Przemyśl

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Przemyśl – wieś w woj. wielkopolskim, w powiecie międzychodzkim, w gminie Sieraków.
Przemyśl
Panorama miasta (widok z Zasania)
Panorama miasta (widok z Zasania)
Herb Flaga
Herb Przemyśla Flaga Przemyśla
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat miasto na prawach powiatu
Data założenia ok. X wieku (przed 981)
Prawa miejskie 1389
Prezydent Robert Choma
Powierzchnia 46,17 km²
Populacja (2012-12-31)
• liczba ludności
• gęstość

64 276[1]
1392 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 16
Kod pocztowy 37-700 do 37-720
Tablice rejestracyjne RP
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Przemyśl
Przemyśl
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Przemyśl
Przemyśl
Ziemia 49°46′56″N 22°46′28″E/49,782222 22,774444
TERC
(TERYT)
1862011
SIMC 0971672
Urząd miejski
Rynek 1
37-700 Przemyśl
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Przemyśl w Wikisłowniku
Strona internetowa
Przemyśl (stan na 1 stycznia 2010)
Widok Przemyśla i rzekę San od zachodu

Przemyśl (łac. Praemislia, ukr. Перемишль) – miasto na prawach powiatu w południowo-wschodniej Polsce, w województwie podkarpackim, położone nad Sanem. W latach 1975-1998 siedziba władz województwa przemyskiego.

Najstarsze miasto regionu i jedno z najstarszych miast Polski.

Siedziba kilku instytucji o znaczeniu ponadlokalnym: podkarpackiego wojewódzkiego konserwatora zabytków, izby celnej, bieszczadzkiego oddziału straży granicznej, archiwum państwowego z ogromnymi zbiorami.Wojewódzkiego Ośrodka Ruchu Drogowego, egzaminującego na prawo jazdy wszystkich kategorii

Miasto posiada kilka muzeów, w tym najstarsze w regionie Muzeum Archidiecezjalne (zał. 1902) i największe na Podkarpaciu – Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej (zał. 1910). Liczne zabytki w samym mieście, jak i w jego sąsiedztwie – zamkiem w Krasiczynie, arboretum w Bolestraszycach czy kompleksem sakralnym w Kalwarii Pacławskiej.

Węzeł komunikacyjny – trasa międzynarodowa E40, przejście graniczne z Ukrainą w Medyce, duża, graniczna stacja kolejowa (Przemyśl Główny, Przemyśl Zasanie i in.). Pierwotnie na Kopcu Tatarskim (Przemysława) miejsce kultu bogów słowiańskich.

Miasto kilku wyznań i obrządków (obok rzymskokatolików, z arcybiskupem metropolitą Józefem Michalikiem na czele, także grekokatolicy, mający tu arcybiskupa metropolitę swego obrządku, Jana Martyniaka, prawosławni z arcybiskupem diecezji przemysko-nowosądeckiej Adamem (rezydującym w Sanoku) oraz przedstawiciele nurtów protestanckich: metodyści, adwentyści, baptyści, zielonoświątkowcy, a także Świadkowie Jehowy.

W Przemyślu znajduje się też nowy Szpital Wojewódzki i Szpital Miejski.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

We wczesnym średniowieczu jeden z historycznych Grodów Czerwieńskich, od 981 roku przedmiot rywalizacji ze strony Polski, Rusi i Węgier. Następnie m.in. część Rusi Halickiej, a także stolica niezależnego księstwa. Po 1344 stolica rozległej ziemi przemyskiej. Po I rozbiorze Polski w zaborze austriackim, w okresie autonomii galicyjskiej jedno z miast Galicji, przekształcony w trzecią co do wielkości twierdzę w Europie (Twierdza Przemyśl) z garnizonem wojskowym. W latach 1920–1939 w województwie lwowskim, w latach 1945–1975 w województwie rzeszowskim, w latach 1975–1998 stolica województwa przemyskiego. Siedziba starosty powiatu przemyskiego, a także powiat grodzki. Siedziba dwóch metropolii kościelnych Kościoła katolickiego: obrządku łacińskiego oraz wschodniego. Obecnie położony 14 km od granicy z Ukrainą.

Według danych z 1 stycznia 2013 r. powierzchnia miasta wynosiła 46,17 km²[1].

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Średnia temperatura i opady dla Przemyśla
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C] 0 1 6 13 19 23 24 23 19 14 6 3 13
Średnie najniższe temperatury [°C] -5 -4 0 4 9 12 13 13 10 6 1 -2 4
Opady [mm] 30.5 30.5 33 45.7 71.1 94 96.5 76.2 55.9 43.2 40.6 43.2 662,9
Źródło: Weatherbase[2] 17.12.2008

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kopiec Tatarski – miejsce kultu bogów słowiańskich

Pierwsze wzmianki[edytuj | edytuj kod]

Przemyśl – jeden z Grodów Czerwieńskich

Pierwsze wzmianki źródłowe dotyczące Przemyśla to przede wszystkim świadectwo tzw. Powieści dorocznej pod rokiem 6489 (981) o odebraniu Lachom Przemyśla, Czerwienia i innych grodów przez Włodzimierza Wielkiego „w sem że letie”[3][4].

Jeden z poglądów w historiografii kształtuje o doszukiwaniu się w nazwie Przemyśl, tj. Peremyszl, miasta Peremyl leżącego na Wołyniu na drodze do Czerwienia z Rusi. Wykluczałoby to uczestnictwo Przemyśla w walkach 981 roku[5].

