Ewangelia Jana

Nowy Testament
Księgi historyczne Ewangelie według Mateusza (Mt) według Marka (Mk) według Łukasza (Łk) według Jana (J) Dzieje Apostolskie (Dz)
Księgi dydaktyczne Listy Pawła List do Rzymian (Rz) 1. List do Koryntian (1 Kor) 2. List do Koryntian (2 Kor) List do Galatów/Galacjan (Ga) List do Efezjan (Ef) List do Filipian (Flp) List do Kolosan (Kol) 1. List do Tesaloniczan (1 Tes) 2. List do Tesaloniczan (2 Tes) 1. List do Tymoteusza (1 Tm) 2. List do Tymoteusza (2 Tm) List do Tytusa (Tt) List do Filemona (Flm) List do Hebrajczyków (Hbr) Listy powszechne List Jakuba (Jk) 1. List Piotra (1 P) 2. List Piotra (2 P) 1. List Jana (1 J) 2. List Jana (2 J) 3. List Jana (3 J) List Judy (Jd)
Księgi prorockie Apokalipsa/Objawienie św. Jana (Ap/Obj)
Portal • Kategoria

El Greco: św. Jan Ewangelista

Ewangelia wg św. Jana [J, Jn lub Jan] – jedna z czterech Ewangelii Nowego Testamentu, której autorstwo przypisuje się Janowi Apostołowi lub Janowi prezbiterowi, tradycyjnie umieszczana jako czwarta. Jest to ewangelia chronologicznie najpóźniejsza ze wszystkich ewangelii nowotestamentowych. Jako jedyna z nich nie jest ewangelią synoptyczną. Na ogół Ewangelię Jana datuje się na koniec I wieku, a jako miejsce jej powstania wskazuje się zwykle Efez, jakkolwiek brane są pod uwagę również i inne miejsca (Antiochia).

Ewangelia Jana szybko zyskała uznanie i popularność, była najczęściej kopiowaną Ewangelią w I tysiącleciu.

Czas powstania

Najstarszy zachowany fragment Ew. Jana, tzw. P. Rylands 457 z pocz. II wieku

W XIX wieku niektórzy krytycy datowali czwartą Ewangelię na koniec II wieku, ponieważ zauważono w niej nieco hellenistycznych naleciałości, a sądzono że nie mogły one się pojawić w wieku I. Uważano też, że chrystologia Ewangelii jest zanadto rozwinięta, by mogła powstać w I wieku. Jeszcze Albert Schweitzer twierdził, że czwarta Ewangelia powstała w II wieku, po śmierci Ignacego Antiocheńskiego. Odkrycie pism qumrańskich pokazało, że to, co traktowano jako hellenistyczne zapożyczenia, istniało w judaizmie znacznie wcześniej.

Za późnym datowaniem przemawia korzystanie z Synoptyków. Czwarta Ewangelia mogła korzystać z Ew. Marka bądź Łukasza, ewentualnie z obu. Zachodzi niewielkie prawdopodobieństwo, że wykorzystany został Mateusz.

Na ogół Ewangelię Jana datuje się na koniec I wieku. Jako argumenty za tak późnym datowaniem podaje się brak aluzji do zniszczenia Jerozolimy w roku 70, mowa o wyłączaniu z synagogi (9,22; 12,42; 16,2), co zdaniem niektórych badaczy nie miało miejsca przed latami 80-tymi.

Turner oraz Mantey wskazali, że sposób posługiwania się terminem "Żydzi" jest bardziej charakterystyczny dla czasów sprzed roku 70-tego niż po 70-tym, po której to dacie judaizm przeszedł do defensywy i nie był zdolny do prześladowań chrześcijan. Sadzawka Betesda wspomniana w 5,2 traktowana jest przez autora jako coś, co nadal istnieje. W 2,20 jest wzmianka o tym, że świątynię budowano 46 lat, liczba ta odnosi się czasu w jakim Jezus prowadził rozmowę na temat świątyni, jednak fakt, że autor pamiętał ją tak dokładnie wskazuje na bliskość opisywanych wydarzeń. Robinson powołał się na fakt, że "uczeń umiłowany" jeszcze żył w czasie gdy powstała czwarta Ewangelia (21,23), natomiast Piotr poniósł już męczeńską śmierć. Pomiędzy Ew. Jana a pismami qumrańskimi zachodzi wiele paralel znacznie więcej niż pomiędzy jakąkolwiek księgą Nowego Testamentu, a Qumran został zniszczony w roku 70. Tarelli jest zdania, że atmosfera czwartej Ewangelii najlepiej odpowiada atmosferze w Palestynie przed rokiem 70.

