Czosnek
| Czosnek | |
|---|---|
 Morfologia czosnku (szczypiorek)
|
|
| Systematyka[1] | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | rośliny |
| Klad | rośliny naczyniowe |
| Klad | rośliny nasienne |
| Klasa | okrytonasienne |
| Klad | jednoliścienne |
| Rząd | szparagowce |
| Rodzina | amarylkowate |
| Podrodzina | czosnkowe |
| Rodzaj | czosnek |
| Nazwa systematyczna | |
| Allium L. Sp. Pl. 294. 1 Mai 1753 |
|
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
|
Czosnek (Allium L.) – rodzaj roślin z rodziny amarylkowatych (Amaryllidaceae), dawniej zaliczany do osobno wyodrębnianej rodziny czosnkowatych (Alliaceae) lub liliowatych (Liliaceae). Obejmuje około 700 gatunków. W stanie dzikim występuje na całej półkuli północnej, przede wszystkim w strefie umiarkowanej. Gatunkiem typowym jest czosnek pospolity (Allium sativum L.)[2].
Spis treści |
[edytuj] Morfologia
- Łodyga
- Gatunki niskie dorastają 15–25 cm, a gat. silnie rosnące osiągają wysokość nawet 200 cm.
- Liście
- Odziomkowe, płaskie lub rurkowate. Równowąskie, szarozielone.
- Kwiatostan
- Baldach lub główka na szczycie bezlistnej łodygi.
- Kwiaty
- Promieniste, szypułkowe, drobne; płatki jednonerwowe. Pręciki w 2 okółkach po 3; ich nitki szydlaste lub w nasadzie rozszerzone i opatrzone dwoma ząbkami o różnych kształtach – od obłych do ostroszczeciniastych.
- Owoce
- W formie torebki. Nasiona czarne.
- Część podziemna
- W formie cebuli pokrytej delikatnymi, suchymi łuskami. Cebula, a także inne części rośliny (mniej) mają charakterystyczny i uważany za jedną z cech rodzajowych zapach.
[edytuj] Systematyka
- Pozycja systematyczna wg Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany System APG III z 2009)
Rodzaj należy do podrodziny czosnkowych (Allioideae Herb.) w rodzinie amarylkowatych (Amaryllidaceae) w obrębie rzędu szparagowców Asparagales w kladzie jednoliściennych[1].
- Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.), nadrząd Lilianae Takht., rząd amarylkowce (Amaryllidales Bromhead), rodzina czosnkowate (Alliaceae J. Agardh), podrodzina Allioideae Herb., plemię Allieae Dumort., podplemię Alliinae Parl., rodzaj czosnek (Allium L.)[3].
- Gatunki flory Polski[4]
- czosnek grzebieniasty ( Allium carinatum L.) – w Polsce gatunek wymarły
- czosnek główkowaty (Allium sphaerocephalon L., syn. A. sphaerocephalum L.) – gatunek o niepewnym statusie we florze Polski
- czosnek kulisty (Allium rotundum L.) – efemerofit
- czosnek kątowaty (Allium angulosum L.)
- czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum L.)
- czosnek siatkowaty (Allium victorialis L.)
- czosnek skalny (Allium montanum F. W. Schmidt)
- czosnek syberyjski (Allium sibiricum L.)
- czosnek sztywny (Allium strictum Schrad.) – w Polsce gatunek wymarły
- czosnek wężowy (Allium scorodoprasum L., syn. A. scordoprasum L.))
- czosnek winnicowy (Allium vineale L.)
- czosnek zielonawy (Allium oleraceum L.)
- Inne gatunki (wybór, głównie gatunki uprawiane[5])
- czosnek alfatuneński, cz. okazały (Allium aflatunense B. Fedtsch.) – gatunek uprawiany
- czosnek askaloński, cz szalotka (Allium ascalonicum L.) – gatunek uprawiany
- czosnek Barszczewskiego (Allium barszczewskii Lipsky)
- czosnek białawy, cz. Krzysztofa (Allium christophii Trautv., syn. A. albopilosum Wright)
- czosnek błękitny, cz. niebieski (Allium caeruleum Pall., syn. A. azureum Ledeb.) – roślina uprawna
- czosnek bulwiasty (Allium tuberosum Roxb.)