Natomiast kwestia najdawniejszej przynależności jest szerzej dyskutowana. Do dwóch najznaczniejszych poglądów należą te o przynależności Przemyśla przed 981 do Polaków, co poniekąd mówi samo źródło[6] i potwierdzają najstarsze okoliczne nazwy mające polskie pochodzenie[7], oraz o przynależności tegoż miasta do Lędzian (a w konsekwencji także do Polaków, którzy jako Lachowie nazwę przyjęli wprost od plemienia Lędzian). Pierwsza z tez uznaje za kompletnie wiarygodny przekaz źródła i stara się nawet na tym budować szersze teorie[8]. Bardziej wstrzemięźliwi uczeni ograniczają się wyłącznie do stwierdzenia polskiej obecności w Przemyślu przed 981[9]. Gerard Labuda uważa jednak za mało prawdopodobne, aby zajęty na zachodzie od początku panowania Mieszko I miał przed tym rokiem sposobność zajęcia tych terenów, w szczególności kiedy nie posiadał jeszcze Małopolski[10]. Nowsze badania archeologiczne natomiast zdają się jednak podważać powyższą koncepcję Labudy, a ma to związek z odkryciem faktu, że w latach 70. X wieku Mieszko umocnił swoje panowanie u zbiegu rzek Wisły i Sanu, czego potwierdzeniem jest budowa w tym okresie grodu w Sandomierzu. Dysponując oparciem w ziemi sandomierskiej mogli Piastowie sięgnąć przed 981 rokiem po Przemyśl.

Drugi pogląd opiera się na bardzo prawdopodobnej teorii językoznawczej. Zakłada ona, że nazwa Lach została wywiedziona od Lędzian, jednego z pierwszych napotkanych przez Rusinów plemienia zachodniosłowiańskiego[11]. Lędzianie mieli potem dopiero „użyczyć” swojego miana całości etnicznej Polaków, natomiast w zapisce pod 981 rokiem występują jeszcze jako plemię[12].

Istniejący jeszcze trzeci pogląd o przynależności Przemyśla do Czechów, jest dziś przeważnie łączony z poglądem o Lędzianach. Mieli oni pozostawać w pewnym tylko stopniu uzależnienia od Czechów[13].

Pozostałości preromańskiej rotundy i palatium na Wzgórzu Zamkowym

Ważnym źródłem do wczesnych dziejów Przemyśla są też znaleziska archeologiczne. Mowa tu przede wszystkim o palatium piastowskim z czasów Bolesława Chrobrego datowanym na lata 1018–1032 uznawanym też za monasterium, a odnalezionym na Wzgórzu Zamkowym oraz o 5 grobach węgierskich z pierwszej połowy X wieku odnalezionych w lewobrzeżnej części miasta[14]. W podziemiach katedry rzymskokatolickiej odkryto w wyniku długoletnich prac archeologicznych zarysy romańskiej rotundy – kościoła św. Mikołaja zbudowanego z fundacji Bolesława Śmiałego pomiędzy 1069 a 1086 rokiem. Natomiast w głębszych pokładach archeologicznych pod katedrą odkryto zarysy starszego kościoła z X wieku być może świadectwo przynależności grodu do państwa Mieszka I. Kontrowersje wzbudzają odkryte na Wzgórzu Zamkowym fundamenty budowli przez część uczonych uznawanej za tzw. „Cerkiew Wołodara” – świadectwo ruskiej obecności w grodzie w XII wieku, a przez innych za romańską bazylikę trójnawową z czasów Bolesława Chrobrego. Znalezione zabytki monet skłaniają ku drugiej koncepcji jednak nie przesądzają o jej słuszności. Plan wzmiankowanych powyżej fundamentów nie przystaje ponadto do opisu cerkwi wzniesionej przez Wołodara Rościsławicza więc niewykluczone, że czeka ona na swe odkrycie. Odkrycia archeologiczne poświadczają działalność w Przemyślu Bolesława Chrobrego, Bolesława Szczodrego, a być może również Mieszka I.

Przemyśl jest także jednym z nielicznych miast, które wspominają źródła hebrajskie. Najstarszym z nich jest świadectwo Jehudy ben Kohena z lat 1028–1040 o uprowadzeniu pewnego chłopca żydowskiego z miasta Primisz (Premisz) na targ niewolników do Pragi[15]. Źródło to zdaje się poświadczać nie tylko istnienie już w XI wieku gminy żydowskiej na tym terenie, ale też boje toczone tam przez Chrobrego w 1018, lub ewentualnie wielką wyprawę Jarosława Mądrego z 1031 roku[16].

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Widok Przemyśla w 1 poł. XVII wieku
Przemyśl w 2 poł. XVII wieku
Renesansowy Zamek Kazimierzowski (XIV w.)

Po utracie Przemyśla w 981 roku na rzecz Rusi, miasto odzyskał dla Polski Bolesław I Chrobry podczas swojej słynnej wyprawy kijowskiej. W 1031 roku Przemyśl został ponownie włączony do Rusi. W Polsce toczyła się wówczas walka o władzę między synami Bolesława Chrobrego. Bezprym, najstarszy syn Chrobrego, w walce z Mieszkiem II skorzystał z pomocy księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, który w trakcie walk między braćmi zajął Grody Czerwieńskie i Przemyśl. Po śmierci księcia Jarosława ziemię przemyską odziedziczyli jego synowie Włodzimierz Jarosławowicz i Rościsław Rurykowicz. Obaj bracia panowali do 1065.