Morris jest zdania, że Ewangelia Jana prawdopodobnie powstała przez rokiem 70-tym, jakkolwiek nie można mieć całkowitej pewności w tym względzie.

Miejsce powstania

Początek Ew. Jana w minuskule 114 (Gregory-Aland)

Według tradycji, która pierwszym wyrazicielem był Ireneusz, Ewangelia Jana powstała w Efezie. Większość współczesnych biblistów określa jej miejsce powstania na Efez, a czas na ok. roku 90.

Brana jest jednak pod uwagę również Antiochia, ponieważ styl i język Ewangelii nosi znamię podwójnego wpływu, hellenistycznego i żydowskiego. Wpływy te nie zawsze się wykluczały, a ślady judaizmu ezoterycznego znajdywane są zarówno w Syrii, jak i Qumrān. Na rzecz Antiochii przemawiają też związki Ewangelii z pismami Ignacego Antiocheńskiego.

Ewangelia powstała w środowisku, w którym toczył się spór pomiędzy kościołem a synagogą. Szczególną cechą Ewangelii jest to, że głównym zagrożeniem dla wspólnoty jest judaizm. Uważa się, że powstała w środowisku hellenistycznym.

Ze studiów Ewangelii Jana wynika, że autor znał środowisko judaizmu palestyńskiego.

Problem autorstwa

Autor Ewangelii starannie przemilcza swoje imię, lecz autorstwo na ogół przypisuje się Janowi, jednemu z 12 apostołów. Świadczy o tym m.in. częste niewymienianie Jana wśród grona apostołów, a zamiast niego określenie: "uczeń, którego Jezus miłował".

Wielu współczesnych egzegetów uważa, że mógł ją napisać naoczny świadek. Znał on wiele szczegółów chronologicznych, jak i topograficznych z działalności Jezusa. Jest niezależny od Synoptyków. Świadectwa wewnętrzne wskazują, że autor był Judejczykiem, nie Galilejczykiem, uczniem Jana Chrzciciela, wywodzącym się ze środowiska jerozolimskiego, znajomy lub krewny arcykapłana (J 18,16), prawdopodobnie naoczny świadek ukrzyżowania (J 19,35). Jako argumenty za naocznym świadkiem podaje się: powołanie uczniów (1,35-51), epizod z umywaniem nóg (13,1-20), sługa kapłana ma na imię Malchus (18,10), informacje o osobach nigdzie nie wzmiankowanych, tak jak Nikodem, Łazarz.

Autor zna dobrze stosunki panujące w Palestynie przed rokiem 70. Zna powiązania Eliasza z mesjanistycznymi oczekiwaniami (1,21), wie, że rozmowa mężczyzny z kobietą jest rzeczą niezwykłą (4,27), znaczenie szkół religijnych (7,15), wrogość pomiędzy Żydami a Samarytanami (4,9), pogarda faryzeuszy do motłochu (7,49), zna znaczenie sabatu mi wie, że nie wolno nosić łoża (5,10), obrzezywanie w ósmy dzień, nawet jeżeli jest to sabat (7,22-23). Topografia Janowa jest poprawna, jest pierwszym autorem, który wzmiankuje Kanę.

Świadectwa Ojców Kościoła nie rozstrzygają kwestii autorstwa. Fragment Muratoriego wspomina, że Ewangelię napisał uczeń Jezusa, ale nie precyzuje, że był to konkretnie Jan Apostoł. Teofil Antiocheński (ok. 180 roku) jako pierwszy przypisał ją Janowi Apostołowi. Z kolei Papiasz twierdzi, że wśród uczniów Jezusa byli zarówno Jan apostoł, jak też i "prezbiter Jan". Ireneusz z Lyonu pisał, że "uczeń Pański, który nawet spoczywał na Jego piersi", wydał swą Ewangelię w Efezie. Najprawdopodobniej wyraża opinię, która w jego czasach była szeroko przyjęta w Kościele.

