISBN 978-0-283-98944-5.
  • Davis, Brian Lee (1990). Qaddafi, Terrorism, and the Origins of the U.S. Attack on Libya. New York: Praeger. ISBN 0-275-93302-4.
  • El-Khawas, Mohamad A. (1986). Qaddafi: His Ideology in Theory and Practice. Amana. ISBN 978-0-915597-24-6.
  • Hajjar, Sami G. (1982). "The Marxist Origins of Qadhafi's Economic Thought". The Journal of Modern African Studies 20 (3): 361–375. doi:10.1017/s0022278x00056871. JSTOR 160522.
  • Harris, Lillian Craig (1986). Libya: Qadhafi's Revolution and the Modern State. Boulder, Colorado: Westview Press. ISBN 0-8133-0075-4.
  • Hilsum, Lindsey (2012). Sandstorm: Libya in the Time of Revolution. London: Faber and Faber. ISBN 978-0-571-28803-8.
  • Kawczynski, Daniel (2011). Seeking Gaddafi: Libya, the West and the Arab Spring. Biteback. ISBN 978-1-84954-148-0.
  • Metz, Helen Chapin (2004). Libya. US GPO. ISBN 1-4191-3012-9.
  • Monti-Belkaoui, Janice; Monti-Belkaoui, Ahmed (1996). Qaddafi: The Man and His Policies. Avebury. ISBN 978-1-85972-385-2.
  • Pargeter, Alice (2012). Libya: The Rise and Fall of Qaddafi. New Haven: Yale University Press. ISBN 978-0-300-13932-7.
  • Simons, Geoff (2003). Libya and the West: From Independence to Lockerbie. Oxford: Centre for Libyan Studies. ISBN 1-86064-988-2.
  • Vandewalle, Dirk (2008), "Libya's Revolution in Perspective: 1969–2000", Libya Since 1969: Qadhafi's Revolution Revisited, Palgrave Macmillan, pp. 9–53, ISBN 0-230-33750-3
  • Vandewalle, Dirk (2011), "From International Reconciliation to Civil War: 2003–2011", Libya Since 1969: Qadhafi's Revolution Revisited (revised edition), Palgrave Macmillan, s. 215–239, ISBN 0-230-33750-3 Death of a Dictator: Bloody Vengeance in Sirte. Human Rights Watch. 2012.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]