Kodeks (książka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pierwsza strona Kodeksu Argenteus

Kodeks – jedna z form książki. Jest to zbiór kart złączonych (szytych, klejonych) na jednym z brzegów nazywanym grzbietem książki. Karty kodeksu są z papirusu, pergaminu, albo papieru. Forma ta, stosowana od końca I wieku n.e., jest obecnie najpopularniejszą formą książki, do innych zaliczmy: zwój, leporello, książkę mówioną, książkę elektroniczną.

Nazwa "kodeks" pochodzi z łac. codex – 'pień drzewa', 'kloc drzewny'.

Pierwszorzędną zaletą kodeksu, która stanowi o jego przewadze nad zwojem papirusowym, jest łatwość konsultacji: kodeks można w każdej chwili otworzyć na dowolnej stronie, podczas gdy zwój papirusowy wymaga mozolnego przewijania.

Inną zaletą kodeksu jest możliwość pisania po obu stronach kart. T. C. Skeat szacuje, że w ten sposób zaoszczędza się ok. 44% materiału[1]. W przypadku zwojów opistografia była rzadko stosowana (zwijać można było tylko w jedną stronę), a jeżeli już stosowano, po drugiej stronie zapisywano tekst innego dzieła. Kodeksy pozwalały więc na oszczędzanie materiału rękopiśmiennego. Częściej jednak niż zwoje podlegały uszkodzeniom. Niszczyły się zwłaszcza narożniki, ponadto często wypadały kartki. W przypadku rękopisów biblijnych rezultatem wypadania kartek może być brak zakończenia Ewangelii Marka (16,9-20) oraz tzw. Pericope adulterae w Ewangelii Jana (7,53 - 8,11) w wielu starożytnych kodeksach.


Pierwsze kodeksy[edytuj | edytuj kod]

Znane początki kodeksu sięgają 250 p.n.e. i związane są z Liber Linteus[2].

Pierwsze kodeksy pojawiły się za czasów Cesarstwa Rzymskiego i opierały się na systemie zszywania zapisanych po obu stronach kart[3]. Wzmianki źródłowe na ten temat pochodzą z I wieku n.e. Ze względu na drogi materiał, pisanie tekstu po obu stronach było niewątpliwie dużą zaletą. Kolejnym etapem było klejenie kart[a]. W najstarszych kodeksach pisano w kolumnach, bez odstępów między wyrazami i zdaniami. Taki sposób pisania określa się jako stychometryczny (gr. 'stichos' - rząd, linia). Już w IV wieku wchodzi w użycie kolometryczny (gr. 'kolon' - człon) system pisania, zastępujący brak interpunkcji. W każdej linii tekstu umieszczano tę część zdania, która miała wewnętrzny sens. Tę formę po dziś dzień się stosuje w przekładach partii poetyckich Pisma Świętego.

Ze względu na kształt liter kodeksy dzieli się na majuskułowe i minuskułowe.

Kodeksy chrześcijańskie[edytuj | edytuj kod]

W I wieku n.e. kodeksy używane są w literaturze pierwszych chrześcijan i zachowane z okresu ok 100 lat po narodzeniu Chrystusa [4][5].

Tylko cztery spośród zachowanych dotychczas rękopisów Nowego Testamentu spisanych zostało na zwojach, ale aż trzy z nich jest tzw. opistografami, tzn. zwojami, po których drugiej stronie zapisano nowy tekst. Zachował się tylko jeden oryginalny zwój (\mathfrak{P}^{22})[6]. Kodeks upowszechnił się w IV wieku i wyparł zwój[7].

Teodor Cressy Skeat był zdania, że Ewangelia Marka od samego początku mogła być kodeksem[8].

Również Apokalipsa mogła być kodeksem. Dowodzi tego:

  • Siedem listów z rozdziałów 2-3.
  • Wizja księgi zapieczętowanej z Ap 5,1 nn. Siedem pieczęci wskazuje raczej na kodeks niż zwój.
  • Księga zapisana jest od wewnątrz i zewnątrz[9].
  • Księga została otwarta (Ap 5,2-3; 6,1 nn), nie rozwinięta.