XIX-wieczni bibliści podważyli pogląd o pochodzeniu czwartej Ewangelii od Jana Apostoła (Bretschneider, Strauss, szkoła tybingeńska), a głosy tradycji uznali za niewielkiej wartości. Datę jej powstania na ogół wyznaczano na koniec II wieku. Podstawą tych twierdzeń była chrystologia rozwinięta do tego stopnia, że zdaniem owych biblistów nie mogła pochodzić sprzed II wieku. Zauważali też wpływy filozofii greckiej, pewne podobieństwa do spekulacji gnostyków (życie, światło). W. G. Kuemmel argumentował, że używanie terminów gnostyckich w Ewangelii Jana wyklucza możliwość, by pisał ją naoczny świadek. Odkrycie rękopisów qumrańskich pokazało jednak, że owe spekulacje istniały jeszcze przed rokiem 70 i tym samym nie ma potrzeby, by z tego powodu datować czwartą Ewangelię na II wiek.

Fragment 3:16 w sanskrycie z 1863

Obecnie wskazuje się i na taką możliwość, że autor nie musiał pisać Ewangelii osobiście, mógł posłużyć się do tego celu skrybą.

Odnosi się wrażenie, że autor wskazuje na siebie w J 21,2 jako na jednego z dwóch anonimowych uczniów. Odróżnia dwóch anonimowych uczniów względem trzech apostołów wymienionych imiennie (Piotr, Tomasz, Natanael) oraz dwóch synów Zebedeuszowych.

W procesie analizy Ewangelii Jana w świetle "historii redakcji" bibliści XX-wieczni doszli do wniosku, że ostateczny kształt tego pisma jest owocem długiego procesu redakcyjnego. Możliwe, że najstarsze tradycje (przede wszystkim pierwsza część: Księga znaków) pochodzą od apostoła Jana, ale opracowanie i kompozycja od ucznia Janowego. Według Fortny Ewangelia znaków zaczynała się od opisu powołania uczniów, a kończyła na J 21, zawierała opisy cudów Jezusa oraz rozmowę z Samarytanką.

Treść

Początek Ew. Jana w Ewangeliarzu Ostromira

Czwartą Ewangelię można podzielić na 2 części:

1. Opis działalności Jezusa, tzw. księga znaków (rozdziały 1-12)
2. Opis Paschy, męki, śmierci i zmartwychwstania Jezusa, tzw. księga chwały. (rozdziały 13-21)

Fragment pierwszego rozdziału Ewangelii, zwany Prologiem, różni się znacznie od pozostałych zarówno treścią jak i budową. Pierwszy wers bardzo przypomina początek Księgi Rodzaju. W prologu mówi się też o preegzystencji Słowa (Logos), oraz o jego boskości.

Ewangelia Janowa wyraźnie odróżnia się od pozostałych, tzw. synoptycznych. Autor posługuje się pewnymi alegoriami stale do nich powracając np. woda żywa, światłość świata, życie. Cała Ewangelia jest swoistą apologią Jezusa. Uwydatnia relację między Ojcem i Synem, tworząc podstawę dla dogmatu o Trójcy Świętej. Podkreśla też miłość Boga do ludzi. To w niej znajduje się fragment o przebaczeniu cudzołożnicy (8. rozdział) i o przekazaniu władzy pasterskiej Piotrowi (21.15-19).

Jeden z najpopularniejszych wersetów biblijnych, nazywany niekiedy "Biblią w pigułce" pochodzi z Ewangelii św. Jana (J 3,16). Stanowi on kwintesencję przekazu ewangelicznego.

Tak bowiem Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał, aby każdy kto w Niego wierzy nie zginął, ale miał życie wieczne.

Oryginalny tekst tego wersetu w grece:

ουτως γαρ ηγαπησεν ο Θεος τον κοσμον, ωστε τον υιον τον μονογενη εδωκεν, ινα πας ο πιστευων εις αυτον μη αποληται αλλ εχη ζωην αιωνιον.