Czterdzieści lat po zajęciu Przemyśla przez księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, gród został zdobyty przez króla Bolesława Szczodrego i powrócił w granice państwa polskiego. W 1071 roku król Polski interweniował na Rusi na rzecz swojego kuzyna Izasława I, walczącego z braćmi o tron kijowski. W trakcie walk, latem 1071 roku, po długim oblężeniu zajął on Przemyśl. Jan Długosz w swojej kronice tak opisuje zdobycie Przemyśla przez Bolesława Szczodrego w 1071 roku: Było to miasto podówczas potężne, wielką liczbą obywateli miejscowych i przybyłych osiadłe i we wszelką broń zaopatrzone, obronne rowy głębokimi i okopami znacznej wysokości, tudzież rzeką Sanem płynącym od północnej strony miasta. Czwartego dnia, gdy Rusini cofnęli się do twierdzy, opanował Bolesław miasto i rozkazał oblec zamek i ludem zbrojnym osaczyć go dokoła. A lubo Rusini bronili go z wielką usilnością, nie przestał jednak szturmować, lecz zdobycie było rzeczą trudną, gdyż i położeniem samym i wieżami silnie był obwarowany. Stracił więc całe lato na obleganiu, przewidując jak się rzeczywiście stało, że głodem przymusi Ruś do poddania. Poddał się zamek już u schyłku lata wymówiwszy sobie, że ludzie załogi zostawieni przy życiu wyniosą z sobą, tyle, ile każdy z nich udźwignąć zdoła. Król opuszczoną fortecę przezimował tam z rycerstwem.

Prawdopodobnie w 1072 roku Bolesław Szczodry ustanowił w Przemyślu biskupstwo, mianując biskupem opata z opactwa sandomierskiego. Po raz drugi Bolesław Szczodry zimował w Przemyślu w czasie powrotu z wyprawy na Węgry, gdzie interweniował w sporze o tron węgierski. Opuszczając Przemyśl, pozostawił tam silną załogę polską. Od 1079 roku do 1086 ziemią przemyską rządził kolejny władca Polski, brat Szczodrego – książę Władysław Herman.

W 1086 roku Ruryk Rościsłowicz usunął z Przemyśla załogę polską i mianował siebie udzielnym księciem przemyskim. Wydarzenie to zapoczątkowało okres istnienia samodzielnego ruskiego Księstwa Przemyskiego, ze stolicą w Przemyślu, rządzonego przez ród Rurykowiczów.

Po śmierci Ruryka Rurykowicza władzę nad Księstwem Przemyskim przejął jego brat Wołodar, który toczył krwawy spór z Dawidem Igorewiczem. W związku z bratobójczymi wojnami, jakie prowadzili między sobą Rościsławowicze o panowanie nad ziemiami czerwieńskimi, książęta Rusi zwołali w 1097 zjazd w Lubeczu. Na zjeździe uchwalono podział posiadłości Rościsławowiczów i prawo ich dziedziczenia. Na mocy podjętych uchwał ziemia czerwieńska z Przemyślem pozostała przy Rościsławowiczach. Książę kijowski Świętopełk Izasławowicz nie pogodził się z takim rozwiązaniem i po uzyskaniu pomocy Węgrów, w 1099 próbował zająć Przemyśl. W bitwie, jaka rozegrała się na polach nad Wiarem, połączone wojska Wołodara, Dawida Igorewicza i Połowców rozbiły wojska Świętopełka i Węgrów.

W 1119 książę Wołodar zbudował w obrębie zamku przemyskiego katedrę prawosławną, w której miano chować książąt i władyków. Sam Wołodar był nieprzychylnie nastawiony do Polski, rządzonej wówczas przez Bolesława Krzywoustego. W celu zneutralizowania niebezpieczeństwa ruskiego, płynącego od strony Przemyśla, w 1119 rycerz polski Piotr Wołost rozkazał swoim ludziom porwać Wołodara. Podczas polowania w podprzemyskich lasach został on uwięziony przez polskich wojów i przekazany Krzywoustemu. Po złożeniu zobowiązania o zaniechaniu wrogich akcji wobec Polski i zapłaceniu znacznego okupu został wkrótce Wołodar wypuszczony. Nie dotrzymał on jednak złożonego księciu polskiemu zobowiązania, i jak relacjonuje Jan Długosz, w 1124 jego syn Wołodymirko najeżdża ziemie polskie, dochodząc aż do Biecza, uprowadzając z zajętych terenów na Ruś stada bydła. W odwecie Bolesław Krzywousty wkroczył na tereny Księstwa Przemyskiego i zadał klęskę wojskom Wołodara pod Wilichowem.

Po śmierci Wołodara panowanie nad Księstwem Przemyskim przejął jego starszy syn Rościsław. Toczył on walkę o utrzymanie spadku po ojcu z bratem Wołodymirkiem, który poprzez małżeństwo z córką króla węgierskiego zabezpieczył sobie pomoc Węgrów. W 1126 umarł Rościsław, a Wołodymirko przejmując cały spadek Rościsławowiczów, przeniósł w 1134 stolicę swojego poszerzonego księstwa z Przemyśla do Halicza. Po tym wydarzeniu gród przemyski spadł do roli drugorzędnego miasta na Rusi Halickiej. Wołodymirko toczył liczne wojny z Polakami i Węgrami, dzięki którym rozszerzył tereny swojego księstwa od Wisłoka i Sanu aż po Dunaj. W 1144 rozpoczął wojnę z księciem kijowskim Izasławem, wspieranym przez Polaków i Węgrów. W 1152 doszło do generalnego starcia. Wołodymirko otoczony w grodzie przemyskim przez znaczne siły węgierskie, dowodzone przez króla Gejzę II, i oddziały ruskie księcia Izasława przyjął bitwę przy brodach na prawym brzegu Sanu, ponosząc w niej wielką klęskę. Wypuszczony z niewoli węgierskiej, zmarł wkrótce w Haliczu. W 1206 władzę nad księstwem przemysko-halickim przejęli bracia Igorowicze z rodziny Rościsławowiczów.

Przez dziesiątki lat o bogate tereny Rusi Czerwonej spory toczyli nie tylko potomkowie Jarosława Mądrego, lecz także Polacy, Węgrzy i Litwini. W 1214 doszło do porozumienia między Polską i Węgrami, które kończyło rywalizację tych państw o tereny Rusi Czerwonej. Traktat spiski oddawał Przemyśl polskiemu księciu Leszkowi Białemu, Halicz zaś przypadł pięcioletniemu królewiczowi węgierskiemu Kolomanowi. Młodziutki książę został ożeniony z trzyletnią córką Leszka Białego – Salomeą, i następnie oboje zostali koronowani na władców Królestwa Halickiego.

Z czasem Przemyśl zaczął tracić jednak pozycję stołecznego grodu na rzecz Halicza. Po śmierci Daniela jego syn Lew Daniłowicz, książę halicko-przemyski i władca ziemi bełskiej, udawał się na wyprawy łupieżcze z Tatarami na Węgry i Polskę. Po śmierci księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego zaczął on czynić starania o tron polski. W celu uzyskania przychylności Polaków nadał im w Przemyślu przywilej wyłączający ich spod prawa ruskiego, a miastu samorząd i możliwość korzystania z prawa magdeburskiego (ok. 1280 r.). Po śmierci Lwa Daniłowicza, władzę nad księstwem halicko-przemyskim objął jego syn Jerzy, który wspierał Władysława Łokietka w walce z Czechami o tron krakowski.

Po wymarciu Rurykowiczów, Władysław Łokietek osadził w Haliczu ich siostrzeńca, a swojego kuzyna, Piasta mazowieckiego Bolesława. Po objęciu tronu halickiego przeszedł na prawosławie i przyjął imię dziada po kądzieli, Jerzego I. Był spowinowacony z Kazimierzem Wielkim, będąc szwagrem jego żony, Aldony, córki Giedymina Wielkiego, księcia litewskiego.

W 1338 Bolesław Jerzy II uczynił swoim spadkobiercą króla polskiego Kazimierza Wielkiego. W 1340 został zamordowany w wyniku spisku części bojarów halickich pod wodzą namiestnika Przemyśla Detki, którzy korzystali z pomocy Tatarów. Żonę Trojdenowica bojarzy utopili w przerębli. Celem spisku była chęć zdobycia władzy nad ziemią przemyską. Po tragicznej i bezpotomnej śmierci Jerzego II, księstwo halicko-przemyskie zajął Kazimierz Wielki.

Lata 1340-1772[edytuj | edytuj kod]

Śmierć Franciszkanów z rąk żołnierzy Stefana III w 1498

Po przejęciu Przemyśla, Kazimierz Wielki buduje nowy murowany zamek istniejący do dziś. Dzięki przywilejom królewskim, w mieście chętnie zaczęli osiedlać się rzemieślnicy i kupcy z Niemiec, o czym świadczą księgi miejskie z XV wieku. Następca Kazimierza Ludwik Węgierski - król Polski i Węgier, oddał w 1372 Ruś Czerwoną w zarząd Władysławowi Opolczykowi, a po odwołaniu go w 1378, wciela Ruś do Węgier. Po śmierci Ludwika, rządy sprawuje jego córka królowa Maria Andegaweńska, która w 1384 uposażyła biskupstwo przemyskie. Wiosną 1387 ziemie te przyłączyła do Polski siostra Marii - królowa Jadwiga, dwa lata później Władysław Jagiełło nadaje miastu prawo magdeburskie. W 1410 ziemia przemyska wystawiła własną chorągiew w bitwie pod Grunwaldem. W 1498 miasto pada łupem odwetowej wyprawy hospodara mołdawskiego Stefana III. Na wiek XV i XVI przypada okres największego rozkwitu miasta, które staje się jednym z najbogatszych w Koronie. Budowane są mury miejskie, wodociągi, nowy ratusz, kamienice i kościoły. Mieszkańcy miasta otrzymują liczne przywileje królewskie, które przyczyniają się do wzrostu gospodarczego. Oprócz Polaków, Rusinów i Niemców mieszkają tu również Żydzi, którzy mają swoją własną dzielnicę. Miasto jest siedzibą dwóch biskupów: prawosławnego i katolickiego. Po zawarciu w 1596 unii brzeskiej, prawosławny biskup przemyski Michał Kopysteński odmówił przystąpienia do niej, co spowodowało blisko 100 letni konflikt ze zwolennikami unii, którzy od 1610 mieli własnego biskupa. Dopiero w roku 1691 biskup Innocenty Winnicki przystąpił do jedności z kościołem rzymskim. Od połowy XVII wieku miasto, podobnie jak cały kraj, chyli się ku upadkowi. Decydujący wpływ mają tu liczne wojny, którymi nękają państwo polskie najeźdźcy: Tatarzy, Kozacy (1648), Szwedzi (1655), Węgrzy (1657). W całej Polsce ziemia przemyska w XVII wieku jest znana głównie z walk szlachty, której wybryki były trudne do poskromienia. Barwnie opisał to Władysław Łoziński w swoim dziele "Prawem i lewem". Wiek XVII to również fundacje nowych klasztorów: jezuitów, karmelitów, bonifratrów, misjonarzy, benedyktynek. Jezuici zakładają w 1628 kolegium, misjonarze prowadzą naukę w seminarium duchownym, benedyktynki prowadzą edukację dla dziewcząt. Handel został zdominowany przez kupców żydowskich. W XVIII wieku do upadku miasta przyczyniają się częste przemarsze koronnych i obcych wojsk, które pobierają wysokie kontrybucje. Aby zapełnić miejską kasę, rajcy zaciągają pożyczki w m.in. w klasztorach i u Żydów. W 1754 pierwszą w mieście drukarnię zakłada Adam Klein. W latach 1756-64 starostą przemyskim jest przyszły król Polski Stanisław August Poniatowski.

