Ekologia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Ekologia (gr. oíkos (οἶκος) + -logia (-λογία) = dom (stosunki życiowe) + nauka) – nauka o strukturze i funkcjonowaniu przyrody, zajmująca się badaniem oddziaływań pomiędzy organizmami a ich środowiskiem oraz wzajemnie między tymi organizmami (strukturą ekosystemów).

Przedmiot ekologii[edytuj | edytuj kod]

Dwa matematyczne modele wzrostu pojedynczej populacji;
* krzywa wykładnicza „J”Thomas Malthus (1798 r.)
* krzywa logistyczna „S”Pierre F. Verhulst (1838 r.)
Oznaczenia: x – czas (t), y – liczebność populacji (N)
Sieć troficzna Wyspy Niedźwiedziej według Victora Summerhayesa i Ch.S. Eltona (1923)[1]

Ekologia zajmuje się badaniem powiązań między organizmami żywymi a środowiskiem abiotycznym (układy biologiczne istnieją w sieci powiązań między sobą i otaczającym je środowiskiem), opartych na różnego rodzaju interakcjach. Odkrywanie tych zjawisk dokonywało się od starożytności, ale ekologia jako samodzielna nauka rozwinęła się w zasadzie w XIX w. Ekologia nie jest nauką obojętną wobec egzystencji przyrody i człowieka, dlatego często w potocznych dyskusjach utożsamiana jest z sozologią i filozofią. Ekologia najogólniej jest nauką o porządku i nieporządku w przyrodzie oraz o konsekwencjach wynikających z tego porządku i nieporządku dla istnienia biosfery i człowieka.

Ze względów zarówno filozoficznych jak i utylitarnych pojęcie „ekologia” używane bywa w szerokim kontekście znaczeniowym. Określenia ekologia, ekologiczny są często używane w języku potocznym w szerokim i czasem nieprecyzyjnym sensie znaczeniowym, nie zawsze związanym z ekologią jako nauką. Często odnoszą się do sozologii, tj. nauki o ochronie środowiska lub do ochrony środowiska jako takiej, a nawet do filozofii ekologicznej (ekozofia), działalności społecznej czy artystycznej.

Termin ten, od słowa oecologia, wprowadził w 1866 r. niemiecki biolog i ewolucjonista Ernst Haeckel, by określić badania nad zwierzętami i ich relacjami z otaczającym światem nieorganicznym jak i organicznym, ze szczególnym uwzględnieniem interakcji, przyjaznych lub wrogich, z organizmami roślinnymi i zwierzęcymi, z którymi wchodzą w kontakt. Na organizmy w środowisku oddziałują czynniki abiotyczne i biotyczne.

Jedni autorzy sądzą, że przedmiotem ekologii powinny być relacje między rzeczywistością biotyczną a abiotyczną, inni natomiast rozszerzają jej zakres na tak zwany wymiar aplikacyjny (tzw. ekologia stosowana). W konsekwencji dla jednych jest to nauka biologiczna, dla innych geograficzna, a jeszcze inni poszerzają ją o problematykę ochrony środowiska (zob. np. ekologizm). Jedni bronią jej wymiaru ilościowego (strategia redukcjonistyczna), inni skupiają się na wymiarze jakościowym (strategia holistyczna). Z powodu tak różnorodnych podejść i poglądów na zakres ekologii w podręcznikach spotyka się różne jej definicje i różne modele teoretyczne.

Zazwyczaj za najważniejsze pojęcia w ekologii uważa się następujące: populacja, biocenoza, ekosystem, krajobraz, biosfera, sukcesja ekologiczna.

Działy ekologii[edytuj | edytuj kod]

Współcześnie wyodrębniane są dwa główne działy ekologii – ekologia gatunku i ekologia zespołów wielogatunkowych (zob. synekologia, biocenologia, badania tworzenia się i struktura ekosystemów). W zakres ekologii gatunku wchodzi:

Wprowadzając pojęcie „ekologii gatunku” jako części ekologii wycofano wcześniej stosowany podział tej nauki na[2][3][8]:

Wśród działów ekologii wyodrębnionych ze względu na metodologię badań wymieniane są m.in.:

Różne podejścia do definicji ekologii[edytuj | edytuj kod]

