Grzegorz z Sanoka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Grzegorz z Sanoka
Grzegorz z Sanoka
Herb Grzegorz z Sanoka
Data urodzenia ok. 1407
Data i miejsce śmierci 29 stycznia 1477
Rohatyn
Arcybiskup metropolita lwowski
Okres sprawowania 1451–1477
Wyznanie katolicyzm
Kościół rzymskokatolicki
Nominacja biskupia 1451
Sakra biskupia 4 lipca 1451
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Grzegorz z Sanoka w Wikicytatach

Grzegorz z Sanoka, herbu Strzemię, inne formy nazwiska Gregorius Sanocensis, Gregorius Sanoceus, Gregorius de Sanok (ur. ok. 1407 w okolicach Sanoka, zm. 29 stycznia 1477 w Rohatynie) – polski biskup rzymskokatolicki, profesor Akademii Krakowskiej, arcybiskup metropolita lwowski w latach 1451–1477, pierwszy przedstawiciel renesansowego humanizmu w Polsce, krytyk scholastyki i poeta. Znany z biografii napisanej przez Filipa Kallimacha.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Syn Piotra, mieszczanina sanockiego oraz ławnika sądu wyższego prawa niemieckiego na zamku w Sanoku. Miał brata Pawła noszącego przydomek Długosz. Kalimach informuje, że urodził się in pogo, non procul a fonte Istulae – w zapadłej wsi, nad Wisłokiem[1].

Dokładną relację dotyczącą życia i działalności Grzegorza z Sanoka podaje Adam Fastnacht w swej pracy Pochodzenie społeczne studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego z diecezji przemyskiej w latach 1400–1642. Według niej Grzegorz jako 12-letni chłopiec uciekł z domu i po trwających 10 lat wędrówkach dotarł aż za Łabę. Około 1421 rozpoczął naukę w Krakowie. Zajmował się m.in. przepisywaniem rękopisów, śpiewem i muzyką. W 1428 zapisał się na Akademię Krakowską, gdzie uzyskał stopień bakałarza. W 1433 został profesorem poezji rzymskiej. W latach 1433–1437 był wychowawcą synów wojewody krakowskiego Jana Tarnowskiego, a później synów króla Polski Kazimierza Jagiellończyka. Przed 1437 przyjął święcenia kapłańskie. Na dalsze studia wyjechał do Włoch, gdzie przebywał trzy lata. W kancelarii papieża Eugeniusza IV powierzono mu obowiązki muzyka i kopisty. Po powrocie do Krakowa uzyskał w 1439 stopień magistra artium. W Akademii Krakowskiej wykładał poezję klasyczną. Po pobycie we Włoszech osiadł w 1440 w Wieliczce jako proboszcz, utrzymując ścisły kontakt z krakowskim środowiskiem naukowym. Ufundował szpital dla ubogich w Brzesku. Jako kapelan króla Władysława Warneńczyka i notariusz kancelarii królewskiej wziął udział w wyprawie węgierskiej (1440) i warneńskiej (1444). W latach 1440–1450 przebywał na Węgrzech, gdzie przez pewien czas był wychowawcą synów Jana Hunyadyego i przebywał na dworze humanisty biskupa Jana Vitéza. Po powrocie do kraju w 1451 został arcybiskupem metropolitą lwowskim i stworzył w swojej rezydencji w Dunajowie pierwszy w Polsce dwór humanistyczny. Za namową Andrzeja Odrowąża, wojewody ruskiego, zgodził się na sprowadzenie do Lwowa bernardynów. Zmarł 29 stycznia 1477 w Rohatynie koło Lwowa.