Lata 1772–1918[edytuj | edytuj kod]

Arcyksiążę Fryderyk podczas wizyty w Twierdzy Przemyśl, czerwiec 1915
Ulica Franciszkańska w czasach I wojny światowej

Podczas pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku Przemyśl wraz z południową Małopolską przeszedł pod panowanie Habsburgów. Przemyśl stał się stolicą jednego z 20 cyrkułów. Wkrótce nastąpiły liczne wyburzenia w tkance miasta. Rozebrano ratusz i mury miejskie, a kasacji uległy zgromadzenia dominikanów, dominikanek, bonifratrów, karmelitów, jezuitów i bazylianów. Klasztor dominikanów przeznaczono na urząd cyrkułu, a w klasztorze dominikanek umieszczono szpital dla okupacyjnych wojsk austriackich. Nastał czas zastoju w rozwoju miasta, wzmagany powodziami (1836, 1837, 1849), zarazami (1831, 1849) i głodem (1830, 1847)[17].

Druga połowa wieku XIX przyniosła ożywienie gospodarcze, a przełomem było poprowadzenie w 1861 roku Kolei galicyjskiej im. Karola Ludwika łączącej Wiedeń z Krakowem oraz Lwowem. W 1872 roku otwarto zaś Pierwszą Węgiersko-Galicyjską Kolej Żelazną, która poprzez Zagórz i Przełęcz Łupkowską umożliwiła bezpośrednie połączenie z Budapesztem. Miasto znacznie się rozbudowało poza dawny obszar murów miejskich[18].

Do końca panowania austriackiego Przemyśl pozostał trzecim co do wielkości i znaczenia miastem Galicji, po Lwowie i Krakowie.

W czasie I wojny światowej Przemyśl był oblegany dwukrotnie jako austro-węgierska Twierdza Przemyśl.

Pomnik Orląt Przemyskich – modernizm i konstruktywizm
Twierdza Przemyśl – rejon umocnień wokół miasta

Lata 1918–1945[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Masakra w Przemyślu (1939).

W czasie II wojny światowej zniszczeniu uległo około 45% miasta, w szczególności dzielnica żydowska i przedmieścia. Zniszczona została katedra oraz fronton kościoła franciszkanów, na Zasaniu spalone zostały budynki klasztoru i kościoła Benedyktynek[19]. Miasto do czasu II wojny światowej było także siedliskiem ludności żydowskiej, która stanowiła według spisu z 1931 29,5% ludności miasta i posiadała 4 synagogi (dwie zlokalizowane w starej dzielnicy żydowskiej (okolice Rybiego Placu) nie istnieją, kolejna, na ul. Słowackiego, pełni obecnie funkcję biblioteki publicznej, synagoga zasańska jest w tej chwili opuszczona w stanie ruiny). W dniach 16-19 września 1939 Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung pod dowództwem Udo von Woyrscha oraz Einsatzkommando 3/I pod dowództwem Alfreda Hasselberga, przy udziale jednostek Wehrmachtu, aresztowały i rozstrzelały w okolicznych miejscowościach (Pikulice, Przekopana, Medyka) co najmniej 800-900 Żydów. Był to największy pogrom ludności żydowskiej do czasu napaści Niemiec na Związek Radziecki w 1941.

27 lipca 1944 roku Przemyśl został zdobyty przez Armię Czerwoną i przez współdziałających z nią żołnierzy 38. Pułku Piechoty Armii Krajowej[20].

Jesienią 1944 r. władze radzieckie założyły w mieście Obóz Przejściowy NKWD nr 49 dla żołnierzy AK i innych przeciwników okupacji sowieckiej. Najczęściej wywożono stąd jeńców do m. Borowicze lub do więzienia na Zamku w Rzeszowie, a także do obozów na Syberii. Represje względem żołnierzy AK trwały do października 1956.

Polityka i administracja[edytuj | edytuj kod]

Urząd Miejski w Przemyślu

Burmistrzowie i prezydenci Przemyśla[edytuj | edytuj kod]

Posłowie[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy Przemyśla wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 22.

  • Marek Kuchciński, poseł na Sejm RP IV, V i VI kadencji, wicemarszałek Sejmu VI kadencji, były przewodniczący Klubu Parlamentarnego PiS,
  • Piotr Tomański, poseł na Sejm, samorządowiec, PO
  • Marek Rząsa, poseł na Sejm, samorządowiec, PO

Dzielnice i osiedla Przemyśla[edytuj | edytuj kod]

Rozwój terytorialny[edytuj | edytuj kod]

Z dniem 1.01.2010 do miasta została przyłączona miejscowość Kruhel Wielki z gminy Krasiczyn, o powierzchni 2,39 km²[21].

Urbanistyka i architektura[edytuj | edytuj kod]

W Przemyślu znajduje się największa liczba obiektów zabytkowych na obszarze województwie podkarpackiego[22] oraz jedna z największych w skali ogólnopolskiej[potrzebne źródło]. Swoją siedzibę ma tutaj Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków.

Obiekty architektury zabytkowej[edytuj | edytuj kod]

Wczesnobarokowy klasztor oo. karmelitów
Wieża cerkiewna, tzw. Zegarowa
Secesyjne kamienice przy ul. Grunwaldzkiej
Rynek w Przemyślu

Zamki, pałace i dworki[edytuj | edytuj kod]

Kościoły i klasztory[edytuj | edytuj kod]

Obiekty poklasztorne[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Nieistniejące kościoły Przemyśla.

Cerkwie i klasztory[edytuj | edytuj kod]

Synagogi[edytuj | edytuj kod]

Budynki użyteczności publicznej[edytuj | edytuj kod]

Architektura i sztuka Secesji[edytuj | edytuj kod]

  • założenie urbanistyczne w dzielnicy Zasanie – ul. Długosza, Grunwaldzka i pl. Konstytucji
  • wille: „Marya” przy Słowackiego 27, Poniatowskiego 25 (Zasanie)

Architektura militarna i obronna[edytuj | edytuj kod]

Cmentarze[edytuj | edytuj kod]

  • zabytkowe nagrobki na Cmentarzu Głównym
  • Nowy cmentarz żydowski
  • Stary cmentarz żydowski – nieistniejący
  • Cmentarz Wojskowy
  • Zabytkowy zespół cmentarzy wojennych Twierdzy Przemyśl 1914-1915
    • Cmentarz Żołnierzy Rosyjskich
    • Cmentarz i Mauzoleum Żołnierzy Niemieckich
    • Cmentarze Żołnierzy Austro-Węgierskich
    • Cmentarz Żołnierzy Austriackich

Pozostałości preromańskie i romańskie[edytuj | edytuj kod]

  • preromańska rotunda – relikty na Wzgórzu Zamkowym, IX w.
  • preromańskie monasterium na Wzgórzu Zamkowym, IX w.
  • romańska bazylika trzynawowa, X w.
  • palatium książęce, X w.

Inne[edytuj | edytuj kod]

Panorama z mostu Orląt Przemyskich
Panorama z mostu Orląt Przemyskich

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przemysł drzewny (Zakłady Płyt Pilśniowych „Fibris”), wytwórnia farb i pomocy szkolnych Pollena Astra, mechaniczny i automatyki przemysłowej (Polna, Fanina), kosmetyczny (INGLOT), tkanin powlekanych (Sanwil). Ponadto ośrodek tradycyjnych rzemiosł – ludwisarstwa (Felczyński) i fajczarstwa (fajka przemyska).

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Droga krajowa 28 ZatorWadowiceNowy SączGorliceBieczJasłoKrosnoSanok – Przemyśl – Medyka.

Droga krajowa 77 LipnikSandomierzGorzyceStalowa WolaNiskoLeżajskTryńczaJarosławRadymno – Przemyśl.

Droga wojewódzka 884 Przemyśl – KrzywczaDubieckoDynówBaryczDomaradz.

Droga wojewódzka 885 Przemyśl – Hermanowice.

W listopadzie 2012 roku oddano do użytku drogę obwodową Przemyśla z mostem na Sanie, która pozwoliła wyeliminować ruch tranzytowy z centrum miasta i ułatwia dojazd do przejścia granicznego z Ukrainą w Medyce[23].

Od września 2013 roku trwa budowa drogi obwodowej, która połączy drogą krajową nr 77 z drogą wojewódzką nr 885.

W niedalekiej odległości od miasta została wybudowana Autostrada A4, do węzła Przemyśl jest 9km od granic miasta.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Miasto ma stację kolejową Przemyśl Główny oraz przystanek kolejowy Przemyśl Zasanie.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Przy ul. Monte Cassino znajduje się lądowisko sanitarne otworzone w 1988. Lądowisko zlokalizowane w koszarach przy ul. Mickiewicza posiada Bieszczadzki Oddział Straży Granicznej. Około 35 km na południowy zachód od miasta funkcjonuje lądowisko Arłamów.

Kultura i rozrywka[edytuj | edytuj kod]

Ośrodki kultury[edytuj | edytuj kod]

  • Centrum Kulturalne w Przemyślu (Klub „Piwnice”)
  • Przemyskie Centrum Kultury i Nauki „Zamek”
  • Młodzieżowy Dom Kultury[24]
  • Wojskowy Ośrodek Kultury
  • Dom Kultury „Kolejarz”

Teatr[edytuj | edytuj kod]

  • Teatr „Fredreum” na Zamku Kazimierzowskim – Towarzystwo Dramatyczne im. Aleksandra Fredry

Kino[edytuj | edytuj kod]

  • Kino „Centrum”

Galerie sztuki[edytuj | edytuj kod]

  • Państwowa Galeria Sztuki Współczesnej
  • White Photo Gallery – Galeria Fotografii
  • Galeria Fotografii przy MKK „Niedźwiadek”
  • Galeria ZAMEK
  • Galeria GALICJA
  • Antyki i Dzieła Sztuki

Muzea i archiwa[edytuj | edytuj kod]

Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej – dekonstruktywizm

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

Nowa Synagoga - obecnie Biblioteka Miejska
  • Przemyska Biblioteka Publiczna im. Ignacego Krasickiego
  • Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Józefa Gwalberta Pawlikowskiego w Przemyślu
  • Biblioteka Naukowa Towarzystwa Przyjaciół Nauk

Centrum handlowe[edytuj | edytuj kod]

  • Galeria Sanowa

Cykliczne imprezy kulturalne[edytuj | edytuj kod]

  • Wielokulturowy Festiwal „Galicja” (organizator: Fundacja „Dziedzictwo” przy współpracy UM Przemyśl)
  • Dni Patrona Miasta „Wincentiada” (organizator: Przemyskie Centrum Kultury i Nauki)
  • Turniej Satyry im. Ignacego Krasickiego „O Złotą Szpilę” (organizator: CK Przemyśl) – konkurs stworzony i prowadzony przez Barbarę Płocicę, założeniem turnieju jest wyłonienie najlepszych satyryków w czterech konkurencjach: teatralnej, recytacji, literackiej i plastycznej.
  • Festiwal „Agora” (organizator: CK Przemyśl)
  • Noc Iwana Kupały* (organizator: Związek Ukraińców w Polsce Koło w Przemyślu)
  • Podkarpacki Jarmark Turystyczny (otwarcie sezonu turystycznego w województwie)
  • Barbarossa – inscenizacja walk o miasto z okresu II wojny światowej
  • Święto mleka
  • Święto fajki(organizator: Przemyski Klub Fajki)
  • Święto wina i miodu
  • Jarmark Turystyczny
  • Salezjańskie Lato Muzyczne – festiwal muzyki organowej i kameralnej [25]
  • Jesień Muzyczna
  • Polsko-Ukraiński Festiwal Jazzowy „Jazz Bez”
  • Przemyska Wiosna Fredrowska