  • Ernst Haeckel: „Przez ekologię rozumiemy wiedzę związaną z ekonomiką natury – badanie stosunków roślin i zwierząt z ich środowiskiem organicznym i nieorganicznym, w tym przede wszystkim ich przyjazne i wrogie stosunki z tymi zwierzętami i roślinami, z którymi wchodzą one w bezpośredni lub pośredni kontakt – można powiedzieć, że ekologia jest budowaniem tych wszystkich złożonych interakcji, które Darwin nazywa warunkami walki o byt”
  • Claude Lévi-Strauss stwierdził, że "ekologia jest astronomią życia". Tak jak astronomia ukazuje położenie ciał niebieskich, tak ekologia ukazuje rozłożenie organizmów żywych na Ziemi. Ekolog nie ogranicza się tylko do opisu tego rozmieszczenia, stara się odpowiedzieć, dlaczego jest ono właśnie takie, dlaczego zbiorowiska roślin mają swoją strukturę i wypełniają dane funkcje. Jest to wskazanie na ekologię ewolucyjną, funkcjonalna i opisową.
  • Charles J. Krebs: „Ekologia jest nauką zajmującą się regułami zachodzącymi między występowaniem i rozmieszczeniem organizmów” a podstawowym zadaniem ekologii jest wskazanie na przyczyny warunkujące rozmieszczenie i liczebność organizmów (taki cel postawił np. Humboldt w XVIII w.). Krebs wyróżnia:
    • ekologię opisową („historia naturalna”, opisywanie całych formacji roślinnych kuli ziemskiej, ale można odnieś do opisywania również zgrupować zwierząt) – ociera się o zoogeografię czy biogeografię
    • ekologię funkcjonalną (poszukuje i bada związki, wzajemne zależności i oddziaływania między składowymi jednostek opisywanych przez ekologie opisową), poszukuje ogólnych zasad funkcjonowania systemów ekologicznych
    • ekologię ewolucyjną (rozważa organizmy i relacje istniejące między nimi jako twory historycznego procesu ewolucji)
  • Eugene Odum – "Ekologia to nauka o strukturze i funkcjonowaniu natury, supernauka lub nauka jednocząca".
  • Barrington Moore uważa, że ekologia jest nauką syntetyzującą nasze pojmowanie struktury i funkcjonowania biosfery.
  • Russel Ackoff "Ekologia to studium ekosystemów, otwarte na szerokie pole od fizjologii do biogeografii".
  • Francesco Di Castri:
    • 1. Ekologia jest nauką przyrodniczą, która wymaga spełnienia rygorów metodologii nauk przyrodniczych i posiada własne kompetencje. Nie jest odczuciem, wyczuciem, stanem ducha lub warunkiem respektowania natury.
    • 2. Ekologia nie jest synonimem partii politycznych lub programem grup nacisku. To nie znaczy że wnioski wynikające z jej koncepcji nie wpływają na zrozumienie relacji między ekologią naukową a „ekologią polityczną”.
    • 3. Ekologia nie jest synonimem spuścizny biologicznej danego regionu lub kraju. Poznanie naukowe dynamiki gatunków danego kraju i regionu, funkcjonowanie ekosystemów jest nieodzowne dla tej dziedziny. Ekologia dostarcza danych do zarządzania tym dziedzictwem.
    • 4. Ekologia nie jest nauką będącą syntezą dokonaną na podstawie danych dostarczonych przez inne nauki. Ona jest otwarta na inne nauki. Ekologia jest jednak nauką z jej własna logiką, metodologią i koncepcjami.
    • 5. Ekologia nie jest nauką w pełni holistyczną. Aby zrozumieć mechanizm procesów ekologicznych i interakcje w badanych zgrupowaniach czy zespołach, należy przyjąć środek między rozumowaniem holistycznym i redukcjonistycznym, między rozumowaniem syntetycznym i analitycznym.
    • 6. Ekologia nie jest synonimem wiedzy o środowisku lub nauką obejmująca problemy środowiska (choć często do takiej funkcji bywa sprowadzana). Nie oznacza to, że wyniki poznania ekologicznego nie powinny być wykorzystane w ochronie środowiska (np. rekultywacja jezior, regeneracja zdewastowanych lasów). Nie jest też synonimem eksploatacji zasobów naturalnych.
    • 7. Ekologia nie jest synonimem biotycznego układu terytorialnego (przestrzenny rozkład gatunków). Ekologia uwzględnia układ przestrzenny w podejmowaniu kwestii różnorodności ekologicznej, przy analizie sukcesji ekosystemów, ukazywaniu warunków stabilności ekosystemów.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Visualizing trophic interactions in an urban aquatic mesocosm (ang.). W: eukaryography [on-line]. August 22, 2011. [dostęp 2013-07-06].
  2. 2,0 2,1 14. W: January Weiner: Życie i ewolucja biosfery. Podręcznik ekologii ogólnej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 459–516. ISBN 83-01-14047-X.
  3. 3,0 3,1 Magdalena Terlecka: Ekologia gatunków i ewolucja interakcji międzygatunkowych (pol.). W: Portal Focus.pl [on-line]. 2010-06-24. [dostęp 2013-07-04].
  4. Species Ecology (ang.). W: Ornisne (project National Science Foundation) [on-line]. [dostęp 2013-07-04].
  5. dr hab. Joanna Rutkowska: Ekologia ewolucyjna (pol.). W: Strona internetowa UJ, kurs WBNZ 079 (program) [on-line]. www.eko.uj.edu.pl. [dostęp 2013-07-04].
  6. Adam Łomnicki: Ekologia ewolucyjna (pol.). W: Inf. bibl. na stronie wydawcy [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012. [dostęp 2013-07-04].
  7. Ekologia ewolucyjna. Wykład 1. Wprowadzenie (pol.). W: Prezentacja ppt [on-line]. witold.net.pl. [dostęp 2013-07-04].
  8. History and Background Information > History of Ecology, Types of Ecology (ang.). W: UC – Clermont College Biology Home Page [on-line]. [dostęp 2013-07-04].
  9. Molecular genetics in ecology. W: Joanna R. Freeland, Heather Kirk, Stephen D. Petersen: Molecular ecology. Wyd. drugie. John Wiley and Sons Ltd, 2011. ISBN 978-0-470-97936-5.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o ekologii