Życie Grzegorza z Sanoka opisał również Józef Ignacy Kraszewski w powieści Strzemieńczyk.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Tablica upamiętniająca Grzegorza z Sanoka na budynku przy ul. Zamkowej w Sanoku

Ważniejsze utwory[edytuj | edytuj kod]

  • Epitaphium regis Wladislai per magistrum Gregorium de Sanok, powst. w 1434; tekst podał J. Długosz Annales...; wyd. zobacz J. Długosz, m.in. w Opera omnia, wyd. A. Przezdziecki, t. 13, Kraków 1870, s. 530–533; tekst z kodeksu Jana ze Słupcy ogł. A. Brückner "Średniowieczna poezja łacińska w Polsce", cz. 1, Rozprawy AU Wydział Filologiczny, t. 16 (1892), s. 335–338 i odb.
  • Komedia na wzór Plauta, nieukończona przed wyjazdem do Włoch (1437), wiadomość podał F. Kallimach
  • Epitafia dla dziada i stryja młodych Tarnowskich, zaginione, wiadomość podał F. Kallimach
  • Epitafia na cześć prałatów waradyńskich, zaginione, wiadomość podał F. Kallimach
  • Mowy pogrzebowe o zmarłych kanonikach waradyńskich, zaginione, wiadomość podał F. Kallimach
  • De evocatione Vladislai regis ad regum Hungariae ac eius expeditionibus contra Turcos, zaginione, wiadomość zob. J. D. A. Janocki Janociana, t. 3, Warszawa 1819, s. 272, (dzieło historyczne w 2 księgach)
  • Epigramaty do Fanni Świętochny, zaginione, wiadomość podał F. Kallimach
  • Orationes, epistolae et carmina, wiadomość o kodeksie z XV w. wg relacji J. A. Załuskiego w archiwum kościoła metropolitalnego we Lwowie podał J. D. A. Janocki Janociana, t. 3, Warszawa 1819, s. 272
  • Gregorius Sanoceus ad Callimachum, ogł. A. Miodoński "Philippi Callimachi et Gregorii Sanocei carminum corollarium", Rozprawy AU Wydział Filologiczny, t. 36 (1904), s. 405–406 i odb.
  • Poemat polemiczny przeciw paszkwilowi Gabriela biskupa Erlau, powst. 1474, 2 wersy początkowe podał M. Miechowita Chronica Polonorum, Kraków 1519, ks. 4, rozdz. 63; 23 wersy końcowe z rękopisu Ossolineum ogł. H. Zeissberg "Zwei Gedichte über den unverrichteten Abzug der Polen von den Mauern Breslaus (1474)", Zeitschrift d. Vereins f. Geschichte u. Altertum Schlesiens, t. 10 (1870), s. 373–378; także przedr. J. Olasz "Szánoki Gergely", Irodalamtörténeti Közlemenények, Budapeszt 1903.

Listy i materiały[edytuj | edytuj kod]

  • Do Kazimierza Jagiellończyka, dat. 27 kwietnia 1472; do Zbigniewa Oleśnickiego młodszego, dat. 29 kwietnia 1472; do osoby nieznanej z nazwiska, dat. 29 kwietnia 1472; wyd. K. Liske Akta grodzkie i ziemskie, t. 9, Lwów 1883, epist. 76, 77, 78.
  • Do papieża Pawła II, dat. 1465, ogł. A. Prochaska "Konfederacja lwowska 1464 r.", dodatek Kwartalnik Historyczny 1892, (wiadomości o innych listach zob. A. Nowicki Grzegorz z Sanoka. 1406–1477, Warszawa 1958
  • Dokumenty do dziejów działalności publicznej Grzegorza z Sanoka – zob. Akta grodzkie i ziemskie, t. 2–16, Lwów 1870–1894
  • Prawa dla poddanych – mieszkańców Dunajowa, zaginione, wiadomość podał F. Kallimach

Utwór o autorstwie niepewnym[edytuj | edytuj kod]