Film i fotografia[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Przemyska Wiosna Poetycka (organizator: PCKiN)
  • Turniej Wierszy Jednego Poety (organizator: Przemyska Biblioteka Publiczna)

Muzyka i taniec[edytuj | edytuj kod]

  • Jazz Bez... – Mikołajki jazzowe (organizator: CK Przemyśl)
  • Jazz nad Sanem (organizator MKK „Niedźwiadek”)
  • Świętojańska noc jazzowa (organizator: PCKiN)
  • Ogólnopolski Festiwal Kapel Podwórkowych (organizator: CK Przemyśl)
  • Przemyska Jesień Muzyczna (organizator: Towarzystwo Muzyczne w Przemyślu)
  • Dni Muzyki Oratoryjno-Kantatowej (organizator: CK Przemyśl)
  • Festiwal „Ghitaralia” (organizator Zespół Państwowych Szkół Muzycznych)
  • Międzywojewódzki Przegląd Dziecięcych Zespołów Tańca Ludowego „Taneczny Krąg” (organizator: CK Przemyśl)
  • Międzynarodowy Festiwal Muzyki Akordeonowej.
  • Salezjańskie Lato Muzyczne
  • Muzyka Młodych u Franciszkanów[26]

Plastyka[edytuj | edytuj kod]

  • Międzynarodowe Biennale Malarstwa „Srebrny Czworokąt” (organizator: Państwowa Galeria Sztuki Współczesnej w Przemyślu)

Teatr[edytuj | edytuj kod]

  • Biesiada Teatralna w Horyńcu-Zdroju – Konfrontacje Zespołów Teatralnych Małych Form (organizator: CK Przemyśl)
  • Przegląd Teatralny „Antrakt” (organizator: CK Przemyśl)
  • Przemyska Jesień Teatralna (organizator: CK Przemyśl)
  • Przemyska Wiosna Fredrowska (organizator: PCKiN)

Kluby taneczne[edytuj | edytuj kod]

  • Rutyna Art
  • Neo Club w podziemiach DH Szpak
  • Restauracja Polanka
  • Grota
  • Forteca
  • Klub „Zebra”
  • Japa
  • Bar Secesja ceglane piwnice restauracji CK Monarchia
  • Klub Tunel
  • Arkan

Media[edytuj | edytuj kod]

Telewizja[edytuj | edytuj kod]

Radio[edytuj | edytuj kod]

Prasa[edytuj | edytuj kod]

  • Gazeta Przemyska
  • Życie Podkarpackie
  • Brama Przemyska
  • Pogranicze – niewydawany już tygodnik
  • Przemyski Przegląd Kulturalny
  • Nasz Przemyśl
  • Vorota - miesięcznik w języku ukraińskim

Internet[edytuj | edytuj kod]

  • Portal Przemyski[27]

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Szpitale publiczne[edytuj | edytuj kod]

  • Szpital Wojewódzki w Przemyślu
  • Wojewódzki Podkarpacki Szpital Psychiatryczny
  • Szpital Miejski z Przychodnią w Przemyślu (dawniej Szpital Wojskowy nr. 114)

Nauka[edytuj | edytuj kod]

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Pałac Lubomirskich – eklektyzm (ob. siedziba PWSW)
Modernistyczny Dom Robotniczy obecnie WSPiA
 Osobny artykuł: lista szkół w Przemyślu.

Sport[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Sport w Przemyślu.

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • Uczniowski Klub Sportowy Gim Baskets 2 Przemyśl - 2 liga koszykówki mężczyzn, grupy młodzieżowe koszykówki.
  • Miejski Klub Sportowy Polonia Przemyślpiłka nożna (III ligagrupa lubelsko–podkarpacka)
  • Klub Sportowy Czuwaj Przemyśl – piłka nożna (V liga – grupa Jarosław)
  • AZS Przemyślpiłka ręczna (I Liga)
  • Tempo 5 Przemyśl – lekkoatletyka
  • NURT POSIR Przemyśl – tenis stołowy (II liga)
  • ORKA Przemyśl – pływanie
  • Przemyska Szkoła Bokserska NIEDŹWIADKI – boks
  • POSiR Przemyśl – narciarstwo
  • Przemyskie Towarzystwo Cyklistów – kolarstwo
  • Klub Strzelecki „Twierdza” LOK Przemyśl – strzelectwo
  • Szkoła Tańca „A-Z” Przemyśl – taniec
  • Powiatowy Szkolny Związek Sportowy
  • Międzyszkolny Klub Sportowy JUVENIA
  • Powiatowe Szkolne Towarzystwo Sportu i Rekreacji
  • Klub Żeglarski OPTY przy MZK sp. z o.o.
  • Stowarzyszenie Karate SAIHA KYOKUSHINKAI-IFK
  • Przemyski Klub Karate Kyokushin (PKKK)
  • Przemyski Klub SHORIN – RYU Karate
  • Przemyska Reprezentacja Maratończyków
  • Sportowo-Kulturalny Klub Szachowy Przemyśl
  • Miejski Klub Sportowy – BUDIMPEX Polonia Przemyśl – koszykówka (I liga)

Obiekty sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • Strzelnica LOK (pneumatyczna i kulowa) ul. Słowackiego 40
  • Przemyski Park Sportowo Rekreacyjny (POSiR) ul. Sanocka 4
  • Stok Narciarski w Przemyślu (POSIR)
  • Sztuczne Lodowisko (POSIR) ul. Sanocka 2
  • Kryta Pływalnia (POSIR) ul. 22 Stycznia 6
  • Hala sportowa POSiR ul. Mickiewicza 30
  • Korty Tenisowe (KS Czuwaj) ul. 22 Stycznia 6
  • Skate Park (POSIR) ul. Sanocka 2 (zlikwidowany)
  • Stadion Miejskiego Klubu Sportowego „Polonia” ul. Sanocka 18
  • Stadion Klubu Sportowego „Czuwaj” ul. 22 Stycznia 6
  • Stadion szkolny „Juvenia” ul. Dworskiego 98 (lekkoatletyczny)
  • Boiska do siatkówki plażowej (Wyb. Ojca Świętego – plaża miejska)
  • Boisko ORLIK ul. Dworskiego 96

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • Spływy kajakowe Doliną Sanu
  • Capoeira – Brazylijska sztuka walki (Grupa Axe Capoeira – Sekcja Przemyśl)

Religia[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Religia w Przemyślu.