Najstarszy rękopis Nowego Testamentu, Papirus Rylandsa 457 (\mathfrak{P}^{52}), był kodeksem. Kodeks ten zawierał tekst Ewangelii Jana na około 130 stronach.

Kodeksy w Europie[edytuj | edytuj kod]

Kodeksy średniowieczne były to księgi zawierające teksty zarówno religijne jak i świeckie (w tym rękopiśmienne kopie literatury antycznej). Pisano je na pergaminie, czyli odpowiednio wyprawionej skórze cielęcej, gdyż nie znano wówczas papieru. Przed rozpoczęciem pracy nad przepisywaniem tekstów, trzeba było zlikwidować chropowatość, wygładzając karty pumeksem lub ostrzem noża i nakreślić linie. Ozdabianie kart było bardzo pracochłonne. Iluminatorzy tworzyli niewielkie, lecz efektowne rysunki, tzw. iluminacje. Gotowe karty zszywano i oprawiano w płytki z kości słoniowej lub pozłacaną blachę wysadzaną klejnotami.

Największym rękopiśmiennym kodeksem jest Kodeks Gigas.

Po roku 1120 zaczęto pisać na papierze. Około roku 1400 papier dominował już w Europie.

Codex dongba, Chiny

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • David Diringer, The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental, Courier Dover Publications, New York 1982, ISBN 0-486-24243-9
  • C. H. Roberts — T. C. Skeat, The Birth of the Codex, Oxford University Press, New York — Cambridge 1983.
  • Larry W. Hurtado, The Earliest Christian Artifacts: Manuscripts and Christian Origins, Cambridge 2006.

Uwagi

  1. Według Olimpiodora, jeszcze w V wieku n. e. starożytni uczeni wciąż pracowali nad udoskonalaniem kleju. Problem ten rozwiązał przyjaciel Olimpiodora, niejaki Filtacjusz (Focjusz, Biblioteka, Kodeks 80.61a).

Przypisy

  1. Bruce M. Metzger, Bart D. Ehrman: The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption, and Restoration. New York, Oxford: Oxford University Press, 2005, s. 14. ISBN 978-0-19-516122-9.
  2. Vinčansko pismo i drugi gramatološki ogledi; K 1 Biblioteka Tragom Slovena; Radivoje Pešić cytat, str 103 : "...flaxen book (Liber linetus Zagrebiensis) represet a kind of codex..."
  3. Henri-Irenee Marrou, Historia wychowania w starożytności, PIW Warszawa 1969, s. 226, 227.
  4. Carsten Peter Thiede & Matthew D'Ancona: Jezusowy papirus, wyd. Amber, 2007, s. 181.
  5. Barbara Aland, Charles Horton: The earliest Gospels: the origins and transmission of the earliest Christian Gospels - the contribution of the Chester Beatty Gospel codex P45. London: TT Clark, 2004. ISBN 978-0-567-08290-9. Cytat: str 46: two rivals ...for earliest exant codex: P.Oxy.30, a parchment codex in Latin about from 100 CE... De Bellis Macedonicis, (fragment) and P52 ...about 125 CE .
  6. Philip W. Comfort: Encountering the Manuscripts: An Introduction to New Testament Paleography & Textual Criticism. Neshville, Tennessee: Broadman & Holman Publishers, 2005, s. 27. ISBN 978-0-8054-3145-2, 978-0-8054-3145-4.
  7. Larry W. Hurtado, The Earliest Christian Artifacts: Manuscripts and Christian Origins, Cambridge 2006, pp. 43-93
  8. C. H. Roberts – T. C. Skeat, The Birth of the Codex, Oxford University Press, New York – Cambridge 1983, pp. 38-61.
  9. Jako kontrargument pada ten, że w Ezch 2,9-10 też jest mowa o księdze zapisanej z obu stron, a nie mogło być mowy o kodeksie, tym bardziej, że "zwój został rozwinięty" (Ezch 2,10).