Tekst tego wersetu w po łacinie (Neovulgata):

Sic enim dilexit Deus mundum, ut Filium suum unigenitum daret, ut omnis, qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam.

Język i styl

Początek Ew. Jana w minuskule 2614

Jan operuje małym zasobem słownictwa. Ma swoje ulubione słowa, którym nadaje wiele znaczeń (świat, Judejczycy). Zdania mają prostą budowę, ich części łączone są szeregowo, zazwyczaj przy pomocy spójnika "i". Częstymi są powtórzenia, czasem nawet całe zdania są powtarzane, a ta sama myśl jest wyrażona w nieco zmienionej formie.

Niektórzy widzą w Ewangelii Jana nadawanie szczególnego znaczenia siódemce: siedem cudów Jezusa, siedem podróży Jezusa i siedem świadectw. Poza tym zauważają siedem dni w tekście J 1,1-2,12, co ma być nawiązaniem do Księgi Rodzaju.

C. F. Burney oraz C. C. Torrey wystąpili z hipotezą, że oryginalna Ew. Jana została napisana w języku aramejskim, obecna natomiast dostępna nam ewangelia jest greckim przekładem. Zaakceptowało ją niewielu biblistów, większość jest zdania, że autor myślał po aramejsku lecz pisał po grecku.

Teologia

Jan działalność Jezusa opisuje przy pomocy trzech czasowników: ελευθεροω (wyzwolić), λυω (wniwecz obrócić), αιρω (nosić, dźwigać, znosić, usunąć, zgładzić).

Każdy, „kto popełnia grzech, jest niewolnikiem grzechu”, On chce wyzwolić z tej niewoli czyniąc naprawdę wolnymi (J 8, 34-36).

„Na to objawił się Syn Boży, aby wniwecz obrócić dzieła diabła” (1 J 3, 8).

„Oto Baranek Boży, który gładzi grzechy świata” (J 1, 29). „On się objawił po to, aby grzechy zgładzić” (3, 5). Nawiązanie do Iz 53, 12.

Cierpienia i śmierć sługi Bożego były ofiarą przebłagalną. Określano ją hebrajskim słowem aszam, które mówiło o ofierze składanej Bogu w świątyni jerozolimskiej w postaci paschalnego baranka. Obraz tego baranka, na którego Jahwe składa grzechy ludu, tak utkwił w pamięci Jana Chrzciciela, że właśnie nim określił Jezusa.

Janowe wypowiedzi o celu Jezusowej męki wyrażone zostały przy pomocy dwóch synonimicznych partykuł – υπερ i περι (za). W IV Ewangelii υπερ występuje 11 razy, περι tylko 2 razy, zaś αντι ‘zamiast’ (por. Mt 20, 28) i δια ‘przez’ (por. Rz 4, 25), które również mogły być użyte, zupełnie zostały pominięte.

Lepiej będzie, „gdy jeden człowiek umrze za lud” (J 11, 50; 18, 14). Śmierć Jezusa była spełnieniem woli Bożej (J 3, 14).

Śmierć Jezusa na krzyżu została określona zwrotem, w którym występuje czasownik υψοω (podwyższyć, umieścić kogoś ponad ziemią), użyty w ST w opisie miedzianego węża. „Jak Mojżesz podwyższył węża na pustyni, tak trzeba, aby podwyższono Syna Człowieczego, aby każdy, kto w Niego wierzy, miał życie wieczne” (J 3, 14-15). „A Ja, gdy zostanę ponad ziemię wywyższony, pociągnę wszystkich do siebie” (J 12, 31-32).

Zwrot „składam życie za” występuje kilka razy. Użyto go w przypowieści o dobrym pasterzu (J 10). „Nikt nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie (ψυχη) swoje oddaje za przyjaciół swoich” (15, 13).

Znaczenie

Jan 16,23-30 w Codex Vercellensis

Ewangelia Jana szybko stała się popularna i była najczęściej kopiowaną Ewangelią. Jej rosnącą popularność już na początku II wieku potwierdza odkrycie tzw. Papirusu Rylandsa z fragmentem Ewangelii, którego powstanie datowane jest ok. roku 120.