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Osoby związane z Przemyślem[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Przemyślem.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Nazwa miasta Przemyśla pojawia się w jednej z najpopularniejszych rosyjskich piosenek z okresu I wojny śwatowej zatytułowanej Galicyjskije Polja[30].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r. , s. 23, 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  2. = Weatherbase: Historical Weather for Przemysl, Poland (ang.). [dostęp 17.12.2008].
  3. wydanie internetowe Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. I., Leningrad 1926–1928.
  4. Z treścią, jak i wiarygodnością tego źródła nie zgadzał się ukraiński historyk Michajło Hruszewski w swojej pracy Istorija Ukrainy-Rusi, t. I, Lwów 1904.
  5. Taki pogląd wyraził S. M. Kuczyński, Studia z dziejów Europy Wschodniej X–XVII wieku, Warszawa 1965.
  6. Na Rusi Polacy byli zwani Lachami; zob. Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. I., Leningrad 1926–1928.
  7. Jerzy Nalepa, Prapolski bastion toponimiczny w Bramie Przemyskiej i Lędzanie, Onomastica, R. 36: 1991, s. 5–45; zob. także Jerzy Nalepa, Pogranicze polsko-ruskie do połowy wieku XIV a archaiczne hydronimy i toponimy: weryfikacja „weryfikacji”, Slavia Antiqua, T. 41: 2000, s. 27–48.
  8. Jak np. o koalicji Włodzimierza z cesarzem Ottonem II; zob. S. Zakrzewski, Mieszko I jako budowniczy państwa polskiego, Warszawa 1920.
  9. Zob. H. Łowmiański, Początki Polski, t. V, Warszawa 1973.
  10. Zob. przede wszystkim G. Labuda, Studia nad początkami państwa polskiego, t. II, Poznań 1988, s. 167 – 176.
  11. T. Lehr-Spławiński, Lędzice-Lędzianie-Lachowie, w: Opuscula Casimiro Tymieniecki septuagenario dedicata, Poznań 1959. Zob. też Constantine Porphyrogentius, De administrando imperii, ed. G. Moravcsik, Budapeszt 1949.
  12. Tak już W. Abraham, Organizacya kościoła w Polsce do połowy XII wieku, Lwów 1892.
  13. G. Labuda, Studia nad początkami państwa polskiego, t. II, Poznań 1988. Badacz ten uważa także, że taki sam charakter miało panowanie Czechów w Krakowie przed zdobyciem go przez Mieszka I.
  14. O platium zob. A. Żaki, Preromańskie palatium i rotunda w Przemyślu, Wrocław-Poznań 1962. O grobach zob. A. Kunysz, Przemyśl w pradziejach i wczesnym średniowieczu, Przemyśl 1981.
  15. Wywód potwierdzający tożsamość miasta Primisz z Przemyślem zob. Kupfer F., Lewicki T. (wyd.), Źródła hebrajskie do dziejów Słowian i niektórych innych ludów środkowej i wschodniej Europy. Wyjątki z pism religijnych i prawniczych XI–XIII w., Wrocław-Warszawa 1956. Tam też edycja źródła.
  16. T. Lewicki, Źródła hebrajskie i arabskie do dziejów Przemyśla, w: Rocznik Przemyski 11 (1967), s. 49–64; Nie wszyscy uczeni przyznają rację tym poglądom (szczególnie o „Primisz = Przemyśl”); zob. S. M. Kuczyński, op. cit.
  17. S. Kryciński, Przemyśl i Pogórze Przemyskie, Pruszków – Olszanica 1997, s. 62.
  18. A. Kunysz, Przemyśl tysiącletni gród nad Sanem, [w:] Przemyśl miasto zabytków i kultury, Kraków 1986, s. 35.
  19. J. Rożański, Przemyśl, przewodnik, Przemyśl 1993, s. 52.
  20. Tadeusz Żenczykowski, Polska lubelska 1944, Warszawa 1990, s. 41.
  21. Norbert Ziętal: W Przemyślu przybędzie osiem nowych ulic (pol.). [dostęp 28 grudnia 2009].
  22. http://www.google.ie/search?sourceid=navclient&ie=UTF-8&rlz=1T4SKPT_enIE398IE398&q=rejestr+zabytkow+przemysla.
  23. lk: Obwodnica Przemyśla już gotowa (pol.). tvp.info, 10-11-2012. [dostęp 10-11-2012].
  24. Strona Młodzieżowego Domu Kultury
  25. Polskie Centrum Informacji Muzycznej
  26. Tygodnik Niedziela]
  27. Portal Przemyski.
  28. Kongres Świadków Jehowy w Rzeszowie.
  29. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 25 maja 2014.
  30. Брала русская бригада – YouTube

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Motylewicz, Społeczeństwo Przemyśla w XVI i XVII wieku, Wyd. Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2005, Rzeszów ISBN 83-7338-162-7.
  • Muzeum Narodowe Ziemie Przemyskiej (ed.): Tajemnice placu Berka Joselewicza w Przemyślu. Rezultaty badań archeologicznych w rejonie „żydowskiego miasta” (Katalog wystawy). Przemyśl 2006, ISBN 83-921500-9-0.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]