- czosnek cebula, cebula zwyczajna (Allium cepa L.) – gatunek uprawiany
- cebula kartoflanka, szalotka (Allium cepa var. aggregatum G. Don)
- cebula wielopiętrowa (Allium cepa var. proliferum Targioni Tozzetti)
- czosnek dęty, cebula siedmiolatka (Allium fistulosum L.) – gatunek uprawiany
- czosnek dziki, por (Allium ampeloprasum L.) – gatunek uprawiany
- czosnek dziwny (Allium paradoxum (M.Bieb.) G. Don)
- czosnek dżungarski (Allium urceolatum Reg.)
- czosnek kanadyjski (Allium canadense L.)
- czosnek karatawski (Allium karataviense Regel)
- czosnek kazachstański (Allium oreophilum C.A. Mey.)
- czosnek mlecznobiały (Allium galanthum Kar. et Kir.)
- czosnek modry (Allium cyaneum Reg.)
- czosnek nadobny (Allium pulchellum Don)
- czosnek narcyzowy (Allium narcissiflorum Vill.)
- czosnek neapolitański (Allium neapolitanum Cirillo)
- czosnek olbrzymi (Allium giganteum Regel) – gatunek uprawiany
- czosnek osobliwy (Allium nigrum L.)
- czosnek południowy, cz. złocisty (Allium moly L.)
- czosnek por, por (Allium ampeloprasum L.) – gatunek uprawiany
- czosnek pospolity, cz. zwyczajny (Allium sativum L.)– gatunek uprawiany
- czosnek purpurowy (Allium atropurpureum W. et K.)
- czosnek rokambuł, cz. wężowy, rokambuł (Allium ophioscorodon Don) – gatunek uprawiany
- czosnek sikkimski (Allium sikkimense Baker)
- czosnek sinawy (Allium senescens L.)
- czosnek szczypiorek, szczypiorek* (Allium schoenoprasum L.) – gatunek uprawiany
- czosnek turkiestański (Allium stipitatum Reg.)
- czosnek wielkolistny (Allium polyphyllum Kar. et Kir.)
- czosnek wonny (Allium odorum L.)
- czosnek wysoki (Allium altissimum Reg.)
- czosnek złocisty (Allium flavum L.)
- czosnek zwisły (Allium cernuum Roth.)
[edytuj] Zastosowanie
- Roślina uprawna stosowana jako warzywo.
- Roślina ozdobna. Wiele gatunków wykorzystywanych jest do ozdabiania ogrodów. Gatunki silnie rosnące stosuje się do tworzenia grup ogrodowych i na kwiat cięty (czosnek olbrzymi), niskie sadzi się na rabatach oraz w ogrodach skalnych. Zasuszone rośliny nadają się także na suche bukiety (czosnek białawy).
[edytuj] Uprawa
Większość czosnków ozdobnych pochodzi ze zbiorowisk stepowych lub górskich, nieleśnych. Gleba lekka, piaszczysto-gliniasta, wapienna do obojętnej; stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte (wystawa południowa, zachodnia). Głębokość sadzenia cebul standardowa (3–4 wysokości). Odrębne wymagania ma pochodzący z cienistych lasów czosnek niedźwiedzi. Rozmnażanie poprzez oddzielanie cebul potomnych, a także z nasion. Przed siewem korzystne przemrożenie; wtedy w temperaturze 10–15 °C kiełkują szybko (maksimum 2 tygodnie); wskazany wysiew do pojemników, a następnie pikowanie kępkami lub po 2–3 siewki do doniczek.
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-07].
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-20].
- ↑ Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Allium (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-20].
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
- ↑ Ludmiła (red.) Karpowiczowa: Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