Czwarta Ewangelia szybko zdobyła wpływy w środowisku syryjskim, oddziałała na pisma Ignacego Antiocheńskiego, który zdaje się na nią powoływać, choć nie cytuje jej wprost. Teofil Antiocheński w oparciu o Ewangelię Jana bronił nauki chrześcijańskiej.

Klemens Aleksandryjski nazwał ją "duchową ewangelią", różną od pozostałych. Według Orygenesa Ewangelie są pierwocinami Pism, a „pierwocinami Ewangelii jest Ewangelia według Jana".

Ewangelię Jana jeszcze przed rokiem 150 znał Walentynian, aby dowodzić że jego nauka jest zgodna z nauką apostolską.

Justyn Męczennik posługiwał się tekstem Ewangelii Jana zarówno w swojej Apologii, jak i w Dialogu z Tryfonem. W Rzymie malowidła katakumbowe z połowy II wieku. przedstawiają te sceny, które są opisane tylko w Ewangelii Jana.

Wśród papirusowych rękopisów Nowego Testamentu najczęściej kopiowaną księgą jest Ewangelia Jana.

Kwestionowane partie

W obecnej formie Ewangelia Jana zawiera kilka fragmentów, których pochodzenie od Jana bywa kwestionowane:

1. J 5,3b-4 - krótki fragment o aniele, który miał poruszać wodę w sadzawce, do której podążali chorzy.
2. J 7,53-8,11 - tzw. Pericope adulterae, czyli perykopa o kobiecie cudzołożnej.
3. J 21, 1-15 - dodatkowy rozdział pochodzący od redaktorów.

F. H. A. Scrivener sądził, iż owe partie dodane zostały przez tego samego autora w drugiej redakcji Ewangelii. Opowiadanie o cudzołożnej kobiecie nie zostało umieszczone przez autora za pierwszym razem, ponieważ się wahał.

Ostatni rozdział w opinii biblistów stanowi dodatek dołączony po napisaniu czwartej Ewangelii, i to po śmierci "umiłowanego ucznia" (por. 21,23), ponieważ J 20,30-31 wygląda na oryginalne zakończenie. Przypuszcza się, że rozdział ten pochodzi od kogoś z kręgu Janowego, ponieważ szereg elementów wskazuje na łączność z całą Ewangelią (Natanael, Kana, umiłowany uczeń). Słownictwo tego rozdziału odbiega od czwartej Ewangelii. Jednak obecność tego rozdziału we wszystkich rękopisach wskazuje, że został dołączony przed rozpowszechnieniem dzieła. Brak również jakichkolwiek świadectw ze strony autorów wczesnochrześcijańskich.

Zobacz też

• Warianty tekstowe Ewangelii Jana
• Papirus Rylands
• Pericope adulterae

Bibliografia

• D. A. Carson: The Gospel according to John. Grand Rapids: Wm. B. Eerdmans Publishing, 1991. ISBN 0-85111-749-X. 
• Leon Morris: The Gospel According to John. Grand Rapids: Wm. B. Eerdmans Publishing, 1995, seria: NICNT. ISBN 0-8028-2504-4. 
• John Henry Bernard, Alan Hugh McNeile: A critical and exegetical commentary on the Gospel according to St. John. Edinburgh: Continuum International Publishing Group, 2000. ISBN 0 567 05024 6. 
• Feliks Gryglewicz, Stanisław Mędala: Ewangelia Jana. W: Wstęp do Nowego Testamentu. R. Rubinkiewicz (red.). Warszawa: Pallottinum, 1996, s. 459-538, seria: Wstęp do Pisma Świętego. ISBN 83-7014-266-4. 
• Herman N. Ridderbos: The Gospel according to John: a theological commentary. Grand Rapids: Wm. B. Eerdmans Publishing, 1997. ISBN 0-8028-0563-5. 

Linki zewnętrzne

• Biblia Tysiąclecia - Ewangelia wg Św. Jana
• Biblia Warszawska - Ewangelia Jana audio
• Ewangeliarz - komentarz do czterech Ewangelii - strona opracowana przez fundację Biblos