  • Carmen celebrans nomen Sophiae, Poloniae senioris reginae, Wladislai Lithuani, Poloniae regis derelictae, powst. 1641; epitafium (23 dystychy elegiackie) podał anonimowo J. Długosz Annales...; wyd. zobacz J. Długosz, m.in. w Opera omnia, wyd. A. Przezdziecki, t. 14, Kraków 1870, s. 328–329; przedr. P. Chmielowski Złota przędza poetów i prozaików polskich, t. 4, Warszawa 1887

Upamiętnienia[edytuj | edytuj kod]

  • Ulica Grzegorza w Sanoku, znajdująca się w dzielnicy Śródmieście. W czasie II wojny światowej przemianowana na Horst Wesselgasse. Ulica Grzegorza z Sanoka istnieje także w Szczecinie oraz Nysie.
  • Na fasadzie budynku przy ul. Zamkowej 2 w Sanoku (tzw. Zajazd) – obecnie siedziba Muzeum Historycznego w Sanoku – obok drzwi wejściowych znajduje się tablica upamiętniająca Grzegorza z Sanoka stworzona w 500. rocznicę śmierci. Odsłonięcie miało miejsce podczas "Dni Sanoka" 30 maja 1977 roku. Autorem był artysta rzeźbiarz Roman Tarkowski[2].
  • Pomnik Grzegorza z Sanoka w Sanoku, położony przed budynkiem przy ulicy Lenartowicza 2 u zbiegu z ulicą Jana III Sobieskiego[3] (pierwotnie budynek należał do Wilhelma Szomka. Obecnie mieści się w nim Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku). Pomnik powstał według projektu Mariana Koniecznego. Został odsłonięty 27 kwietnia 1986 roku[4].
  • 2 listopada 1996 imię Grzegorz z Sanoka nadano Zespołowi Szkół Mechanicznych w Sanoku (obecnie Zespół Szkół nr 2 im. Grzegorza z Sanoka)[5]. W hallu budynku umieszczono tablicą upamiętniającą patrona szkoły z inskrypcją: „Grzegorzowi z Sanoka 1406–1477. Humaniście poecie i arcybiskupowi lwowskiemu, patronowi Zespołu Szkół Mechanicznych w Sanoku. Nauczyciele, młodzież, rodzice 12.XI.1996”. Odsłonięta 12 listopada 1996 podczas jubileuszu 50-lecia istnienia szkoły. Projektantem był Waldemar Rokowski[6].
  • Patronat uczonego przyjęło także Gimnazjum nr 1 w Sanoku im. Grzegorza z Sanoka, położone przy ulicy Kochanowskiego w Sanoku.

Przypisy

  1. Jerzy Wyrozumski, Rocznik Sanocki 1980, s. 51.
  2. Andrzej Romaniak, Sanok. Fotografie archiwalne – Tom II. Wydarzenia, uroczystości, imprezy, Sanok 2011, s. 370.
  3. Stefan Stefański, Sanok i okolice. Przewodnik turystyczny, Sanok 1991, s. 49.
  4. Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, s. 957.
  5. Zbigniew Osenkowski, Kalendarium sanockie 1995-2000, Rocznik Sanocki Tom VIII – Rok 2001, Sanok 2001, s. 333.
  6. Franciszek Oberc, Pomniki i tablice pamiątkowe Sanoka, Sanok 1998, s. 50.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Nowicki, Grzegorz z Sanoka, Warszawa 1958.
  • Ignacy Zarębski, Grzegorz z Sanoka (ok. 1407–1477), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 9, (1960–1961) s. 86–89.
  • Jerzy Wyrozumski, Środowisko rodzinne Grzegorza z Sanoka, Rocznik Sanocki, R. 5: 1980, s. 39–51.
  • Stanisław Cynarski, Stan badań nad Grzegorzem z Sanoka, Rocznik Sanocki, R. 5: 1980, s. 29–38.
  • Tomasz Graff, Grzegorz z Sanoka jako arcybiskup lwowski, w: 600-lecie urodzin Grzegorza z Sanoka, Sanok 2008, s. 56–71.
  • Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 3 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 205–208.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]