Jan Strelau

Jan Strelau
Jan Strelau, 2007
Data i miejsce urodzenia	30 maja 1931 Wolne Miasto Gdańsk
Zawód	psycholog, nauczyciel akademicki
Tytuł	profesor
Alma Mater	Uniwersytet Warszawski
Uczelnia	Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Polska Akademia Nauk
Stanowisko	wiceprezes Polskiej Akademii Nauk (2002–2006)

Jan Strelau (ur. 30 maja 1931 w Wolnym Mieście Gdańsku) – polski profesor psychologii, znany w skali międzynarodowej ze swoich badań nad temperamentem.

Kariera akademicka

W latach 1957–2001 był związany z Uniwersytetem Warszawskim. W 1976 otrzymał tytuł naukowy profesora. Założył na UW pierwszą w Polsce Katedrę Psychologii Różnic Indywidualnych oraz stworzył na tej uczelni Interdyscyplinarne Centrum Genetyki Zachowania.

Był pierwszym przewodniczącym Europejskiego Towarzystwa Psychologii Osobowości (1984–1988), a także przewodniczył Międzynarodowemu Towarzystwu Psychologii Różnic Indywidualnych (1993–1995). Był również wiceprezydentem Międzynarodowej Unii Nauk Psychologicznych (1996–2000) oraz wiceprezesem Polskiej Akademii Nauk (2002–2006).

W roku 2001 przeniósł się na Szkołę Wyższą Psychologii Społecznej, gdzie został pierwszym dziekanem Wydziału Psychologii. Od 2002 pełni funkcję prorektora ds. nauki.

Jest członkiem Europejskiej Akademii Nauk (Academia Europaea), członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk i członkiem zagranicznym Fińskiej Akademii Nauk i Literatury.

Wkład w naukę

Jest autorem Regulacyjnej Teorii Temperamentu (RTT), która koncentruje się na formalnych aspektach zachowania obejmujących charakterystykę energetyczną (E) i temporalną (T), na które składają się takie cechy jak: wrażliwość sensoryczna, reaktywność emocjonalna, wytrzymałość i aktywność (E) oraz żwawość i perseweratywność (T). Do ich pomiaru służy inwentarz Formalna Charakterystyka Zachowania – Kwestionariusz Temperamentu (FCZ-KT) skonstruowany przez niego i Bogdana Zawadzkiego. FCZ-KT został zaadaptowany do wielu wersji językowych, podobnie jak Kwestionariusz Temperamentu rozpowszechniony zagranicą jako Strelau Temperament Inventory (STI), a od 1998 roku w nowej adaptacji jako Kwestionariusz PTS (Strelau i Zawadzki) znany jako Pavlovian Temperament Survey (PTS) zaadaptowany do 16 wersji językowych.

Badania prowadzone w ramach RTT koncentrują się na funkcjonalnej roli temperamentu w procesie adaptacji, ze szczególnym uwzględnieniem funkcjonowania człowieka w warunkach trudnych (stresowych) i jego znaczeniu jako jednego z czynników wpływających na zaburzenia w zachowaniu (m.in. PTSD). W ramach licznych badań prowadzonych w paradygmacie genetyki zachowania Strelau i jego współpracownicy wykazali, że za różnice indywidualne w cechach temperamentu w około 40% odpowiada czynnik genetyczny, co podkreśla rolę środowiska, w tym głównie środowiska specyficznego (dla każdego członka rodziny) w kształtowaniu cech temperamentu.

Nagrody i wyróżnienia

Otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Gdańskiego, Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu oraz Państwowego Uniwersytetu Nauk Humanistycznych w Moskwie.

Jest także laureatem wielu nagród, w tym:

• Nagrody Prezesa Rady Ministrów "za wybitny dorobek naukowy” (2010)
• Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych (tzw. polska Nagroda Nobla) (2000)
• Nagrody Fundacji Humboldta (Humboldt Research Award to Emitent Foreign Academics) za wybitne osiągnięcia w zakresie badań nad osobowością (1990)
• Nagrody Towarzystwa Maxa Plancka (wraz z prof. Aloisem Angleitnerem) za międzynarodowe wybitne osiągnięcia badawcze (1992)
• Nagrody New Europe Prize 1997 ufundowanej przez sześć instytutów badań zaawansowanych (Institutes for Advanced Study – Stanford, Princeton, Chapel Hill, Uppsala i Wassenaar).

Wybrane publikacje

Monografie i podręczniki autorskie:

• Temperament i typ układu nerwowego. Warszawa: PWN, 1969 (wyd. 2, 1974).
• Temperament, personality, activity. London: Academic Press,1983; przekład na język polski (Warszawa: PWN, 1985) i chiński (Pekin: Liaoning People Press, 1987).
• Inteligencja człowieka. Warszawa: Żak, 1997.
• Formalna Charakterystyka Zachowania - Kwestionariusz Temperamentu (FCZ-KT): Podręcznik. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP, 1997, współautor: B. Zawadzki.
• Kwestionariusz Temperamentu PTS: Podręcznik. Warszawa: Pracowania Testów Psychologicznych PTP, 1998; współautor: B. Zawadzki.
• Temperament: A psychological perspective. New York: Plenum Press, 1998; w przekładzie polskim (1998; wyd. 2, 2001, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN).
• The Pavlovian Temperament Survey (PTS): An international handbook. Göttingen: Hogrefe & Huber Publishers,1999; współautorzy: A. Angleitner, B.H. Newberry.
• Psychologia różnic indywidualnych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2002 (w 2006 r. wydanie II rozszerzone).
• Temperament jako regulator zachowania: z perspektywy półwiecza badań. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2006; przekład na język angielski Temperament as a regulator of behavior: After fifty years of research (Clinton Corners, NY: Eliot Werner Publications, 2008).

Redakcja naukowa:

• Temperamental bases of behavior: Warsaw studies on individual differences (red.). Lisse: Swets & Zeitlinger, 1985.
• The biological bases of personality and behavior (t. 1 i 2, red. z: F.H. Farley i A: Gale). Washington: Hemisphere Publishing Corporation, 1985, 1986.
• Personality dimensions and arousal (red. z: H.J. Eysenck). New York: Plenum Press, 1987.
• Explorations in temperament: International perspectives on theory and measurement (red. z: A. Angleitner). New York: Plenum Press, 1991.
• Psychologia: Podręcznik akademicki (t. 1, 2 i 3, red.) Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2000.
• People under extreme stress: An individual differences approach (red. z: T. Klonowicz). Hauppauge, NY: Nova Science Publisher, 2006.
• Psychologia. Podręcznik akademicki (t. 1 i 2, red. z: D. Doliński). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2008.
• Konsekwencje psychiczne traumy: uwarunkowania i terapia (red. z: B. Zawadzki, M. Kaczmarek). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2009.

Linki zewnętrzne

• Informacje o prof. Janie Strelau na stronie Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej
• Jan Strelau w bazie „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI)